వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.42.1
यावत् तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् संजहारात्मचक्षुषी ॥ २.४२.१ ॥
అతని ధూళి కప్పిన రూపం కనిపించినంత వరకు ఇక్ష్వాకు శ్రేష్ఠుడు తన కళ్ళను మరల్చలేదు.
2.42.2
यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।
तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २.४२.२ ॥
రాజు అత్యంత ధర్మాత్ముడైన తన ప్రియ పుత్రుడిని చూస్తున్నంత వరకు, అతని దుఃఖం భూమిపై పుత్రదర్శనంతో పెరిగినట్లుండెను.
2.42.3
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।
तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ २.४२.३ ॥
రాముడి ధూళిని కూడా రాజు చూడలేనప్పుడు, అతడు దుఃఖితుడై కుంగిపోయి నేలపై కూలిపోయెను.
2.42.4
तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या बाहुमङ्गना।
परं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा ॥ २.४२.४ ॥
అతని కుడివైపుకు అందమైన బాహువులు గల కౌసల్య వచ్చెను; మరో పార్శ్వానికి ఆ సన్నని నడుము గల కైకేయి వచ్చెను.
2.42.5
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ २.४२.५ ॥
నీతి, ధర్మం, వినయం కలిగిన రాజు, ఇంద్రియాలు వ్యథ చెందగా, కైకేయిని చూసి ఇలా పలికెను.
2.42.6
कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये।
नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ २.४२.६ ॥
కైకేయీ! నా అవయవాలను ముట్టకు, పాపపు సంకల్పం గలదానా! నిన్ను చూడాలని కూడా నేను కోరను; భార్యగానూ, బంధువుగానూ కూడా కాదు.
2.42.7
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ २.४२.७ ॥
నిన్ను ఆశ్రయించి జీవించేవారు నావారు కారు, నేనూ వారికి చెందినవాడను కాను. కేవలం స్వార్థమే లక్ష్యంగా ధర్మాన్ని విడిచిన నిన్ను నేను త్యజిస్తున్నాను.
2.42.8
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।
अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च ॥ २.४२.८ ॥
నేను నీ చేయి పట్టుకున్నదీ, అగ్ని చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేసినదీ—ఆ సర్వాన్ని ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ నీకు విముక్తం చేస్తున్నాను.
2.42.9
भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्यैतदव्ययम्।
यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत् ॥ २.४२.९ ॥
భరతుడు సంతోషించి, ఈ శాశ్వత రాజ్యాన్ని పొందిన తరువాత తండ్రి కోసం అది నాకు ఇచ్చినా, ఆ దానం నా వద్దకు రాకూడదు.
2.42.10
अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥ २.४२.१० ॥
అప్పుడు ధూళిలో పడిపోయిన నరాధిపుడిని లేపి, శోకంతో కృశించిన దేవి కౌసల్య వెనుదిరిగింది.
2.42.11
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य राघवम् ॥ २.४२.११ ॥
కామవశంతో బ్రాహ్మణుడిని చంపినవాడిలా, చేతితో అగ్నిని తాకినవాడిలా, ధర్మాత్ముడైన రాజు కుమారుడు రాఘవుడిని తలచి పశ్చాత్తాపంతో కుమిలిపోయాడు.
2.42.12
निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ २.४२.१२ ॥
రథమార్గంలో తిరిగి తిరిగి కుంగిపోతున్న రాజు రూపం, రాహువు పట్టిన సూర్యుడి వలె ప్రకాశించలేదు.
2.42.13
विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ २.४२.१३ ॥
దుఃఖంతో బాధపడిన ఆయన ప్రియ కుమారుడిని స్మరిస్తూ విలపించాడు. నగర సరిహద్దుకు చేరుకున్న కుమారుని గ్రహించి, ఆయన అప్పుడు ఇలా పలికాడు.
2.42.14
वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ २.४२.१४ ॥
ఉత్తమ వాహనాలు మోసుకుపోయిన నా కుమారుని అడుగుజాడలు దారిలో కనిపిస్తున్నాయి, కానీ ఆ మహాత్ముడు కనిపించడం లేదు.
2.42.15
यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।
वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥ २.४२.१५ ॥
చందనంతో పూయబడి, దిండ్లపై సుఖంగా నిద్రించిన నా ఉత్తమ కుమారుడు, విలువైన స్త్రీలచే విసరబడుతూ.
2.42.16
स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ २.४२.१६ ॥
అతడు నిశ్చయంగా ఈ రోజు ఎక్కడో ఒక చెట్టు వేరును ఆశ్రయించి, కట్టెను లేదా రాయిని దిండుగా చేసుకుని పడుకుంటాడు.
2.42.17
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः।
विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः ॥ २.४२.१७ ॥
దీనంగా, ధూళితో కప్పబడి, గట్టిగా నిట్టూరుస్తూ భూమి నుండి లేస్తాడు, ఝరి వద్ద ఆడ ఏనుగుల మధ్య ఎద్దు లేచినట్లు.
2.42.18
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ २.४२.१८ ॥
అడవిలో నివసించే మనుషులు నిశ్చయంగా దీర్ఘబాహువు రాముని చూస్తారు; లోకనాథుడు అనాథవలె లేచి వెళ్తుంటాడు.
2.42.19
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।
कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥ २.४२.१९ ॥
ఆమె నిశ్చయంగా జనకుని ప్రియ పుత్రిక; సుఖాసనాలకు తగినది. ఈరోజు ముళ్లను తొక్కి అలసి అడవికి వెళ్తుంది.
2.42.20
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।
श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥ २.४२.२० ॥
అడవుల పరిచయం లేని ఆమె నిశ్చయంగా భయం పొందుతుంది; నక్కల గంభీరమైన, వెంట్రుకలు నిక్కబొడిచే అరుపులు వింటే.
2.42.21
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।
नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ २.४२.२१ ॥
కైకేయీ, నీ కోరిక తీరి సంతోషంగా ఉండు; విధవగా రాజ్యాన్ని అనుభవించు. ఆ పురుషోత్తముడు లేకుండా నేను జీవించడానికి ఉత్సాహం లేదు.
2.42.22
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ २.४२.२२ ॥
ఈ విధంగా విలపిస్తూ రాజు జనసమూహంతో చుట్టుముట్టబడి, స్నానం చేసి శుభతైలం పూసుకున్నవాడిలా ఉత్తమ భవనంలో ప్రవేశించాడు.
2.42.23
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम्।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ २.४२.२३ ॥
ఖాళీ కూడళ్లు, ఇళ్ల లోపలి భాగాలు కలిగినది, మూసిన దుకాణాలు, వేదికలు కలిగినది, అలసి, బలహీనమై, దుఃఖంతో బాధపడుతున్నది, విశాల వీధులు అధిక జనసమూహం లేనివి.
2.42.24
तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।
विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ २.४२.२४ ॥
ఆ నగరమంతా చూసి, రాముడినే ధ్యానిస్తూ విలపిస్తున్న రాజు, మేఘంలో ప్రవేశించే సూర్యునిలా భవనంలో ప్రవేశించాడు.
2.42.25
महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २.४२.२५ ॥
రాముడు, వైదేహి, లక్ష్మణుడు లేని ఆ భవనం, గరుడుడు సర్పాన్ని అపహరించిన, కదలని మహా సరస్సులా ఉంది.
2.42.26
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिपः।
उवाच मृदु मन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥ २.४२.२६ ॥
అప్పుడు గద్గద స్వరంతో విలపిస్తూ ఆ భూపతి మృదువుగా, అర్థం మందగిస్తూ, దీనంగా, గొంతు బొంగురుగా మాటలు పలికాడు.
2.42.27
कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।
नह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥ २.४२.२७ ॥
రాముని తల్లి కౌసల్య గృహానికి వెంటనే నన్ను తీసుకెళ్ళండి; నా హృదయానికి వేరెక్కడా ఊరట కలగదు.
2.42.28
कौसल्याया गृहं तत्र न्यवेस्यत विनीतवत् ॥ २.४२.२८ ॥
కౌసల్య గృహంలో అక్కడ ఆయనను వినయంగా ఉంచాలి.
2.42.29
ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्।
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ २.४२.२९ ॥
అప్పుడు కౌసల్య గృహంలో ప్రవేశించి, శయ్యపై ఎక్కినా ఆయన మనసు కలతచెందే ఉంది.
2.42.30
पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषया च विवर्जितम्।
अपश्यद् भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥ २.४२.३० ॥
ఇద్దరు కుమారులు లేని, కోడలు లేని ఆ భవనాన్ని రాజు చూశాడు; చంద్రుడు అస్తమించిన ఆకాశంలా.
2.42.31
तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।
उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशद्धा राम विजहासि नौ ॥ २.४२.३१ ॥
అది చూసి పరాక్రమవంతుడైన మహారాజు చేయి పైకెత్తి గట్టిగా అరిచాడు, "అయ్యో రామా! మమ్మల్ని విడిచిపెట్టావు!"
2.42.32
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ २.४२.३२ ॥
ఆ కాలంలో బ్రతికి ఉండి, తిరిగి వచ్చిన రాముణ్ణి ఆలింగనం చేసుకుంటూ చూసే నరోత్తములు నిజంగా సుఖంగా జీవిస్తారు.
2.42.33
अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।
अर्धरात्रे दशरथः कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥ २.४२.३३ ॥
ఆ తర్వాత రాత్రి వచ్చినప్పుడు, తన మరణ రాత్రిలా ఉన్న ఆ రాత్రిలో, అర్ధరాత్రి దశరథుడు కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు.
2.42.34
न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥ २.४२.३४ ॥
కౌసల్యా, నేను నిన్ను చూడలేకున్నాను; మంచిది, నీ చేతితో నన్ను తాకు. రాముని వెంట వెళ్లిన నా దృష్టి ఇప్పటికీ తిరిగి రావడం లేదు.
2.42.35
तं राममेवानुविचिन्तयन्तं
समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा
विनिश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम् ॥ २.४२.३५ ॥
రాముణ్ణే తలుస్తూ పడకపై ఉన్న రాజును చూసి, దేవి అత్యంత దుఃఖంతో దగ్గర కూర్చుని, నిట్టూర్పులు విడుస్తూ తీవ్ర వేదనతో విలపించింది.