વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.65.1
अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् प्रातर् एव अपरे अहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठम्स् तत् पार्थिव निवेशनम् ॥ २.६५.१ ॥
રાત્રિ વીત્યા પછી બીજા દિવસે પ્રભાતે જ તે રાજભવનમાં વંદીજનો હાજર થયા.
2.65.2
सूताः परमसम्स्काराः मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ २.६५.२ ॥
ઉત્તમ સંસ્કારવાળા, મંગળકારી, શ્રેષ્ઠ વિદ્યાવાળા સૂતો, ગાયકો અને સ્તુતિપ્રિય જનો જુદી જુદી રીતે ઉચ્ચારણ કરતા હતા.
2.65.3
राजानम् स्तुताम् तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।
प्रासादाभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दो ह्यवर्तत ॥ २.६५.३ ॥
ઊંચા સ્વરે આશીર્વચન ઉચ્ચારતા તેમની રાજસ્તુતિનો ધ્વનિ મહેલના વિશાળ ભાગોમાં ફેલાયો.
2.65.4
ततस्तु स्तुवताम् तेषाम् सूतानाम् पाणिवादकाः ।
अवदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥ २.६५.४ ॥
પછી સ્તુતિ કરતા સૂતો સાથે હાથવાદ્ય વગાડનારાઓએ તેમના પરાક્રમો વર્ણવીને વાદ્યો વગાડ્યાં.
2.65.5
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।
शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥ २.६५.५ ॥
તે અવાજથી જાગેલાં પક્ષીઓ—ડાળીઓ પર બેઠેલાં, પિંજરામાં રહેલાં અને રાજકુળમાં વિહરતાં—કલરવ કરવા લાગ્યાં.
2.65.6
व्याहृताः पुण्य्शब्दाश्च वीणानाम् चापि निस्स्वनाः ।
आशीर्गेयम् च गाथानाम् पूरयामास वेश्म तत ॥ २.६५.६ ॥
મંગળ શબ્દો, વીણાના નાદ, આશીર્વાદ ગીતો અને ગાથાઓના સ્વરોએ તે ભવન ભરી દીધું.
2.65.7
ततः शुचि समाचाराः पर्युपस्थान कोविदः ।
स्त्री वर्ष वर भूयिष्ठा उपतस्थुर् यथा पुरम् ॥ २.६५.७ ॥
ત્યારે શુદ્ધ આચરણવાળી, સેવામાં કુશળ, મોટાભાગે વૃદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ પહેલાંની જેમ ત્યાં ઉપસ્થિત થઈ.
2.65.8
हरि चन्दन सम्पृक्तम् उदकम् कान्चनैः घटैः ।
आनिन्युः स्नान शिक्षा आज्ञा यथा कालम् यथा विधि ॥ २.६५.८ ॥
હરિચંદન ભેળવેલું જળ સોનાના ઘડાઓમાં લાવ્યા; સ્નાનની આજ્ઞા પ્રમાણે, યોગ્ય સમયે, વિધિ અનુસાર.
2.65.9
मन्गल आलम्भनीयानि प्राशनीयान् उपस्करान् ।
उपनिन्युस् तथा अपि अन्याः कुमारी बहुलाः स्त्रियः ॥ २.६५.९ ॥
મંગલ સ્પર્શ કરવા યોગ્ય વસ્તુઓ અને ખાવા યોગ્ય સામગ્રી લાવ્યાં; તેમજ બીજી ઘણી કન્યાઓ અને સ્ત્રીઓ પણ લાવી.
2.65.10
सर्वलक्षणसम्पन्नम् सर्वम् विधिवदर्चितम् ।
सर्वम् सुगुणलक्स्मीवत्तद्भभूवाभिहारिकम् ॥ २.६५.१० ॥
સર્વ મંગલ લક્ષણોથી યુક્ત, બધું વિધિ અનુસાર પૂજિત, સદ્ગુણોની શોભા જેવું તે અભિષેક-સામગ્રી સર્વ બન્યું.
2.65.11
ततः सूर्योदयम् यावत्सर्वम् परिसमुत्सुकम् ।
तस्थावनुपसम्प्राप्तम् किम् स्विदित्युपश् ॥ २.६५.११ ॥
પછી સૂર્યોદય સુધી સૌ અત્યંત ઉત્સુક થઈને ઊભા રહ્યા; 'તેઓ હજી કેમ આવ્યા નથી?' એમ વિચારતા.
2.65.12
अथ याः कोसल इन्द्रस्य शयनम् प्रत्यनन्तराः ।
ताः स्त्रियः तु समागम्य भर्तारम् प्रत्यबोधयन् ॥ २.६५.१२ ॥
પછી કોસલરાજના શયનની નજીક રહેલી તે સ્ત્રીઓ ભેગી થઈને પોતાના સ્વામીને જગાડવા લાગી.
2.65.13
तथाप्युचितवृत्तास्ता विनयेन नयेन च ।
न ह्यस्य शयनम् स्पृष्ट्वा किम् चिदप्युपलेभिरे ॥ २.६५.१३ ॥
તોપણ, યોગ્ય આચરણવાળી તે સ્ત્રીઓએ વિનય અને નીતિથી, તેની શય્યાને સ્પર્શીને પણ કંઈ જાણ્યું નહીં.
2.65.14
ताः स्त्रीयः स्वप्नशीलज्ञास्चेष्टासम्चलनादिषु ।
ता वेपथु परीताः च राज्ञः प्राणेषु शन्किताः ॥ २.६५.१४ ॥
રાજાની ઊંઘની ટેવો જાણતી તે સ્ત્રીઓ, તેની હલચલ અને ચેષ્ટાઓમાં કંપતી, રાજાના પ્રાણ વિશે શંકિત થઈ.
2.65.15
प्रतिस्रोतः तृण अग्राणाम् सदृशम् सम्चकम्पिरे ।
अथ सम्वेपमनानाम् स्त्रीणाम् दृष्ट्वा च पार्थिवम् ॥ २.६५.१५ ॥
પ્રવાહની સામે ઘાસની અણીઓની જેમ તેઓ કાંપી ઊઠી. પછી રાજાને જોઈને કાંપતી તે સ્ત્રીઓ...
2.65.16
यत् तत् आशन्कितम् पापम् तस्य जज्ञे विनिश्चयः ।
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते ॥ २.६५.१६ ॥
જે પાપની તેમને શંકા હતી, તે તેના વિષયમાં નિશ્ચિત થયું. અને પુત્રશોકથી પરાજિત કૌસલ્યા અને સુમિત્રા (પણ).
2.65.17
प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ।
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता ॥ २.६५.१७ ॥
સૂતેલી તે બંને યોગ્ય સમયે જાગી નહીં; તેજહીન, ફિક્કી, શોકથી કૃશ અને નમી ગયેલી હતી.
2.65.18
न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ।
कौसल्यानन्तरम् राज्ञः सुमित्रा तदन्तनरम् ॥ २.६५.१८ ॥
અંધકારથી ઢંકાયેલા તારાની જેમ કૌસલ્યા ચમકી નહીં. કૌસલ્યા પછી રાજાની (પત્ની) સુમિત્રા, તે પછી...
2.65.19
न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ।
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तम् नृपम् ॥ २.६५.१९ ॥
શોકના આંસુથી વિકૃત મુખવાળાં દેવી (કૌસલ્યા) હવે શોભતાં ન હતાં. તે બંને શુભ રાણીઓએ રાજાને એ રીતે બેભાન પડેલા જોયા.
2.65.20
सुप्तमे वोद्गतप्राणमन्तः पुरमन्यत ।
ततः प्रचुक्रुशुर् दीनाः सस्वरम् ता वर अन्गनाः ॥ २.६५.२० ॥
અંતઃપુરે તેમના પ્રાણ નીકળી ગયા છે એમ માન્યું. ત્યારે દુઃખી થયેલી તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ મોટેથી વિલાપ કરવા લાગી.
2.65.21
करेणवैव अरण्ये स्थान प्रच्युत यूथपाः ।
तासाम् आक्रन्द शब्देन सहसा उद्गत चेतने ॥ २.६५.२१ ॥
જંગલમાં હાથણીઓના ટોળાના નાયક જેમ પોતાના સ્થાનેથી ભ્રષ્ટ થાય, તેમ તેમના આક્રંદના શબ્દથી અચાનક (રાજાની) ચેતના પાછી આવી.
2.65.22
कौसल्या च सुमित्राच त्यक्त निद्रे बभूवतुः ।
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ॥ २.६५.२२ ॥
કૌસલ્યા અને સુમિત્રા ઊંઘ છોડીને જાગી ગયાં. કૌસલ્યા અને સુમિત્રાએ રાજાને જોયા અને સ્પર્શ્યા.
2.65.23
हा नाथ इति परिक्रुश्य पेततुर् धरणी तले ।
सा कोसल इन्द्र दुहिता वेष्टमाना मही तले ॥ २.६५.२३ ॥
"હાય નાથ!" એમ મોટેથી આક્રંદ કરી (તે બંને) ધરતી પર પડી ગયાં. કોસલરાજની પુત્રી (કૌસલ્યા) ભૂમિ પર તરફડવા લાગી.
2.65.24
न बभ्राज रजो ध्वस्ता तारा इव गगन च्युता ।
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्याम् पतिताम् भुवि ॥ २.६५.२४ ॥
ધૂળથી લથપથ તે (કૌસલ્યા) આકાશમાંથી ખરી પડેલા તારા જેવી શોભી નહીં. રાજાના ગુણો શાંત થતાં, ધરતી પર પડેલી કૌસલ્યા (એવી હતી).
2.65.25
आपश्यम्स्ताः स्त्रियः सर्वा हताम् नागवधूमिव ।
ततः सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः ॥ २.६५.२५ ॥
પછી મેં રાજાની બધી સ્ત્રીઓ, કૈકેયી મુખ્ય, જાણે મારી નાખાયેલી હાથણીઓ હોય તેમ જોઈ.
2.65.26
रुदन्त्यः शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ।
ताभिः स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः ॥ २.६५.२६ ॥
શોકથી સંતપ્ત થઈ રડતાં તેઓ બેભાન થઈ પડી. તેમની ચીસોથી એ પ્રચંડ અવાજ વધુ ગૂંજ્યો.
2.65.27
येन स्फीतीकृतो भूयस्तद्गृहम् समनादयत् ।
तत् समुत्त्रस्त सम्भ्रान्तम् पर्युत्सुक जन आकुलम् ॥ २.६५.२७ ॥
જેનાથી એ અવાજ ફરી વધીને એ મહેલને ગુંજાવી ગયો. ત્યારે તે ભયભીત, વ્યાકુળ, ચિંતિત લોકોથી ભરાઈ ગયો.
2.65.28
सर्वतः तुमुल आक्रन्दम् परिताप आर्त बान्धवम् ।
सद्यो निपतित आनन्दम् दीन विक्लव दर्शनम् ॥ २.६५.२८ ॥
ચોમેર ભયંકર આક્રંદ હતું, શોકથી પીડિત સગાંઓ હતા. આનંદ તરત જ નાશ પામ્યો; દૃશ્ય દીન અને વિકળ બની ગયું.
2.65.29
बभूव नर देवस्य सद्म दिष्ट अन्तम् ईयुषः ।
अतीतम् आज्ञाय तु पार्थिव ऋषभम् ।
यशस्विनम् सम्परिवार्य पत्नयः ।
भृशम् रुदन्त्यः करुणम् सुदुह्खिताः ।
प्रगृह्य बाहू व्यलपन्न् अनाथवत् ॥ २.६५.२९ ॥
રાજાના મહેલમાં તેઓ ભાગ્યે નિર્ધારિત અંત પામ્યા. એ જાણીને એ યશસ્વી રાજશ્રેષ્ઠને ઘેરી પત્નીઓ અતિ દુઃખી થઈ કરુણાથી રડી, બંને હાથ ઊંચા કરી અનાથની જેમ વિલાપ કરવા લાગી.