वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.65.1
अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् प्रातर् एव अपरे अहनि ।
वन्दिनः पर्युपातिष्ठम्स् तत् पार्थिव निवेशनम् ॥ २.६५.१ ॥
रात्र सरल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी पहाटेच त्या राजवाड्यात वंदीजन उपस्थित झाले.
2.65.2
सूताः परमसम्स्काराः मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः ।
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक् ॥ २.६५.२ ॥
उत्तम संस्कारी, मंगलकारी, उत्तम विद्येचे जाणकार सूत, गायक आणि स्तुतिप्रिय जन वेगवेगळ्या प्रकारे घोषणा करीत होते.
2.65.3
राजानम् स्तुताम् तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् ।
प्रासादाभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दो ह्यवर्तत ॥ २.६५.३ ॥
उच्च स्वराने आशीर्वचने देणाऱ्या त्यांच्या राजस्तुतीचा ध्वनी राजवाड्याच्या विस्तीर्ण भागांत पसरला.
2.65.4
ततस्तु स्तुवताम् तेषाम् सूतानाम् पाणिवादकाः ।
अवदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् ॥ २.६५.४ ॥
नंतर स्तुती करणाऱ्या सूतांसह हाताने वाद्य वाजवणाऱ्यांनी त्यांची पराक्रमगाथा सांगत वाद्ये वाजवली.
2.65.5
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः ।
शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः ॥ २.६५.५ ॥
त्या आवाजाने जागे झालेले पक्षी—फांद्यांवर बसलेले, पिंजऱ्यातले आणि राजकुलात वावरणारे—किलबिलू लागले.
2.65.6
व्याहृताः पुण्य्शब्दाश्च वीणानाम् चापि निस्स्वनाः ।
आशीर्गेयम् च गाथानाम् पूरयामास वेश्म तत ॥ २.६५.६ ॥
मंगल शब्द, वीणांचे नाद, आशीर्वादगीते आणि गाथांचे स्वर त्या भवनात भरून राहिले.
2.65.7
ततः शुचि समाचाराः पर्युपस्थान कोविदः ।
स्त्री वर्ष वर भूयिष्ठा उपतस्थुर् यथा पुरम् ॥ २.६५.७ ॥
तेव्हा शुद्ध आचरणाच्या, सेवेत निपुण, बहुतेक वृद्ध आणि श्रेष्ठ स्त्रिया पूर्वीप्रमाणे तेथे उपस्थित झाल्या.
2.65.8
हरि चन्दन सम्पृक्तम् उदकम् कान्चनैः घटैः ।
आनिन्युः स्नान शिक्षा आज्ञा यथा कालम् यथा विधि ॥ २.६५.८ ॥
हरिचंदनमिश्रित पाणी सोन्याच्या घागरींतून आणले; स्नानाच्या आज्ञेप्रमाणे, योग्य वेळी, विधीनुसार.
2.65.9
मन्गल आलम्भनीयानि प्राशनीयान् उपस्करान् ।
उपनिन्युस् तथा अपि अन्याः कुमारी बहुलाः स्त्रियः ॥ २.६५.९ ॥
मंगल स्पर्शयोग्य वस्तू आणि खाण्यायोग्य साहित्य आणले; तसेच इतर अनेक कुमारिका व स्त्रियांनीही आणले.
2.65.10
सर्वलक्षणसम्पन्नम् सर्वम् विधिवदर्चितम् ।
सर्वम् सुगुणलक्स्मीवत्तद्भभूवाभिहारिकम् ॥ २.६५.१० ॥
सर्व मंगल लक्षणांनी युक्त, सर्व काही विधीनुसार पूजित, सद्गुणांच्या शोभेसारखे ते अभिषेकसाहित्य सर्व सिद्ध झाले.
2.65.11
ततः सूर्योदयम् यावत्सर्वम् परिसमुत्सुकम् ।
तस्थावनुपसम्प्राप्तम् किम् स्विदित्युपश् ॥ २.६५.११ ॥
मग सूर्योदयापर्यंत सर्वजण अत्यंत उत्सुक होऊन उभे राहिले; 'ते अजून का आले नाहीत?' असा विचार करत.
2.65.12
अथ याः कोसल इन्द्रस्य शयनम् प्रत्यनन्तराः ।
ताः स्त्रियः तु समागम्य भर्तारम् प्रत्यबोधयन् ॥ २.६५.१२ ॥
मग कोसलराजाच्या शयनगृहाजवळ असलेल्या त्या स्त्रिया एकत्र येऊन आपल्या स्वामीला जागे करू लागल्या.
2.65.13
तथाप्युचितवृत्तास्ता विनयेन नयेन च ।
न ह्यस्य शयनम् स्पृष्ट्वा किम् चिदप्युपलेभिरे ॥ २.६५.१३ ॥
तरीही, उचित वर्तन असलेल्या त्या स्त्रिया विनय आणि नीतीने वागत असल्याने, त्याची शय्या स्पर्श करूनही त्यांना काहीच जाणवले नाही.
2.65.14
ताः स्त्रीयः स्वप्नशीलज्ञास्चेष्टासम्चलनादिषु ।
ता वेपथु परीताः च राज्ञः प्राणेषु शन्किताः ॥ २.६५.१४ ॥
राजाच्या झोपेच्या सवयी जाणणाऱ्या त्या स्त्रिया, त्याच्या हालचाली व चेष्टांमध्ये कापत, राजाच्या प्राणांविषयी शंकित झाल्या.
2.65.15
प्रतिस्रोतः तृण अग्राणाम् सदृशम् सम्चकम्पिरे ।
अथ सम्वेपमनानाम् स्त्रीणाम् दृष्ट्वा च पार्थिवम् ॥ २.६५.१५ ॥
प्रवाहाविरुद्ध गवताच्या टोकांसारखे ते थरथरले. मग राजाला पाहून थरथरणाऱ्या त्या स्त्रिया...
2.65.16
यत् तत् आशन्कितम् पापम् तस्य जज्ञे विनिश्चयः ।
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते ॥ २.६५.१६ ॥
ज्या पापाची त्यांना शंका होती, ते त्याच्याबद्दल निश्चित झाले. आणि पुत्रशोकाने पराभूत झालेल्या कौसल्या व सुमित्रा (यांनाही कळले).
2.65.17
प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते ।
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता ॥ २.६५.१७ ॥
झोपलेल्या त्या दोघी वेळेवर जाग्या झाल्या नाहीत; तेजहीन, फिक्या, शोकाने खचलेल्या आणि वाकलेल्या होत्या.
2.65.18
न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता ।
कौसल्यानन्तरम् राज्ञः सुमित्रा तदन्तनरम् ॥ २.६५.१८ ॥
अंधाराने झाकलेल्या तारेसारखी कौसल्या चमकली नाही. कौसल्येनंतर राजाची (पत्नी) सुमित्रा, त्यानंतर...
2.65.19
न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना ।
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तम् नृपम् ॥ २.६५.१९ ॥
शोकाश्रूंनी विस्कटलेल्या मुखाची देवी (कौसल्या) आता शोभत नव्हती. त्या दोन्ही शुभ राण्यांनी राजाला तसे बेशुद्ध पडलेले पाहिले.
2.65.20
सुप्तमे वोद्गतप्राणमन्तः पुरमन्यत ।
ततः प्रचुक्रुशुर् दीनाः सस्वरम् ता वर अन्गनाः ॥ २.६५.२० ॥
अंतःपुराने त्यांचे प्राण गेले असे समजले. तेव्हा दुःखी झालेल्या त्या श्रेष्ठ स्त्रिया मोठ्याने आक्रोश करू लागल्या.
2.65.21
करेणवैव अरण्ये स्थान प्रच्युत यूथपाः ।
तासाम् आक्रन्द शब्देन सहसा उद्गत चेतने ॥ २.६५.२१ ॥
अरण्यात हत्तिणींच्या कळपाचे नायक जसे आपल्या स्थानावरून ढळावेत, तसे त्यांच्या आक्रोशाच्या आवाजाने अचानक (राजाची) चेतना परत आली.
2.65.22
कौसल्या च सुमित्राच त्यक्त निद्रे बभूवतुः ।
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ॥ २.६५.२२ ॥
कौसल्या आणि सुमित्रा झोप सोडून जाग्या झाल्या. कौसल्या आणि सुमित्रा यांनी राजाला पाहिले आणि स्पर्श केला.
2.65.23
हा नाथ इति परिक्रुश्य पेततुर् धरणी तले ।
सा कोसल इन्द्र दुहिता वेष्टमाना मही तले ॥ २.६५.२३ ॥
"हाय नाथा!" असा मोठ्याने आक्रोश करत (त्या दोघी) जमिनीवर कोसळल्या. कोसलराजाची कन्या (कौसल्या) भूमीवर तडफडू लागली.
2.65.24
न बभ्राज रजो ध्वस्ता तारा इव गगन च्युता ।
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्याम् पतिताम् भुवि ॥ २.६५.२४ ॥
धुळीने माखलेली ती (कौसल्या) आकाशातून ढळलेल्या ताऱ्यासारखी शोभली नाही. राजाचे गुण शांत झाल्यावर, जमिनीवर पडलेली कौसल्या (अशी होती).
2.65.25
आपश्यम्स्ताः स्त्रियः सर्वा हताम् नागवधूमिव ।
ततः सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः ॥ २.६५.२५ ॥
मग मी राजाच्या सर्व स्त्रिया पाहिल्या, कैकेयी प्रमुख, जणू मारल्या गेलेल्या हत्तिणी.
2.65.26
रुदन्त्यः शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ।
ताभिः स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः ॥ २.६५.२६ ॥
शोकाने तप्त होऊन रडत त्या बेशुद्ध होऊन कोसळल्या. त्यांच्या आक्रोशाने तो प्रबल आवाज आणखी वाढला.
2.65.27
येन स्फीतीकृतो भूयस्तद्गृहम् समनादयत् ।
तत् समुत्त्रस्त सम्भ्रान्तम् पर्युत्सुक जन आकुलम् ॥ २.६५.२७ ॥
त्यामुळे तो आवाज आणखी वाढून तो राजवाडा दुमदुमला. तेव्हा तो भयभीत, गोंधळलेल्या, उत्सुक लोकांनी भरून गेला.
2.65.28
सर्वतः तुमुल आक्रन्दम् परिताप आर्त बान्धवम् ।
सद्यो निपतित आनन्दम् दीन विक्लव दर्शनम् ॥ २.६५.२८ ॥
सर्वत्र भीषण आक्रोश होता, दुःखाने पीडित नातेवाईक होते. आनंद लगेच नाहीसा झाला; दृश्य दीन व विकल झाले.
2.65.29
बभूव नर देवस्य सद्म दिष्ट अन्तम् ईयुषः ।
अतीतम् आज्ञाय तु पार्थिव ऋषभम् ।
यशस्विनम् सम्परिवार्य पत्नयः ।
भृशम् रुदन्त्यः करुणम् सुदुह्खिताः ।
प्रगृह्य बाहू व्यलपन्न् अनाथवत् ॥ २.६५.२९ ॥
राजाच्या महालात ते दैवाने ठरलेल्या अंताला पोहोचले. ते जाणून त्या यशस्वी नृपश्रेष्ठाला वेढून पत्नी अत्यंत दुःखी होऊन करुणेने रडल्या, दोन्ही बाहू उंचावून अनाथांसारख्या विलाप करू लागल्या.