वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.7.1
ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्या तु सहोषिता।
प्रासादं चन्द्रसंकाशमारुरोह यदृच्छया ॥ २.७.१ ॥
कैकेयीच्या दासीकुलात जन्मलेली आणि तिच्यासोबत राहणारी ती मंथरा आपल्या इच्छेने चंद्रासारख्या प्रासादावर चढली.
2.7.2
सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम्।
अयोध्यां मन्थरा तस्मात् प्रासादादन्ववैक्षत ॥ २.७.२ ॥
राजमार्गांवर पाणी शिंपडलेली आणि कमळे-उत्पले विखुरलेली संपूर्ण अयोध्या मंथरेने त्या प्रासादावरून पाहिली.
2.7.3
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलंकृताम्।
सिक्तां चन्दनतोयैश्च शिरःस्नातजनैर्युताम् ॥ २.७.३ ॥
उत्तम पताका आणि ध्वजांनी सजलेली, चंदनजलाने शिंपडलेली, डोक्यावर स्नान केलेल्या लोकांनी भरलेली (अयोध्या).
2.7.4
माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।
शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनादिताम् ॥ २.७.४ ॥
माळा व मोदक हातात घेतलेल्या श्रेष्ठ द्विजांच्या घोषाने निनादलेली, पांढरी देवालयद्वारे असलेली, सर्व वाद्यांच्या नादाने गजबजलेली (अयोध्या).
2.7.5
सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषनिनादिताम्।
प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम् ॥ २.७.५ ॥
अत्यंत हर्षित जनांनी भरलेली, ब्रह्मघोषाने निनादलेली, आनंदित श्रेष्ठ हत्ती व घोडे असलेली, गायी व बैल जोराने हंबरणारी (अयोध्या).
2.7.6
हृष्टप्रमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।
अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता ॥ २.७.६ ॥
हर्षित व प्रमुदित नागरिकांनी उंच ध्वज व माळांनी सजवलेली अयोध्या पाहून मंथरा अत्यंत विस्मित झाली.
2.7.7
सा हर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्।
अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा ॥ २.७.७ ॥
हर्षाने फुललेल्या डोळ्यांनी, पांढरे रेशमी वस्त्र नेसलेल्या, जवळ उभ्या असलेल्या धात्रीला पाहून मंथरेने विचारले.
2.7.8
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती।
राममाता धनं किं नु जनेभ्यः सम्प्रयच्छति ॥ २.७.८ ॥
उत्तम हर्षाने युक्त, धनाची इच्छा करणारी सती अशी रामाची माता लोकांना कोणते धन देत आहे?
2.7.9
अतिमात्रं प्रहर्षः किं जनस्यास्य च शंस मे।
कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः ॥ २.७.९ ॥
या लोकांना इतका अतिशय हर्ष का झाला आहे? मला सांग. किंवा अत्यंत आनंदित झालेला राजा काय करवणार आहे?
2.7.10
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा।
आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम् ॥ २.७.१० ॥
हर्षाने जणू फुटत असलेली धात्री परम आनंदाने कुब्जेला राघवाच्या महान वैभवाविषयी सांगू लागली.
2.7.11
श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन चानघम्।
राजा दशरथो राममभिषेक्ता हि राघवम् ॥ २.७.११ ॥
उद्या पुष्य नक्षत्रावर, क्रोधावर विजय मिळवलेल्या, निर्दोष राघव रामाला राजा दशरथ युवराजपदी अभिषेक करणार आहे.
2.7.12
धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षितः।
कैलासशिखराकारात् प्रासादादवरोहत ॥ २.७.१२ ॥
धात्रीचे बोल ऐकून कुब्जा संतापाने लगेच कैलासशिखरासारख्या प्रासादातून खाली उतरली.
2.7.13
सा दह्यमाना क्रोधेन मन्थरा पापदर्शिनी।
शयानामेव कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.७.१३ ॥
क्रोधाने जळणारी, पापदृष्टी मंथरा निजलेल्या कैकेयीला हे वचन म्हणाली.
2.7.14
उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते।
उपप्लुतमघौघेन नात्मानमवबुध्यसे ॥ २.७.१४ ॥
ऊठ, मूर्खे! का निजली आहेस? तुझ्यावर भय येत आहे; संकटाच्या लोंढ्यात बुडालेली असूनही तुला ते कळत नाही.
2.7.15
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे।
चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे ॥ २.७.१५ ॥
अगे अनिष्टे! शुभरूपी, तू आपल्या सौभाग्याची बढाई मारतेस; पण तुझे सौभाग्य उन्हाळ्यात नदीच्या प्रवाहासारखे चंचल आहे.
2.7.16
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः।
कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत् परम् ॥ २.७.१६ ॥
रागावलेल्या, पापदृष्टी कुब्जा मंथरेच्या कठोर शब्दांनी असे बोलल्यावर कैकेयी अत्यंत खिन्न झाली.
2.7.17
कैकेयी त्वब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे।
विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥ २.७.१७ ॥
कैकेयी कुब्जेला म्हणाली, 'मंथरे, सर्व ठीक आहे ना? उदास चेहऱ्याने अतिशय दुःखी दिसत आहेस.'
2.7.18
मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्।
उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ २.७.१८ ॥
कैकेयीचे मधुर अक्षरांचे शब्द ऐकून, क्रोधाने भरलेली, बोलण्यात निपुण मंथरा हे वाक्य म्हणाली.
2.7.19
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्यां हितैषिणी।
विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥ २.७.१९ ॥
अत्यंत खिन्न होऊन कैकेयीची हितचिंतक कुब्जा मंथरा तिला दुःखी करीत आणि राघवाविषयी फूट पाडीत असे म्हणाली.
2.7.20
अक्षयं सुमहद् देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्।
रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.७.२० ॥
हे देवी, तुझ्या विनाशासाठी एक अक्षय मोठे संकट सुरू झाले आहे — राजा दशरथ रामाला युवराजपदी अभिषेक करणार आहे.
2.7.21
सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता।
दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता ॥ २.७.२१ ॥
अथांग भयात बुडाले, दुःख-शोकांनी भरलेली, अग्नीत जळावे तशी मी आहे; तुझ्या हितासाठीच मी येथे आले आहे.
2.7.22
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद् भवेत्।
त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदिह न संशयः ॥ २.७.२२ ॥
कैकेयी, तुझ्या दुःखाने माझे दुःखही मोठे होईल; तुझ्या वृद्धीत माझीही वृद्धी होईल — यात संशय नाही.
2.7.23
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः।
उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥ २.७.२३ ॥
हे देवी, राजवंशात जन्मलेली आणि राजाची पट्टराणी असलेली तू, राजधर्मांची कठोरता कशी ओळखत नाहीस?
2.7.24
धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः।
शुद्धभावेन जानीषे तेनैवमतिसंधिता ॥ २.७.२४ ॥
तुझा पती धर्माची गोष्ट बोलणारा, पण कपटी आहे; गोड बोलणारा, तरीही क्रूर आहे. तुझ्या शुद्ध स्वभावामुळे तू हे जाणत नाहीस, आणि म्हणूनच त्याच्याकडून अशी फसवली गेली आहेस.
2.7.25
उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्।
अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥ २.७.२५ ॥
आज तुझे पती तुझ्याजवळ येऊन निरर्थक सांत्वनाचे शब्द बोलत आहेत, आणि धनाने कौसल्येला आपल्या बाजूला वळवतील.
2.7.26
अपवाह्य तु दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु।
काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥ २.७.२६ ॥
तो दुष्टात्मा तुझ्या नातलगांमधून भरताला दूर पाठवून, निष्कंटक राज्यावर लवकरच रामाला स्थापन करील.
2.7.27
शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया।
आशीविष इवाङ्गेन बाले परिधृतस्त्वया ॥ २.७.२७ ॥
हे बाले! शत्रू पतीच्या नावाखाली, आईप्रमाणे तुझे हित इच्छिल्याचे भासवत, जसा विषारी सर्प गळ्याला लावतात तसा तू त्याला आपल्या अंगाशी धरले आहेस.
2.7.28
यथा हि कुर्याच्छत्रुर्वा सर्पो वा प्रत्युपेक्षितः।
राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥ २.७.२८ ॥
शत्रू किंवा साप दुर्लक्षित केल्यास जसे अपाय करतात, तसेच आज राजा दशरथाने तुला आणि तुझ्या पुत्राला तसे केले आहे.
2.7.29
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिता।
रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि ॥ २.७.२९ ॥
हे बाले! पापी माणूस खोट्या सांत्वनेच्या शब्दांनी, सदैव सुखाची सवय असलेल्या तुला, रामाला राज्यावर बसवण्यासाठी, तुझ्या नातलगांसह नष्ट करून टाकले आहे.
2.7.30
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव।
त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥ २.७.३० ॥
म्हणून हे कैकेयी! आता वेळ आली आहे, लवकर स्वतःचे हित कर. तुझ्या पुत्राचे, स्वतःचे आणि माझे रक्षण कर, हे विस्मित दिसणाऱ्या!
2.7.31
मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात् सा शुभानना।
उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी ॥ २.७.३१ ॥
मंथरेचे शब्द ऐकून ती सुंदर मुखाची कैकेयी शय्येवरून उठली; आनंदाने भरलेली, शरद ऋतूतील चंद्रलेखेसारखी.
2.7.32
अतीव सा तु संतुष्टा कैकेयी विस्मयान्विता।
दिव्यमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥ २.७.३२ ॥
अतिशय संतुष्ट आणि विस्मित झालेल्या कैकेयीने त्या कुब्जेला एक दिव्य आणि शुभ अलंकार दिला.
2.7.33
दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा।
कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥ २.७.३३ ॥
त्या कुब्जेला अलंकार देऊन, आनंदित झालेली स्त्रीश्रेष्ठ कैकेयी मंथरेला पुन्हा असे म्हणाली.
2.7.34
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यातं परमं प्रियम्।
एतन्मे प्रियमाख्यातं किं वा भूयः करोमि ते ॥ २.७.३४ ॥
हे मंथरे! हे परम प्रिय वृत्त तू मला सांगितलेस. या प्रिय गोष्टीच्या बदल्यात तुझ्यासाठी आणखी काय करू?
2.7.35
रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये।
तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २.७.३५ ॥
राम आणि भरत यांच्यात मला कोणताही फरक दिसत नाही. म्हणून राजा रामाला राज्याभिषेक करणार आहे याचा मला आनंद आहे.
2.7.36
न मे परं किंचिदितो वरं पुनः
प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचोऽमृतम्।
तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं
वरं परं ते प्रददामि तं वृणु ॥ २.७.३६ ॥
यापेक्षा प्रिय वर मला दुसरा नाही. प्रेमास पात्र असलेल्या सखे! तू अमृतासारखे सुंदर शब्द बोललीस, आणि आणखी प्रिय शब्दही बोललीस. म्हणून मी तुला एक परम वर देते; तो निवड.