વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.73.1
श्रुत्वा तु पितरम् वृत्तम् भ्रातरु च विवासितौ ।
भरतः दुह्ख सम्तप्तैदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.७३.१ ॥
પિતાનું મૃત્યુ અને ભાઈઓના વનવાસની વાત સાંભળીને દુઃખથી સંતપ્ત ભરતે આ વચન કહ્યું.
2.73.2
किम् नुण्कार्यम् हतस्य इह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्य अथ पित्रा च भ्रात्रा पितृ समेन च ॥ २.७३.२ ॥
પિતા અને પિતાસમાન ભાઈ વિનાના, શોક કરતા, નાશ પામેલા મને આ રાજ્યથી શું કામ?
2.73.3
दुह्खे मे दुह्खम् अकरोर् व्रणे क्षारम् इव आदधाः ।
राजानम् प्रेत भावस्थम् कृत्वा रामम् च तापसम् ॥ २.७३.३ ॥
મારા દુઃખમાં તેં વધુ દુઃખ ઉમેર્યું; ઘા પર મીઠું ભભરાવ્યું હોય તેમ. રાજાને મૃત અવસ્થામાં મૂકીને અને રામને તપસ્વી બનાવીને.
2.73.4
कुलस्य त्वम् अभावाय काल रात्रिर् इव आगता ।
अन्गारम् उपगूह्य स्म पिता मे न अवबुद्धवान् ॥ २.७३.४ ॥
કુળના નાશ માટે તું કાળરાત્રિની જેમ આવી. સળગતા અંગારાને છુપાવ્યો હોય તેમ મારા પિતા તે સમજી શક્યા નહીં.
2.73.5
मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि ।
सुखम् परिहृतम् मोहात्कुलेऽस्मिन् कुलपाम्सनि ॥ २.७३.५ ॥
હે પાપદર્શિની! તેં મારા રાજાને મૃત્યુ પાસે પહોંચાડ્યા. હે કુળકલંકિની! મોહથી તેં આ કુળનું સુખ હરી લીધું.
2.73.6
त्वाम् प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः ।
तीव्रदुःखाभिसम्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥ २.७३.६ ॥
તને પામીને આજે મારા પિતા, સત્યસંધ અને મહાયશસ્વી દશરથ રાજા, તીવ્ર દુઃખથી સંતપ્ત થઈ મૃત્યુ પામ્યા.
2.73.7
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनम् गतः ॥ २.७३.७ ॥
મારા ધર્મપ્રિય મહારાજ પિતા નાશ પામ્યા. રામને શા માટે દેશનિકાલ કરાયા? તેઓ શા માટે વનમાં ગયા?
2.73.8
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्र शोक अभिपीडिते ।
दुष्करम् यदि जीवेताम् प्राप्य त्वाम् जननीम् मम ॥ २.७३.८ ॥
કૌસલ્યા અને સુમિત્રા પુત્રશોકથી પીડિત છે. તારા જેવી મારી માતાને પામીને પણ તેઓનું જીવવું મુશ્કેલ છે.
2.73.9
ननु तु आर्यो अपि धर्म आत्मा त्वयि वृत्तिम् अनुत्तमाम् ।
वर्तते गुरु वृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥ २.७३.९ ॥
ધર્માત્મા આર્ય રામ, વડીલો પ્રત્યેની ફરજ જાણનારા, જેમ માતા સાથે વર્તે છે તેમ તારી સાથે પણ સર્વોત્તમ વર્તન રાખે છે.
2.73.10
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घ दर्शिनी ।
त्वयि धर्मम् समास्थाय भगिन्याम् इव वर्तते ॥ २.७३.१० ॥
તેવી જ રીતે મારી જ્યેષ્ઠ માતા દૂરદર્શી કૌસલ્યા ધર્મનું પાલન કરી તારી સાથે બહેન સાથે હોય તેમ વર્તે છે.
2.73.11
तस्याः पुत्रम् कृत आत्मानम् चीर वल्कल वाससम् ।
प्रस्थाप्य वन वासाय कथम् पापे न शोचसि ॥ २.७३.११ ॥
તેના પુત્રને, વલ્કલ વસ્ત્ર પહેરેલા, વનવાસ માટે મોકલીને, હે પાપિણી, તું શોક કેમ નથી કરતી?
2.73.12
अपाप दर्शिनम् शूरम् कृत आत्मानम् यशस्विनम् ।
प्रव्राज्य चीर वसनम् किम् नु पश्यसि कारणम् ॥ २.७३.१२ ॥
નિષ્પાપ દૃષ્ટિવાળા, શૂરવીર, સંયમી, યશસ્વી રામને વલ્કલ વસ્ત્ર પહેરાવી દેશનિકાલ કરવાનું તું કયું કારણ જુએ છે?
2.73.13
लुब्धाया विदितः मन्ये न ते अहम् राघवम् प्रति ।
तथा हि अनर्थो राज्य अर्थम् त्वया नीतः महान् अयम् ॥ २.७३.१३ ॥
લોભી સ્ત્રી, રાઘવ પ્રત્યેનો તારો સાચો ભાવ મને ખબર નથી એવું હું માનું છું. આ રીતે રાજ્ય માટે તેં આ મહાન અનર્થ કરાવ્યો છે.
2.73.14
अहम् हि पुरुष व्याघ्राव् अपश्यन् राम लक्ष्मणौ ।
केन शक्ति प्रभावेन राज्यम् रक्षितुम् उत्सहे ॥ २.७३.१४ ॥
પુરુષવ્યાઘ્ર રામ અને લક્ષ્મણને જોયા વિના, કયા શક્તિ-પ્રભાવથી હું રાજ્યની રક્ષા કરવાનું સાહસ કરું?
2.73.15
तम् हि नित्यम् महा राजो बलवन्तम् महा बलः ।
उअपाश्रितः अभूद् धर्म आत्मा मेरुर् मेरु वनम् यथा ॥ २.७३.१५ ॥
મહાબલ મહારાજા સદા તે બલવાનનો આશ્રય લઈને રહ્યા હતા; જેમ ધર્મ પોતાના આત્માનો આશ્રય લે છે, અને મેરુ મેરુવનનો આશ્રય લે છે તેમ.
2.73.16
सो अहम् कथम् इमम् भारम् महा धुर्य समुद्यतम् ।
दम्यो धुरम् इव आसाद्य सहेयम् केन च ओजसा ॥ २.७३.१६ ॥
મહાધુર્યે ઉપાડેલો આ મહાન ભાર હું કેવી રીતે અને કયા બળથી વહન કરું? જેમ યુવાન બળદ ધૂંસરી પામીને ભાર ઉઠાવે તેમ.
2.73.17
अथ वा मे भवेत् शक्तिर् योगैः बुद्धि बलेन वा ।
सकामाम् न करिष्यामि त्वाम् अहम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.७३.१७ ॥
અથવા યુક્તિઓ કે બુદ્ધિબળથી મારામાં શક્તિ હોય, તોપણ પુત્રની લાલસા ધરાવનારી તને હું તારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરનારી નહીં બનાવું.
2.73.18
न मे विकाङ्खा जायेत त्यक्तुम् त्वाम् पापनिश्चयाम् ।
यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा ॥ २.७३.१८ ॥
રામની તારા પ્રત્યે હંમેશાં માતા જેવી દૃષ્ટિ ન હોત, તો પાપી સંકલ્પવાળી તને ત્યજવામાં મને જરાય સંકોચ ન થાત.
2.73.19
उत्पन्ना तु कथम् बुद्धिस्तवेयम् पापदर्शिनि ।
साधुचारित्रविभ्राष्टे पूर्वेषाम् नो विगर्हिता ॥ २.७३.१९ ॥
હે પાપદર્શિની, સદાચારથી ભ્રષ્ટ થયેલી, તારામાં આ બુદ્ધિ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? આ આપણા પૂર્વજોએ નિંદેલી છે.
2.73.20
अस्मिन् कुले हि सर्वेषाम् ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
अपरे भ्रातरस्तस्मिन् प्रवर्तन्ते समाहिताः ॥ २.७३.२० ॥
આ કુળમાં સૌમાં જ્યેષ્ઠ જ રાજ્યાભિષેક પામે છે; અન્ય ભાઈઓ તેમના પ્રત્યે સમર્પિત રહે છે.
2.73.21
न हि मन्ये नृशसे त्वम् राजधर्ममवेक्षसे ।
गतिम् वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥ २.७३.२१ ॥
હે નિર્દયી, મને નથી લાગતું કે તું રાજધર્મનો વિચાર કરે છે; રાજવૃત્તની શાશ્વત ગતિ શું તું જાણતી નથી?
2.73.22
सततम् राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
राज्ञामेतत्समम् तत्स्यादिक्ष्वाकूणाम् विशेषतः ॥ २.७३.२२ ॥
રાજવૃત્તમાં સદા જ્યેષ્ઠ જ રાજ્યાભિષેક પામે છે. આ સર્વ રાજાઓનો સમાન નિયમ છે, ખાસ કરીને ઇક્ષ્વાકુઓનો.
2.73.23
तेषाम् धर्मैकरक्षाणाम् कुलचारित्रयोगिनाम् ।
अत्र चारित्रशौण्डीर्यम् त्वाम् प्राप्य विनिवर्ततम् ॥ २.७३.२३ ॥
જેઓ કેવળ ધર્મના રક્ષક અને કુળાચારમાં નિષ્ઠ છે, તેમની વચ્ચે સદાચારનું ગૌરવ તને પામીને પાછું ફરે.
2.73.24
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः ।
बुद्धेर्मोहः कथमयम् सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥ २.७३.२४ ॥
તારા પૂર્વજ મહાભાગ્યશાળી જનેન્દ્રો પણ હતા. તારી બુદ્ધિમાં આ મોહ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? આ નિંદનીય છે.
2.73.25
न तु कामम् करिष्यामि तवाऽह्म् पापनिश्चये ।
त्वया व्यसनमारब्धम् जीवितान्तकरम् मम ॥ २.७३.२५ ॥
પણ તારા પાપી નિશ્ચય પ્રમાણે હું કંઈ નહીં કરું. તેં મારા માટે જીવનનો અંત લાવનારી આફત ઊભી કરી છે.
2.73.26
एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थम् तवनघम् ।
निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरम् स्वजन प्रियम् ॥ २.७३.२६ ॥
હવે હું જ, તને અપ્રિય છતાં, એ નિર્દોષ, સ્વજનોને પ્રિય ભાઈને વનમાંથી પાછો લાવીશ.
2.73.27
निवर्तयित्वा रामम् च तस्याहम् दीप्ततेजनः ।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥ २.७३.२७ ॥
રામને પાછા લાવીને, તેજસ્વી થઈને, સ્થિર અંતરાત્માથી હું તેમનો દાસ થઈશ.
2.73.28
प्रिय इतरैः वाक्य गणैः तुदम्स् ताम् ।
शोक आतुरः च अपि ननाद भूयः ।
सिम्हो यथा पर्वत गह्वरस्थः ॥ २.७३.२८ ॥
શોકથી વ્યાકુળ થઈને, તેને અપ્રિય વચનોના સમૂહથી વીંધતો, પર્વતની ગુફામાં રહેલા સિંહની જેમ તે ફરી ગર્જ્યો.