वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.73.1
श्रुत्वा तु पितरम् वृत्तम् भ्रातरु च विवासितौ ।
भरतः दुह्ख सम्तप्तैदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.७३.१ ॥
पित्याचे निधन आणि बंधूंचा वनवास ऐकून दुःखाने संतप्त झालेला भरत असे बोलला.
2.73.2
किम् नुण्कार्यम् हतस्य इह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्य अथ पित्रा च भ्रात्रा पितृ समेन च ॥ २.७३.२ ॥
पिता आणि पित्यासमान बंधू गमावलेल्या, शोकाकुल, नष्ट झालेल्या मला या राज्याचे काय प्रयोजन?
2.73.3
दुह्खे मे दुह्खम् अकरोर् व्रणे क्षारम् इव आदधाः ।
राजानम् प्रेत भावस्थम् कृत्वा रामम् च तापसम् ॥ २.७३.३ ॥
माझ्या दुःखावर तू आणखी दुःख भर घातलेस; जखमेवर मीठ चोळावे तसे. राजाला मृतावस्थेत टाकून आणि रामाला तपस्वी करून.
2.73.4
कुलस्य त्वम् अभावाय काल रात्रिर् इव आगता ।
अन्गारम् उपगूह्य स्म पिता मे न अवबुद्धवान् ॥ २.७३.४ ॥
कुळाच्या विनाशासाठी तू कालरात्रीप्रमाणे आलीस. जळता निखारा लपवून ठेवावा तसे, माझ्या पित्याला ते समजले नाही.
2.73.5
मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदर्शिनि ।
सुखम् परिहृतम् मोहात्कुलेऽस्मिन् कुलपाम्सनि ॥ २.७३.५ ॥
हे पापदर्शिनी! तू माझ्या राजाला मृत्यूच्या दारात नेलेस. हे कुलकलंकिनी! मोहाने तू या कुळाचे सुख हिरावून घेतलेस.
2.73.6
त्वाम् प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः ।
तीव्रदुःखाभिसम्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥ २.७३.६ ॥
तुला मिळाल्यामुळे आज माझे पिता, सत्यसंध आणि महायशस्वी दशरथ राजा, तीव्र दुःखाने संतप्त होऊन मृत्यू पावले.
2.73.7
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनम् गतः ॥ २.७३.७ ॥
माझे धर्मप्रिय महाराज पिता नाश पावले. रामाला का वनवासात पाठवले गेले? तो का वनात गेला?
2.73.8
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्र शोक अभिपीडिते ।
दुष्करम् यदि जीवेताम् प्राप्य त्वाम् जननीम् मम ॥ २.७३.८ ॥
कौसल्या आणि सुमित्रा पुत्रशोकाने पीडित आहेत. तुझ्यासारखी माझी माता असूनही त्यांचे जगणे कठीण आहे.
2.73.9
ननु तु आर्यो अपि धर्म आत्मा त्वयि वृत्तिम् अनुत्तमाम् ।
वर्तते गुरु वृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥ २.७३.९ ॥
धर्मात्मा आर्य राम, वडिलधाऱ्यांप्रती कर्तव्य जाणणारा, जसा मातेशी वागतो तसाच तुझ्याशीही सर्वोत्तम वर्तन ठेवतो.
2.73.10
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घ दर्शिनी ।
त्वयि धर्मम् समास्थाय भगिन्याम् इव वर्तते ॥ २.७३.१० ॥
त्याचप्रमाणे माझी ज्येष्ठ माता दूरदर्शी कौसल्या धर्माचे पालन करून तुझ्याशी बहिणीप्रमाणे वागते.
2.73.11
तस्याः पुत्रम् कृत आत्मानम् चीर वल्कल वाससम् ।
प्रस्थाप्य वन वासाय कथम् पापे न शोचसि ॥ २.७३.११ ॥
तिच्या पुत्राला, वल्कल वस्त्र धारण केलेल्याला, वनवासासाठी पाठवून, हे पापिणी, तू शोक कसा करत नाहीस?
2.73.12
अपाप दर्शिनम् शूरम् कृत आत्मानम् यशस्विनम् ।
प्रव्राज्य चीर वसनम् किम् नु पश्यसि कारणम् ॥ २.७३.१२ ॥
निष्पाप दृष्टीच्या, शूर, संयमी, यशस्वी रामाला वल्कल वस्त्र देऊन वनवासात पाठवण्याचे तू कोणते कारण पाहतेस?
2.73.13
लुब्धाया विदितः मन्ये न ते अहम् राघवम् प्रति ।
तथा हि अनर्थो राज्य अर्थम् त्वया नीतः महान् अयम् ॥ २.७३.१३ ॥
लोभी स्त्री, राघवाबद्दलचा तुझा खरा भाव मला माहीत नाही असे मला वाटते. अशा प्रकारे राज्यासाठी तू हा मोठा अनर्थ घडवून आणला आहेस.
2.73.14
अहम् हि पुरुष व्याघ्राव् अपश्यन् राम लक्ष्मणौ ।
केन शक्ति प्रभावेन राज्यम् रक्षितुम् उत्सहे ॥ २.७३.१४ ॥
पुरुषव्याघ्र राम-लक्ष्मणांना न पाहता, कोणत्या शक्ती व प्रभावाने मी राज्याचे रक्षण करण्याचे धाडस करू?
2.73.15
तम् हि नित्यम् महा राजो बलवन्तम् महा बलः ।
उअपाश्रितः अभूद् धर्म आत्मा मेरुर् मेरु वनम् यथा ॥ २.७३.१५ ॥
महाबल महाराज नेहमी त्या बलवानाचाच आश्रय घेत होते; जसा धर्म आपल्या आत्म्याचा आश्रय घेतो, किंवा मेरू पर्वत मेरूवनाचा आश्रय घेतो तसा.
2.73.16
सो अहम् कथम् इमम् भारम् महा धुर्य समुद्यतम् ।
दम्यो धुरम् इव आसाद्य सहेयम् केन च ओजसा ॥ २.७३.१६ ॥
ज्याने महाधुर्याने उचललेला हा महाभार मी कसा आणि कोणत्या बळाने वाहू? जसा तरुण बैल जू मिळाल्यावर ते ओझे वाहतो.
2.73.17
अथ वा मे भवेत् शक्तिर् योगैः बुद्धि बलेन वा ।
सकामाम् न करिष्यामि त्वाम् अहम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.७३.१७ ॥
किंवा युक्तीने वा बुद्धीबळाने माझ्यात सामर्थ्य असले तरी, पुत्राची लालसा धरणाऱ्या तुझी इच्छा मी पूर्ण होऊ देणार नाही.
2.73.18
न मे विकाङ्खा जायेत त्यक्तुम् त्वाम् पापनिश्चयाम् ।
यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा ॥ २.७३.१८ ॥
राम तुझ्याकडे नेहमी मातेप्रमाणे आदराने पाहत नसता, तर पापनिश्चय असलेल्या तुला सोडून देण्यास मला कोणताही संकोच वाटला नसता.
2.73.19
उत्पन्ना तु कथम् बुद्धिस्तवेयम् पापदर्शिनि ।
साधुचारित्रविभ्राष्टे पूर्वेषाम् नो विगर्हिता ॥ २.७३.१९ ॥
हे पापदर्शिनी, सदाचारातून भ्रष्ट झालेली, तुझ्या मनात ही बुद्धी कशी उत्पन्न झाली? ही आमच्या पूर्वजांनी निंदिली आहे.
2.73.20
अस्मिन् कुले हि सर्वेषाम् ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
अपरे भ्रातरस्तस्मिन् प्रवर्तन्ते समाहिताः ॥ २.७३.२० ॥
या कुलात सर्वांमध्ये ज्येष्ठ पुत्रच राज्याभिषिक्त होतो; इतर भाऊ त्याच्याप्रती एकनिष्ठ राहतात.
2.73.21
न हि मन्ये नृशसे त्वम् राजधर्ममवेक्षसे ।
गतिम् वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् ॥ २.७३.२१ ॥
हे निर्दयी, तू राजधर्माकडे लक्ष देतेस असे मला वाटत नाही; राजवृत्तातील शाश्वत मार्ग तुला ठाऊक नाही काय?
2.73.22
सततम् राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते ।
राज्ञामेतत्समम् तत्स्यादिक्ष्वाकूणाम् विशेषतः ॥ २.७३.२२ ॥
राजवृत्तात नेहमी ज्येष्ठच राज्याभिषिक्त होतो. हा सर्व राजांसाठी समान नियम आहे, विशेषतः इक्ष्वाकूंसाठी.
2.73.23
तेषाम् धर्मैकरक्षाणाम् कुलचारित्रयोगिनाम् ।
अत्र चारित्रशौण्डीर्यम् त्वाम् प्राप्य विनिवर्ततम् ॥ २.७३.२३ ॥
जे केवळ धर्माचे रक्षक आणि कुलाचारात निष्ठ आहेत, त्यांच्यातील सदाचाराचा अभिमान तुला प्राप्त होऊन परत फिरो.
2.73.24
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः ।
बुद्धेर्मोहः कथमयम् सम्भूतस्त्वयि गर्हितः ॥ २.७३.२४ ॥
तुझे पूर्वज महाभाग्यवान जनेंद्रही होते. तुझ्या बुद्धीत हा मोह कसा उत्पन्न झाला? हे निंदनीय आहे.
2.73.25
न तु कामम् करिष्यामि तवाऽह्म् पापनिश्चये ।
त्वया व्यसनमारब्धम् जीवितान्तकरम् मम ॥ २.७३.२५ ॥
पण तुझ्या पापी निश्चयानुसार मी काहीही करणार नाही. तू माझ्यासाठी जीवितनाशक संकट उभे केले आहेस.
2.73.26
एष त्विदानीमेवाहमप्रियार्थम् तवनघम् ।
निवर्तयिष्यामि वनात् भ्रातरम् स्वजन प्रियम् ॥ २.७३.२६ ॥
आता मीच, तुला अप्रिय असले तरीही, त्या निर्दोष, स्वजनांना प्रिय असलेल्या बंधूला वनातून परत आणीन.
2.73.27
निवर्तयित्वा रामम् च तस्याहम् दीप्ततेजनः ।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना ॥ २.७३.२७ ॥
रामाला परत आणून, तेजस्वी होऊन, स्थिर अंतःकरणाने मी त्याचा दास होईन.
2.73.28
प्रिय इतरैः वाक्य गणैः तुदम्स् ताम् ।
शोक आतुरः च अपि ननाद भूयः ।
सिम्हो यथा पर्वत गह्वरस्थः ॥ २.७३.२८ ॥
शोकाने व्याकूळ होऊन, तिला अप्रिय शब्दांच्या माऱ्याने बोचत, पर्वतगुहेतील सिंहासारखा तो पुन्हा गर्जला.