वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.82.1
ताम् आर्य गण सम्पूर्णाम् भरतः प्रग्रहाम् सभाम् ।
ददर्श बुद्धि सम्पन्नः पूर्ण चन्द्राम् निशाम् इव ॥ २.८२.१ ॥
बुद्धिमान भरताने आर्यजनांनी भरलेली ती सुव्यवस्थित सभा पाहिली, जणू पौर्णिमेची रात्र.
2.82.2
आसनानि यथा न्यायम् आर्याणाम् विशताम् तदा ।
अदृश्यत घन अपाये पूर्ण चन्द्रा इव शर्वरी ॥ २.८२.२ ॥
तेव्हा आर्यजन यथोचित आसनांवर बसले; ढग दूर झाल्यावर पूर्ण चंद्राच्या रात्रीसारखी ती सभा दिसली.
2.82.3
सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा ।
अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥ २.८२.३ ॥
विद्वानांनी भरलेली ती अतिशय सुंदर सभा तेव्हा ढग दूर झाल्यावरच्या पूर्ण चंद्राच्या रात्रीसारखी दिसली.
2.82.4
राज्ञः तु प्रकृतीः सर्वाः समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।
इदम् पुरोहितः वाक्यम् भरतम् मृदु च अब्रवीत् ॥ २.८२.४ ॥
राजाच्या सर्व प्रजा व अमात्य पूर्णपणे उपस्थित आहेत हे पाहून धर्मज्ञ पुरोहित भरताला मृदु स्वरात हे वचन म्हणाला.
2.82.5
तात राजा दशरथः स्वर् गतः धर्मम् आचरन् ।
धन धान्यवतीम् स्फीताम् प्रदाय पृथिवीम् तव ॥ २.८२.५ ॥
"वत्सा, धर्माचरण करणारे राजा दशरथ स्वर्गाला गेले आहेत; धनधान्याने समृद्ध पृथ्वी तुला देऊन."
2.82.6
रामः तथा सत्य धृतिः सताम् धर्मम् अनुस्मरन् ।
न अजहात् पितुर् आदेशम् शशी ज्योत्स्नाम् इव उदितः ॥ २.८२.६ ॥
राम तसेच सत्यात दृढ राहून, सज्जनांचा धर्म स्मरत, पित्याची आज्ञा सोडली नाही; उगवलेला चंद्र जसा चांदणे सोडत नाही.
2.82.7
पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तम् राज्यम् निहत कण्टकम् ।
तत् भुन्क्ष्व मुदित अमात्यः क्षिप्रम् एव अभिषेचय ॥ २.८२.७ ॥
वडिलांनी आणि बंधूने तुला हे राज्य दिले आहे; त्याचे काटे नष्ट झाले आहेत. ते उपभोग; मंत्र्यांना आनंदित करून लवकरच राज्याभिषेक करून घे.
2.82.8
उदीच्याः च प्रतीच्याः च दाक्षिणात्याः च केवलाः ।
कोट्या अपर अन्ताः सामुद्रा रत्नानि अभिहरन्तु ते ॥ २.८२.८ ॥
उत्तर, पश्चिम आणि दक्षिणेकडून, दूरच्या सीमांवरून आणि समुद्रकिनाऱ्यावरून कोट्यवधी रत्ने तुझ्यासाठी आणली जावीत.
2.82.9
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् शोकेन अभिपरिप्लुतः ।
जगाम मनसा रामम् धर्मज्ञो धर्म कान्क्षया ॥ २.८२.९ ॥
ते वचन ऐकून शोकाने व्याकूळ झालेला धर्मज्ञ भरत धर्मेच्छेने मनाने रामाकडे गेला.
2.82.10
स बाष्प कलया वाचा कल हम्स स्वरः युवा ।
विललाप सभा मध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥ २.८२.१० ॥
कलहंसाच्या स्वरासारखा मधुर स्वर असलेला तो तरुण अश्रूंनी दाटलेल्या वाणीने सभेमध्ये विलाप करू लागला आणि पुरोहिताची निंदा केली.
2.82.11
चरित ब्रह्मचर्यस्य विद्या स्नातस्य धीमतः ।
धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यम् मद्विधो हरेत् ॥ २.८२.११ ॥
ब्रह्मचर्याचे आचरण केलेला, विद्येत स्नान केलेला, बुद्धिमान आणि धर्मात प्रयत्नशील असलेल्याचे राज्य माझ्यासारखा कोण हरण करील?
2.82.12
कथम् दशरथाज् जातः भवेद् राज्य अपहारकः ।
राज्यम् च अहम् च रामस्य धर्मम् वक्तुम् इह अर्हसि ॥ २.८२.१२ ॥
दशरथापासून जन्मलेला मी राज्याचा अपहारक कसा होऊ शकतो? येथे तुम्ही राज्याविषयी, माझ्याविषयी आणि रामाच्या धर्माविषयी बोलावे.
2.82.13
ज्येष्ठः श्रेष्ठः च धर्म आत्मा दिलीप नहुष उपमः ।
लब्धुम् अर्हति काकुत्स्थो राज्यम् दशरथो यथा ॥ २.८२.१३ ॥
ज्येष्ठ, श्रेष्ठ, धर्मात्मा, दिलीप व नहुषासारखा काकुत्स्थ राम दशरथाप्रमाणे राज्य मिळवण्यास योग्य आहे.
2.82.14
अनार्य जुष्टम् अस्वर्ग्यम् कुर्याम् पापम् अहम् यदि ।
इक्ष्वाकूणाम् अहम् लोके भवेयम् कुल पाम्सनः ॥ २.८२.१४ ॥
मी अनार्यांनी आचरलेले, स्वर्गाला प्रतिकूल असे पाप केले तर इक्ष्वाकू वंशात या लोकी मीच कुलाला कलंक ठरेन.
2.82.15
यद्द् हि मात्रा कृतम् पापम् न अहम् तत् अभिरोचये ।
इहस्थो वन दुर्गस्थम् नमस्यामि कृत अन्जलिः ॥ २.८२.१५ ॥
मातेने केलेले पाप मी मान्य करत नाही. येथेच उभा राहून, हात जोडून, दुर्गम वनात असलेल्या रामाला मी नमस्कार करतो.
2.82.16
रामम् एव अनुगच्चामि स राजा द्विपदाम् वरः ।
त्रयाणाम् अपि लोकानाम् राघवो राज्यम् अर्हति ॥ २.८२.१६ ॥
मी रामालाच अनुसरेन. तो द्विपादांमध्ये श्रेष्ठ राजा आहे; तिन्ही लोकांचे राज्य करण्यासही योग्य असा राघव.
2.82.17
तत् वाक्यम् धर्म सम्युक्तम् श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
हर्षान् मुमुचुर् अश्रूणि रामे निहित चेतसः ॥ २.८२.१७ ॥
धर्मयुक्त त्या वचनाचे श्रवण करून, रामाच्या ठायी चित्त स्थिर केलेल्या सभेतील सर्वांनी हर्षाने अश्रू ढाळले.
2.82.18
यदि तु आर्यम् न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुम् वनात् ।
वने तत्र एव वत्स्यामि यथा आर्यो लक्ष्मणः तथा ॥ २.८२.१८ ॥
जर मी आर्यांना वनातून परत आणू शकलो नाही, तर आर्य लक्ष्मण जसे राहतील तसाच मीही तिथेच वनात राहीन.
2.82.19
सर्व उपायम् तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुम् बलात् ।
समक्षम् आर्य मिश्राणाम् साधूनाम् गुण वर्तिनाम् ॥ २.८२.१९ ॥
आर्याला बलपूर्वक परत आणण्यासाठी मी सर्व उपाय करीन, श्रेष्ठ आणि सद्गुणी सज्जनांच्या उपस्थितीत.
2.82.20
विष्टिकर्मान्तिकाः सर्वे मार्गशोधनरक्षकाः ।
प्रस्थापिता मया पूर्वम् यात्रापि मम रोचते ॥ २.८२.२० ॥
कामगारांचे अधिकारी आणि मार्ग स्वच्छ करणारे व रक्षक सर्वांना मी आधीच पाठवले आहे; ही यात्राही मला पसंत आहे.
2.82.21
एवम् उक्त्वा तु धर्म आत्मा भरतः भ्रातृ वत्सलः ।
समीपस्थम् उवाच इदम् सुमन्त्रम् मन्त्र कोविदम् ॥ २.८२.२१ ॥
असे बोलून धर्मात्मा आणि बंधुप्रेमी भरत, जवळ उभ्या असलेल्या मन्त्रकुशल सुमन्त्राला म्हणाला.
2.82.22
तूर्णम् उत्थाय गच्च त्वम् सुमन्त्र मम शासनात् ।
यात्राम् आज्ञापय क्षिप्रम् बलम् चैव समानय ॥ २.८२.२२ ॥
सुमन्ता, तत्काळ उठून माझ्या आज्ञेनुसार जा; यात्रेची आज्ञा लवकर दे आणि सैन्यही एकत्र कर.
2.82.23
एवम् उक्तः सुमन्त्रः तु भरतेन महात्मना ।
हृष्टः सो अदिशत् सर्वम् यथा सम्दिष्टम् इष्टवत् ॥ २.८२.२३ ॥
महात्मा भरताने असे सांगितल्यावर सुमन्त्र आनंदित झाला आणि आज्ञेप्रमाणे सर्व काही इच्छेनुसार आज्ञापित केले.
2.82.24
ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बल अध्यक्षा बलस्य च ।
श्रुत्वा यात्राम् समाज्ञप्ताम् राघवस्य निवर्तने ॥ २.८२.२४ ॥
राघवाला परत आणण्यासाठी यात्रेची आज्ञा झाल्याचे ऐकून ते प्रजाजन आणि सेनाध्यक्ष अत्यंत आनंदित झाले.
2.82.25
ततः योध अन्गनाः सर्वा भर्तृऋन् सर्वान् गृहे गृहे ।
यात्रा गमनम् आज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥ २.८२.२५ ॥
तेव्हा योद्ध्यांच्या सर्व पत्नी, प्रवास आणि प्रस्थान जाणून आनंदाने, घरोघरी आपल्या पतींना घाई करू लागल्या.
2.82.26
ते हयैः गो रथैः शीघ्रैः स्यन्दनैः च मनो जवैः ।
सह योधैः बल अध्यक्षा बलम् सर्वम् अचोदयन् ॥ २.८२.२६ ॥
ते सेनाध्यक्ष घोडे, बैलगाड्या, वेगवान रथ आणि मनाच्या वेगाचे रथ घेऊन, योद्ध्यांसह संपूर्ण सैन्याला पुढे चालवू लागले.
2.82.27
सज्जम् तु तत् बलम् दृष्ट्वा भरतः गुरु सम्निधौ ।
रथम् मे त्वरयस्व इति सुमन्त्रम् पार्श्वतः अब्रवीत् ॥ २.८२.२७ ॥
ते सैन्य सज्ज पाहून भरत वडिलधाऱ्यांच्या उपस्थितीत, जवळ असलेल्या सुमंत्राला म्हणाला, "माझा रथ लवकर आण."
2.82.28
भरतस्य तु तस्य आज्ञाम् प्रतिगृह्य प्रहर्षितः ।
रथम् गृहीत्वा प्रययौ युक्तम् परम वाजिभिः ॥ २.८२.२८ ॥
भरताची ती आज्ञा स्वीकारून सुमंत्र अत्यंत आनंदित झाला; उत्तम घोड्यांनी जोडलेला रथ घेऊन तो निघाला.
2.82.29
स राघवः सत्य धृतिः प्रतापवान् ।
ब्रुवन् सुयुक्तम् दृढ सत्य विक्रमः ।
गुरुम् महा अरण्य गतम् यशस्विनम् ।
प्रसादयिष्यन् भरतः अब्रवीत् तदा ॥ २.८२.२९ ॥
सत्यात स्थिर आणि प्रतापी असा तो राघव (राम), दृढ सत्य आणि पराक्रम असलेला, महावनात गेलेल्या यशस्वी थोरल्या बंधूला प्रसन्न करू इच्छिणारा भरत तेव्हा म्हणाला.
2.82.30
तूण समुत्थाय सुमन्त्र गच्च ।
बलस्य योगाय बल प्रधानान् ।
आनेतुम् इच्चामि हि तम् वनस्थम् ।
प्रसाद्य रामम् जगतः हिताय ॥ २.८२.३० ॥
सुमंत्रा, लवकर उठून जा. सैन्याच्या एकत्रीकरणासाठी सैन्यातील प्रमुखांना (बोलाव). वनात राहणाऱ्या त्याला, जगाच्या हितासाठी रामाला प्रसन्न करून, आणू इच्छितो.
2.82.31
स सूत पुत्रः भरतेन सम्यग् ।
आज्ञापितः सम्परिपूर्ण कामः ।
शशास सर्वान् प्रकृति प्रधानान् ।
बलस्य मुख्यामः च सुहृज् जनम् च ॥ २.८२.३१ ॥
भरताने योग्य रीतीने आज्ञा दिलेला, पूर्ण मनोरथ झालेला तो सूतपुत्र (सुमंत्र) प्रजेच्या सर्व प्रमुखांना, सैन्याच्या मुख्यांना आणि मित्रजनांना आज्ञा देऊ लागला.
2.82.32
ततः समुत्थाय कुले कुले ते ।
राजन्य वैश्या वृषलाः च विप्राः ।
अयूयुजन्न् उष्ट्र रथान् खरामः च।
नागान् हयामः चैव कुल प्रसूतान् ॥ २.८२.३२ ॥
नंतर प्रत्येक कुलातून उठून राजन्य (क्षत्रिय), वैश्य, शूद्र आणि ब्राह्मण यांनी उंटांनी ओढलेले रथ, गाढवे, हत्ती आणि उच्चकुलीन घोडे जुंपले.