বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 2.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.89.1
व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः ।
भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २.८९.१ ॥
সেই রাঘব ভরত গঙ্গার তীরেই রাত কাটিয়ে ভোরবেলা উঠে শত্রুঘ্নকে এই কথা বললেন।
2.89.2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् ।
शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥ २.८९.२ ॥
শত্রুঘ্ন, ওঠো, কেন শুয়ে আছো? নিষাদাধিপতি গুহকে শীঘ্র নিয়ে এসো; তোমার মঙ্গল হোক; সে সেনাদলকে পার করে দেবে।
2.89.3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवार्य्यं विचिन्तयन् ।
इत्येवमब्रवीद्भ्रात्रा शत्रुघ्नोपि प्रचोदितः ॥ २.८९.३ ॥
আমি জেগে আছি, ঘুমাচ্ছি না; সেই আর্য (রাম)-কে ভাবতে ভাবতে। ভাইয়ের দ্বারা প্রেরিত হয়ে শত্রুঘ্নও এমনই বললেন।
2.89.4
आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत् ॥ २.८९.४ ॥
যথাসময়ে গুহ কৃতাঞ্জলি হয়ে এসে ভরতকে বললেন।
2.89.5
कच्चित्सुखं नदीतीरे ऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् ।
कच्चित्ते सहसैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम् ॥ २.८९.५ ॥
হে কাকুৎস্থ, নদীতীরে তুমি কি সুখে রাত কাটিয়েছ? তোমার সেনাসহ সবাই কি কুশলে আছ?
2.89.6
गुहस्य तत्तु वचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम् ।
रामस्यानुवशो वाक्यं भरतो ऽपीदमब्रवीत् ॥ २.८९.६ ॥
গুহের স্নেহভরা সেই কথা শুনে রামের অনুগামী ভরতও এই কথা বললেন।
2.89.7
सुखा नः शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम् ।
गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशाः सन्तारयन्तु नः ॥ २.८९.७ ॥
হে রাজন, রাত্রি আমাদের সুখে কেটেছে, আর আপনার দ্বারা আমরা সম্মানিত হয়েছি। এখন মাঝিরা বহু নৌকায় আমাদের গঙ্গা পার করিয়ে দিক।
2.89.8
ततो गुहः संत्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम् ।
प्रतिप्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ॥ २.८९.८ ॥
তখন গুহ ভরতের আদেশ শুনে দ্রুত নগরে ফিরে গিয়ে স্বজনদের বলল।
2.89.9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वः सदा ।
नावः समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥ २.८९.९ ॥
ওঠো, জেগে ওঠো! তোমাদের সদা মঙ্গল হোক। নৌকা টেনে প্রস্তুত করো; আমরা সেনাদল পার করিয়ে দেব।
2.89.10
ते तथोक्ताः समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् ।
पञ्च नावां शतान्याशु समानिन्युः समन्ततः ॥ २.८९.१० ॥
রাজার আদেশে এভাবে বলা হলে তারা দ্রুত উঠে সঙ্গে সঙ্গে চারদিক থেকে পাঁচশো নৌকা নিয়ে এল।
2.89.11
अन्याः स्वस्तिकविज्ञेया महाघण्टाधरा वराः ।
शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवाताः सुसंहताः ॥ २.८९.११ ॥
অন্য নৌকাগুলি স্বস্তিক চিহ্নে চেনা যেত; বড় ঘণ্টা ঝোলানো, উত্তম, পতাকায় শোভিত, বায়ুপাল যুক্ত এবং সুদৃঢ়ভাবে বাঁধা।
2.89.12
ततः स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् ।
सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् ।
तामारुरोह भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः ॥ २.८९.१२ ॥
তারপর গুহ স্বস্তিক চিহ্নে চেনা যায় এমন, সাদা কম্বলে আবৃত, আনন্দধ্বনিতে মুখর, মঙ্গলময় একটি নৌকা নিয়ে এল। তাতে ভরত ও মহাবল শত্রুঘ্ন আরোহণ করলেন।
2.89.13
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः ।
पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये ।
अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणाः ॥ २.८९.१३ ॥
কৌশল্যা ও সুমিত্রা, রাজার অন্যান্য রমণীরা, পুরোহিত; তাঁদের আগে গুরুজন ও ব্রাহ্মণেরা; তারপর রাজপরিজনের স্ত্রীরা, গাড়িচালক ও ব্যবসায়ীরা।
2.89.14
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् ।
भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ॥ २.८९.१४ ॥
বাসস্থানে আগুন জ্বালানো, ঘাটে স্নান করা ও জিনিসপত্র তোলা মানুষদের কোলাহল স্বর্গ স্পর্শ করল।
2.89.15
पताकिन्यस्तु ता नावः स्वयं दाशैरधिष्ठिताः ।
वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः ॥ २.८९.१५ ॥
পতাকায় সজ্জিত সেই নৌকাগুলি, নাবিকেরা নিজেরাই চালিয়ে, মানুষ বহন করে তখন দ্রুত এসে পৌঁছাল।
2.89.16
नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम् ।
काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ॥ २.८९.१६ ॥
কিছু নৌকা নারীতে পরিপূর্ণ, কিছু অশ্বে; আর কিছু এখানে মূল্যবান যানবাহন ও বাহন বহন করছিল।
2.89.17
ताः स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् ।
निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः ॥ २.८९.१७ ॥
সেই নৌকাগুলি দূরের তীরে গিয়ে জনতাকে নামিয়ে ফিরে এল; দাশবন্ধুরা বিচিত্র বাঁশের ভেলা তৈরি করতে লাগল।
2.89.18
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः ।
तरन्तः स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥ २.८९.१८ ॥
বিজয়পতাকাযুক্ত হাতিরা, মাহুতদের চালনায়, নদী পার হতে হতে ধ্বজাসহ পর্বতের মতো ঝলমল করছিল।
2.89.19
नावश्चारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरुस्तथापरे ।
अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्ये तेरुश्च बाहुभिः ॥ २.८९.१९ ॥
কেউ নৌকায় উঠল, অন্যরা ভেলায় পার হলো। কেউ কলসির সাহায্যে, আবার কেউ বাহুর বলে সাঁতরে পার হলো।
2.89.20
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गा दाशैः सन्तारिता स्वयम् ।
मैत्रे मुहूर्त्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ॥ २.८९.२० ॥
সেনাবাহিনীতে পূর্ণ সেই পবিত্র গঙ্গাকে মাঝিরা নিজেরাই পার করাল। মৈত্র মুহূর্তে তাঁরা উত্তম প্রয়াগ বনের দিকে গেলেন।
2.89.21
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् ।
द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य्यमृत्विग्वृतः सन् भरतः प्रतस्थे ॥ २.८९.२१ ॥
মহাত্মা ভরত সেনাদের আশ্বস্ত করে ও যথাযথভাবে শিবির স্থাপন করিয়ে, ঋষিশ্রেষ্ঠ ভরদ্বাজকে দর্শন করতে ঋত্বিকদের সঙ্গে যাত্রা করলেন।
2.89.22
स ब्राह्मणस्याश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य ।
ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम् ॥ २.८९.२२ ॥
তিনি দেবপুরোহিত মহাত্মা সেই ব্রাহ্মণের আশ্রমে পৌঁছে, সুন্দর পর্ণকুটিরযুক্ত বৃক্ষসমূহ এবং বিপ্রশ্রেষ্ঠের রমণীয় মহাবন দেখলেন।