वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.89.1
व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः ।
भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥ २.८९.१ ॥
वह राघव भरत उसी गंगा-तट पर रात बिताकर प्रातःकाल उठे और शत्रुघ्न से यह बोले।
2.89.2
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् ।
शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥ २.८९.२ ॥
शत्रुघ्न, उठो, क्यों सो रहे हो? निषादाधिपति गुह को शीघ्र बुला लाओ, तुम्हारा कल्याण हो; वह सेना को पार करा देगा।
2.89.3
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवार्य्यं विचिन्तयन् ।
इत्येवमब्रवीद्भ्रात्रा शत्रुघ्नोपि प्रचोदितः ॥ २.८९.३ ॥
मैं जाग रहा हूँ, सो नहीं रहा; उन्हीं आर्य (राम) का चिंतन करते हुए। शत्रुघ्न ने भी भाई द्वारा प्रेरित होकर ऐसा ही कहा।
2.89.4
आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत् ॥ २.८९.४ ॥
समय पर गुह हाथ जोड़कर आए और भरत से बोले।
2.89.5
कच्चित्सुखं नदीतीरे ऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् ।
कच्चित्ते सहसैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम् ॥ २.८९.५ ॥
हे काकुत्स्थ, क्या आपने नदी-तट पर सुखपूर्वक रात बिताई? क्या आपकी सेना सहित आप सब कुशल-मंगल हैं?
2.89.6
गुहस्य तत्तु वचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम् ।
रामस्यानुवशो वाक्यं भरतो ऽपीदमब्रवीत् ॥ २.८९.६ ॥
गुह के उस स्नेह-भरे वचन को सुनकर राम के अधीन रहने वाले भरत ने भी यह उत्तर दिया।
2.89.7
सुखा नः शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम् ।
गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशाः सन्तारयन्तु नः ॥ २.८९.७ ॥
राजन्, रात हमारे लिए सुखद रही, और हम आपके द्वारा सम्मानित हुए। अब मल्लाह बहुत-सी नावों से हमें गंगा पार करा दें।
2.89.8
ततो गुहः संत्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम् ।
प्रतिप्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ॥ २.८९.८ ॥
तब गुह ने भरत का आदेश सुनकर शीघ्रता से नगर में लौटकर अपने बंधुजनों से कहा।
2.89.9
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वः सदा ।
नावः समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥ २.८९.९ ॥
उठो, जागो! तुम्हारा सदा कल्याण हो। नावें खींचकर तैयार करो; हम सेना को पार कराएँगे।
2.89.10
ते तथोक्ताः समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् ।
पञ्च नावां शतान्याशु समानिन्युः समन्ततः ॥ २.८९.१० ॥
राजा की आज्ञा से ऐसा कहे जाने पर वे शीघ्रता से उठे और तुरंत चारों ओर से पाँच सौ नावें ले आए।
2.89.11
अन्याः स्वस्तिकविज्ञेया महाघण्टाधरा वराः ।
शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवाताः सुसंहताः ॥ २.८९.११ ॥
अन्य नावें स्वस्तिक-चिह्न से पहचानी जाती थीं, बड़ी घंटियाँ लटकाए हुए, श्रेष्ठ, पताकाओं से शोभायमान, वायु-पट लगी हुईं और सुदृढ़ बँधी हुई थीं।
2.89.12
ततः स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् ।
सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् ।
तामारुरोह भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः ॥ २.८९.१२ ॥
तब गुह ने स्वस्तिक-चिह्नित, पीले कंबलों से ढकी, आनंद-ध्वनि से गूँजती हुई, मंगलमयी नाव ले आया। उसी पर भरत और महाबली शत्रुघ्न चढ़े।
2.89.13
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः ।
पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये ।
अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणाः ॥ २.८९.१३ ॥
कौसल्या और सुमित्रा, तथा राजा की अन्य स्त्रियाँ, पुरोहित, और उनसे पहले गुरु और ब्राह्मण; उनके बाद राजपरिवार की पत्नियाँ तथा गाड़ीवान और व्यापारी भी।
2.89.14
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् ।
भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ॥ २.८९.१४ ॥
आवास में आग जलाने वालों, घाट पर स्नान करने वालों और सामान उठाने वालों का कोलाहल स्वर्ग तक जा पहुँचा।
2.89.15
पताकिन्यस्तु ता नावः स्वयं दाशैरधिष्ठिताः ।
वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः ॥ २.८९.१५ ॥
पताकाओं से सजी वे नावें, जिन्हें स्वयं केवटों ने संभाला था, लोगों को ढोते हुए तब तेज़ी से आ पहुँचीं।
2.89.16
नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम् ।
काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ॥ २.८९.१६ ॥
कुछ नावें स्त्रियों से भरी थीं, कुछ घोड़ों से, और कुछ यहाँ पर बहुमूल्य वाहनों और बैलों को ढो रही थीं।
2.89.17
ताः स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् ।
निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः ॥ २.८९.१७ ॥
वे नावें दूर के तट तक जाकर उस जनसमूह को उतारकर लौट आईं, और केवटों के बंधुओं द्वारा विचित्र बाँस-बेड़े बनाए जाने लगे।
2.89.18
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः ।
तरन्तः स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥ २.८९.१८ ॥
विजय-पताकाओं से सजे हाथी, महावतों से प्रेरित होकर, नदी पार करते हुए ध्वजाओं सहित पर्वतों के समान चमक रहे थे।
2.89.19
नावश्चारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरुस्तथापरे ।
अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्ये तेरुश्च बाहुभिः ॥ २.८९.१९ ॥
कुछ लोग नावों पर चढ़े, कुछ तैरकर पार हुए, दूसरे बेड़ों से पार हुए। कुछ घड़ों के सहारे पार हुए और कुछ अपनी भुजाओं से तैरकर पार हुए।
2.89.20
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गा दाशैः सन्तारिता स्वयम् ।
मैत्रे मुहूर्त्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ॥ २.८९.२० ॥
उस पुण्य गंगा को, जो सेनाओं से भरी थी, मल्लाहों ने स्वयं पार कराया। मैत्र मुहूर्त में वे उत्तम प्रयाग वन की ओर चले।
2.89.21
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् ।
द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य्यमृत्विग्वृतः सन् भरतः प्रतस्थे ॥ २.८९.२१ ॥
महात्मा भरत ने सेना को आश्वस्त करके और उसे यथोचित रूप से ठहराकर, ऋषियों में श्रेष्ठ भरद्वाज के दर्शन के लिए ऋत्विजों से घिरे हुए प्रस्थान किया।
2.89.22
स ब्राह्मणस्याश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य ।
ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम् ॥ २.८९.२२ ॥
वह महात्मा देवताओं के पुरोहित उस ब्राह्मण के आश्रम पर पहुँचकर, सुंदर पर्णकुटियों वाले वृक्षों के समूह और विप्रश्रेष्ठ के मनोहर महान वन को देखने लगा।