वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.99
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.99.1
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुध्नमनुदर्शयन् ॥ २.९९.१ ॥
सेना के पड़ाव डाल लेने पर तब उत्सुक भरत अपने भाई को देखने के लिए शत्रुघ्न को साथ दिखाते हुए चल पड़े।
2.99.3
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातऽर्मे शीघ्रमानय।
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ २.९९.३ ॥
ऋषि वसिष्ठ को कहकर (कि) मेरी माताओं को शीघ्र ले आएँ, सुमन्त्र भी शत्रुघ्न के पीछे थोड़ी दूर से चल पड़े; राम-दर्शन की वह उत्कंठा भरत की भाँति ही उनमें भी थी।
2.99.4
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम्।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ २.९९.४ ॥
चलते-चलते तब श्रीमान भरत ने तपस्वियों के आश्रम में स्थित अपने भाई की पर्णकुटी और झोपड़ी को देखा।
2.99.5
शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥ २.९९.५ ॥
उस झोपड़ी के आगे भरत ने तब लकड़ियाँ देखीं जो तोड़ी गई थीं, और फूल भी चुनकर रखे हुए थे।
2.99.6
सलक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममीयुषः।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित् क्वचित् ॥ २.९९.६ ॥
लक्ष्मण के साथ आए राम के आश्रम में भरत ने वृक्षों पर कुश और चीर-वस्त्रों से बनाए गए चिह्न देखे, जहाँ-तहाँ।
2.99.7
ददर्श च वने तस्मिन् महतः सञ्चयान् कृतान्।
मृगाणां महिषाणां च कऺरीषैः शीतकारणात् ॥ २.९९.७ ॥
और उस वन में भरत ने मृगों और महिषों के गोबर के उपलों के बड़े-बड़े ढेर देखे, जो शीत से बचाव के लिए बनाए गए थे।
2.99.8
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान् भरतस्तदा।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ २.९९.८ ॥
महाबाहु, तेजस्वी भरत उस समय चलते-चलते प्रसन्न होकर शत्रुघ्न से और सभी मन्त्रियों से बोले।
2.99.9
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ २.९९.९ ॥
मुझे लगता है हम उस क्षेत्र में पहुँच गए हैं जिसका वर्णन भरद्वाज ने किया था। मुझे लगता है मन्दाकिनी नदी यहाँ से बहुत दूर नहीं है।
2.99.10
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।
अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता ॥ २.९९.१० ॥
ऊँचे बाँधे गए वल्कल वस्त्र लक्ष्मण ने बाँधे होंगे। असमय यात्रा करने की इच्छा रखने वाले ने यह पहचान के लिए बनाया गया मार्ग बनाया होगा।
2.99.11
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ २.९९.११ ॥
और यह उन ऊँचे दाँतों वाले वेगवान हाथियों का (चिह्न) है, जो पर्वत की ढलान पर घूमते हुए एक-दूसरे पर गरज रहे हैं।
2.99.12
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं वने।
तस्यासौ दृश्यते धूमः सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ २.९९.१२ ॥
वन में तपस्वी सदा जिसे जलाना चाहते हैं, उसी का यह घना धुआँ आकाश में काला मार्ग बनाता हुआ दिखाई दे रहा है।
2.99.13
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसंस्कारकारिणम्।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ २.९९.१३ ॥
यहाँ मैं अपने श्रेष्ठ, गुरुजनों के प्रति कर्तव्य निभाने वाले आर्य राम को देखूँगा, जैसे कोई हर्षित होकर महर्षि को देखता है।
2.99.14
अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ २.९९.१४ ॥
फिर कुछ क्षण चित्रकूट में जाकर राघव ने मन्दाकिनी के तट पर पहुँचकर उन लोगों से यह कहा।
2.99.15
जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ २.९९.१५ ॥
पृथ्वी पर वह पुरुषश्रेष्ठ वीरासन में स्थित होकर, सुनसान स्थान पर पहुँचकर नरेंद्र (राजा) के समान रमे हुए हैं। मेरे जन्म और जीवन को धिक्कार है।
2.99.16
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।
सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ २.९९.१६ ॥
मेरे कारण वह लोकनाथ, महातेजस्वी, विपत्ति में पड़े हैं; सभी कामनाओं को त्यागकर राघव वन में निवास करते हैं।
2.99.17
रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ २.९९.१७ ॥
मैं राम, सीता और लक्ष्मण के चरणों में गिर पड़ूँगा।
2.99.18
एवं स विलपंस्तस्मिन् वने दशरथात्मजः।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ २.९९.१८ ॥
इस प्रकार विलाप करते हुए उस वन में दशरथपुत्र ने एक बड़ी, पवित्र, मनोरम पर्णशाला देखी।
2.99.19
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ २.९९.१९ ॥
साल, ताल और अश्वकर्ण वृक्षों के अनेक पत्तों से ढकी, विशाल, कोमल कुशों से बिछी हुई, यज्ञ की वेदी के समान।
2.99.20
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।
रुक्मपृष्टष्ठैर्महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ २.९९.२० ॥
इंद्रधनुष के समान, भार सहने योग्य, सुनहरी पीठवाले, अत्यंत दृढ़ धनुषों से, जो शत्रुओं को पीड़ा देनेवाले थे, वह (छावनी) शोभित थी।
2.99.21
अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैः शरैः।
शोभितां दीप्तवदनैः सर्प्पैर्भोगवतीमिव ॥ २.९९.२१ ॥
सूर्य-किरणों के समान, भयंकर, तरकसों में रखे बाणों से, तथा प्रज्वलित मुखवाले सर्पों से जैसे भोगवती (नगरी) शोभित होती है, वैसे ही वह (छावनी) शोभित थी।
2.99.22
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ २.९९.२२ ॥
महान् रजत-आवरण वाली तलवारों से और स्वर्ण-बिंदुओं से विचित्र ढालों से भी वह (छावनी) शोभित और विराजमान थी।
2.99.23
गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।
अरिसङ्घैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव ॥ २.९९.२३ ॥
गोह-चमड़े के अंगुलित्रों से, जो लगे हुए, विचित्र और स्वर्ण से अलंकृत थे, शत्रु-समूहों के लिए अजेय वह (छावनी) सिंह की गुफा के समान, मृगों से भरी हुई-सी लगती थी।
2.99.24
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ २.९९.२४ ॥
पूर्व-उत्तर की ओर ढलान वाली, विशाल, प्रज्वलित अग्नि वाली पवित्र वेदी को भरत ने वहाँ, राम के निवास में देखा।
2.99.25
निरीक्ष्य स मुहूर्त्तं तु ददर्श भरतो गुरम्।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ २.९९.२५ ॥
भरत ने क्षणभर देखकर, उस कुटी में जटाओं का मंडल धारण किए हुए, बैठे हुए गुरुजन राम को देखा।
2.99.26
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ २.९९.२६ ॥
उसने कृष्णमृगचर्म धारण किए, चीर और वल्कल वस्त्र पहने हुए राम को देखा, जो चारों ओर से अग्नि के समान तेजस्वी बैठे थे।
2.99.27
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।
पृथिव्याः सागरान्ताया भर्त्तारं धर्मचारिणम् ॥ २.९९.२७ ॥
सिंह के समान कंधों वाले, महाबाहु, कमल के समान नेत्रों वाले, समुद्र तक फैली पृथ्वी के स्वामी, धर्म का आचरण करने वाले राम।
2.99.28
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २.९९.२८ ॥
कुशा घास बिछी वेदी पर सीता और लक्ष्मण के साथ बैठे हुए, शाश्वत ब्रह्मा के समान महाबाहु राम।
2.99.29
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः ॥ २.९९.२९ ॥
उन्हें देखकर दुःख और शोक से व्याकुल श्रीमान् भरत, धर्मात्मा कैकेयीपुत्र भरत, उनकी ओर दौड़ पड़े।
2.99.30
दृष्ट्वैव विललापार्त्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा।
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ २.९९.३० ॥
उन्हें देखते ही पीड़ित भरत विलाप करने लगे। आँसुओं से रुंधे स्वर में, धैर्य को संभाल न पाते हुए, वे बोले।
2.99.31
यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।
वन्यैर्मृगैरुपासीनः सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ २.९९.३१ ॥
जो सभा में प्रजाजनों से सेवित होने योग्य हैं, वे ही मेरे बड़े भाई यहाँ वन्य मृगों से घिरे हुए बैठे हैं।
2.99.32
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ २.९९.३२ ॥
जो महात्मा पहले सहस्रों वस्त्रों से सुसज्जित रहते थे, वही आज यहाँ मृगचर्म धारण कर वनवास में रहकर धर्म का आचरण कर रहे हैं।
2.99.33
अधारयद्यो विविधाश्चित्राः सुमनसस्तदा
सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥ २.९९.३३ ॥
जो राघव पहले विविध प्रकार के चित्र-विचित्र पुष्प धारण करते थे, वही आज यह जटाओं का भार कैसे वहन कर रहे हैं?
2.99.34
यस्य यज्ञैर्यथोद्दिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ २.९९.३४ ॥
जिनके यथोपदिष्ट यज्ञों द्वारा धर्म का संचय सम्पन्न होता था, वही अब शरीर-क्लेश से उत्पन्न धर्म को खोज रहे हैं।
2.99.35
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ २.९९.३५ ॥
जिनका अंग कभी बहुमूल्य चंदन से लेपित होता था, उन आर्य का यह अंग मैल से कैसे लिप्त हो रहा है?
2.99.36
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ २.९९.३६ ॥
मेरे ही कारण राम, जो सुख के योग्य थे, यह दुःख पा गए हैं। मुझ निर्दयी का जीवन धिक्कार है, जो संसार द्वारा निन्दित है।
2.99.37
इत्येवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ २.९९.३७ ॥
इस प्रकार विलाप करते हुए, दीन और पसीने से भीगे कमल-समान मुख वाले भरत राम के चरणों तक पहुँचने से पहले ही रोते हुए गिर पड़े।
2.99.38
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।
उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ २.९९.३८ ॥
दुःख से तप्त महाबली राजपुत्र भरत ने "आर्य" कहकर एक बार दीनतापूर्वक, फिर कुछ नहीं कहा।
2.99.39
बाष्पापिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।
आर्येत्येवाथ संक्रुश्य व्याहर्त्तुं नाशकत्तदा ॥ २.९९.३९ ॥
आँसुओं से रुंधे कंठ वाले भरत ने यशस्वी राम को देखकर "आर्य" ही कहा, फिर उस समय वे रोते हुए बोल न सके।
2.99.40
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्त्तयत् ॥ २.९९.४० ॥
शत्रुघ्न ने भी रोते हुए राम के चरणों में प्रणाम किया; राम ने उन दोनों को गले लगाया और उनके आँसू बहने लगे।
2.99.41
ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ २.९९.४१ ॥
तब सुमन्त्र और गुह के साथ वे दोनों राजपुत्र वन में ऐसे मिले, जैसे आकाश में सूर्य और चंद्रमा शुक्र और बृहस्पति से मिलते हैं।
2.99.42
तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेप्यश्रूण्यमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ॥ २.९९.४२ ॥
उस विशाल वन में एकत्र हुए उन राजाओं को, जो गजयूथपों के समान थे, देखकर वनवासी भी हर्ष छोड़कर सब आँसू बहाने लगे।