वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.99
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.99.1
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुध्नमनुदर्शयन् ॥ २.९९.१ ॥
सैन्याने तळ दिल्यावर, तेव्हा उत्सुक भरत शत्रुघ्नाला दाखवत आपल्या भावाला पाहण्यासाठी निघाला.
2.99.3
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातऽर्मे शीघ्रमानय।
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ २.९९.३ ॥
ऋषी वसिष्ठांना 'माझ्या मातांना लवकर घेऊन या' असे सांगून, सुमंत्रही दुरून शत्रुघ्नाच्या मागे गेला; रामदर्शनाची ओढ भरताप्रमाणेच त्याच्यातही होती.
2.99.4
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम्।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह ॥ २.९९.४ ॥
चालता चालता श्रीमान भरताने तपस्व्यांच्या आश्रमात असलेली आपल्या भावाची पर्णकुटी आणि झोपडी पाहिली.
2.99.5
शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च ॥ २.९९.५ ॥
त्या झोपडीच्या पुढे भरताने तेव्हा तोडलेली लाकडे आणि जमा केलेली फुले पाहिली.
2.99.6
सलक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममीयुषः।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित् क्वचित् ॥ २.९९.६ ॥
लक्ष्मणासह आलेल्या रामाच्या आश्रमात भरताने झाडांवर कुश आणि वल्कलांनी इकडे-तिकडे केलेल्या खुणा पाहिल्या.
2.99.7
ददर्श च वने तस्मिन् महतः सञ्चयान् कृतान्।
मृगाणां महिषाणां च कऺरीषैः शीतकारणात् ॥ २.९९.७ ॥
त्या वनात भरताने थंडीपासून बचावासाठी हरणे आणि म्हशींच्या शेणाच्या गोवऱ्यांचे मोठे ढीग पाहिले.
2.99.8
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान् भरतस्तदा।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः ॥ २.९९.८ ॥
महाबाहू, तेजस्वी भरत तेव्हा चालता चालता आनंदाने शत्रुघ्नाला आणि सर्व अमात्यांना म्हणाला.
2.99.9
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः ॥ २.९९.९ ॥
भारद्वाजांनी सांगितलेल्या त्या प्रदेशात आपण पोहोचलो आहोत असे मला वाटते. येथून मंदाकिनी नदी फार दूर नाही असे मला वाटते.
2.99.10
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।
अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता ॥ २.९९.१० ॥
उंचावर बांधलेली वल्कले लक्ष्मणाने बांधली असावीत. असमयी जाऊ इच्छिणाऱ्याने खूण म्हणून केलेला हा मार्ग असावा.
2.99.11
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् ॥ २.९९.११ ॥
उंच सुळे असलेल्या चपळ हत्तींनी डोंगराच्या कडेला फिरत एकमेकांवर गर्जना केल्याची ही खूण आहे.
2.99.12
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं वने।
तस्यासौ दृश्यते धूमः सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ २.९९.१२ ॥
वनात तपस्वी सतत ज्याला पेटवू इच्छितात, त्या अग्नीचा हा दाट धूर काळ्या मार्गावर दिसत आहे.
2.99.13
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसंस्कारकारिणम्।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम् ॥ २.९९.१३ ॥
येथे मी महर्षींना पाहावे तसे आनंदाने गुरुजनांचे संस्कार करणारे पुरुषव्याघ्र आर्य राघवाला पाहीन.
2.99.14
अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत् ॥ २.९९.१४ ॥
नंतर थोडा वेळ चित्रकूटाकडे जाऊन, राघव मंदाकिनीजवळ पोहोचला आणि त्या लोकांना हे म्हणाला.
2.99.15
जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ २.९९.१५ ॥
तो पुरुषव्याघ्र पृथ्वीवर वीरासनात आहे; निर्जन स्थानी पोहोचून राजासारखा रमलेला आहे. माझ्या जन्माला आणि जीवनाला धिक्कार असो.
2.99.16
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।
सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ २.९९.१६ ॥
माझ्यामुळे ते लोकनाथ, महातेजस्वी संकटात पडले; सर्व इच्छांचा त्याग करून राघव वनात राहतो.
2.99.17
रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ २.९९.१७ ॥
मी राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या चरणांवर पडेन.
2.99.18
एवं स विलपंस्तस्मिन् वने दशरथात्मजः।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ २.९९.१८ ॥
असा विलाप करत त्या वनात दशरथपुत्राने एक मोठी, पवित्र, मनोरम पर्णकुटी पाहिली.
2.99.19
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे ॥ २.९९.१९ ॥
साल, ताल आणि अश्वकर्ण वृक्षांच्या अनेक पानांनी झाकलेली, विशाल, मृदू दर्भांनी पसरलेली, यज्ञवेदीसारखी.
2.99.20
शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।
रुक्मपृष्टष्ठैर्महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ २.९९.२० ॥
इंद्रधनुष्यासारखी, भार सहन करण्यास समर्थ, सोनेरी पाठीची, अत्यंत दृढ, शत्रूंना पीडा देणारी धनुष्ये यांनी ती शोभत होती.
2.99.21
अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैः शरैः।
शोभितां दीप्तवदनैः सर्प्पैर्भोगवतीमिव ॥ २.९९.२१ ॥
सूर्यकिरणांसारखी, भयंकर, भात्यात असलेल्या बाणांनी आणि तेजस्वी तोंडाच्या सर्पांनी भोगवती नगरी शोभते तशी ती शोभत होती.
2.99.22
महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ २.९९.२२ ॥
मोठ्या रुप्याच्या आवरणांच्या तलवारींनी आणि सोन्याच्या ठिपक्यांनी विचित्र ढालींनीही ती विराजित व शोभित होती.
2.99.23
गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।
अरिसङ्घैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव ॥ २.९९.२३ ॥
सरड्याच्या कातड्याच्या बोटांच्या संरक्षकांनी, सोन्याने अलंकृत विचित्र कवचांनी, शत्रूंच्या समूहांना अजेय असलेली ती सिंहगुहेसारखी शोभत होती.
2.99.24
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ २.९९.२४ ॥
पूर्व-उत्तरेकडे उतरती, विशाल, प्रज्वलित अग्नी असलेली पवित्र वेदी भरताने तेथे रामाच्या निवासस्थानी पाहिली.
2.99.25
निरीक्ष्य स मुहूर्त्तं तु ददर्श भरतो गुरम्।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ २.९९.२५ ॥
भरताने क्षणभर पाहिले आणि त्या पर्णकुटीत बसलेल्या, जटामंडल धारण केलेल्या पूज्य रामाला पाहिले.
2.99.26
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम् ॥ २.९९.२६ ॥
काळ्या हरिणाचे कातडे धारण केलेल्या, चीर व वल्कल वस्त्रे नेसलेल्या, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी रामाला बसलेले त्याने पाहिले.
2.99.27
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।
पृथिव्याः सागरान्ताया भर्त्तारं धर्मचारिणम् ॥ २.९९.२७ ॥
सिंहासारखे खांदे असलेले, महाबाहू, कमलनयन, समुद्रापर्यंत पसरलेल्या पृथ्वीचे स्वामी, धर्माचरण करणारे राम.
2.99.28
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ २.९९.२८ ॥
दर्भ गवताने आच्छादलेल्या वेदीवर सीता व लक्ष्मणासह बसलेले, शाश्वत ब्रह्मदेवासारखे महाबाहू राम.
2.99.29
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः ॥ २.९९.२९ ॥
त्यांना पाहताच दुःख-शोकाने व्याकुळ झालेले धर्मात्मा कैकेयीपुत्र श्रीमान भरत त्यांच्याकडे धावले.
2.99.30
दृष्ट्वैव विललापार्त्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा।
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत् ॥ २.९९.३० ॥
त्यांना पाहताच व्याकुळ भरत विलाप करू लागले. अश्रूंनी दाटलेल्या स्वरात, धैर्य आवरता न आल्याने ते बोलले.
2.99.31
यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।
वन्यैर्मृगैरुपासीनः सोऽयमास्ते ममाग्रजः ॥ २.९९.३१ ॥
सभेत प्रजाजनांनी सेवा करण्यास योग्य असलेले माझे थोरले बंधू आज वन्य मृगांनी वेढलेले येथे बसले आहेत.
2.99.32
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन् ॥ २.९९.३२ ॥
पूर्वी हजारो वस्त्रांनी सजलेले ते महात्मा आता येथे मृगाजिन धारण करून वनवासात धर्माचरण करीत आहेत.
2.99.33
अधारयद्यो विविधाश्चित्राः सुमनसस्तदा
सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम् ॥ २.९९.३३ ॥
पूर्वी विविध रंगी फुले धारण करणारे राघव आता ही जटाभार कशी वाहत आहेत?
2.99.34
यस्य यज्ञैर्यथोद्दिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ २.९९.३४ ॥
यथाविधी यज्ञांनी ज्याचा धर्मसंचय होत असे, तेच आता शरीरक्लेशातून उत्पन्न होणारा धर्म शोधत आहेत.
2.99.35
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते ॥ २.९९.३५ ॥
मौल्यवान चंदनाने ज्यांचे अंग सेवले जात असे, त्या आर्यांचे हे अंग आता मळाने कसे माखले जात आहे?
2.99.36
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ २.९९.३६ ॥
माझ्यामुळेच सुखास योग्य असलेले राम हे दुःख पावले आहेत. क्रूर अशा माझ्या जीवनाला धिक्कार असो, जे जगात निंदित आहे.
2.99.37
इत्येवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ २.९९.३७ ॥
असा विलाप करीत, दीन, घामाने भिजलेल्या कमलमुखाने भरत रामाच्या चरणांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच रडत कोसळला.
2.99.38
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।
उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ २.९९.३८ ॥
दुःखाने तप्त झालेला महाबली राजपुत्र भरत "आर्य" असे एकदाच दीनपणे म्हणाला, मग पुन्हा काहीही बोलला नाही.
2.99.39
बाष्पापिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।
आर्येत्येवाथ संक्रुश्य व्याहर्त्तुं नाशकत्तदा ॥ २.९९.३९ ॥
अश्रूंनी कंठ दाटलेला भरत यशस्वी रामाकडे पाहून "आर्य" एवढेच म्हणाला; तेव्हा रडत तो बोलू शकला नाही.
2.99.40
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्त्तयत् ॥ २.९९.४० ॥
शत्रुघ्नानेही रडत रामाच्या चरणांना वंदन केले; रामाने त्या दोघांना आलिंगन दिले आणि त्याचे अश्रू वाहू लागले.
2.99.41
ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ २.९९.४१ ॥
मग सुमंत्र आणि गुह यांच्यासह ते दोघे राजपुत्र अरण्यात एकत्र आले; आकाशात सूर्य आणि चंद्र शुक्र व बृहस्पतींसह भेटावेत तसे.
2.99.42
तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस्तत्र महत्यरण्ये।
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेप्यश्रूण्यमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ॥ २.९९.४२ ॥
त्या विशाल अरण्यात गजयूथपांसारखे जमलेले ते राजे पाहून वनवासीसुद्धा आनंद सोडून सर्व अश्रू ढाळू लागले.