वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.11.1
अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुशोभना।
पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥ ३.११.१ ॥
राम आगे चले, मध्य में अत्यंत शोभायमान सीता थीं, और पीछे धनुष हाथ में लिए लक्ष्मण अनुगमन कर रहे थे।
3.11.2
तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान् वनानि च।
नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया ॥ ३.११.२ ॥
वे दोनों विविध पर्वतीय पठारों, वनों और सुंदर नदियों को देखते हुए सीता के साथ चलते गए।
3.11.3
सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः।
सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः ॥ ३.११.३ ॥
नदी-तटों पर विचरते सारस और चकवे तथा कमलों से युक्त सरोवर, जो जल में उत्पन्न पक्षियों से सुशोभित थे।
3.11.4
यूथबद्धांश्च पृषतान् मदोन्मत्तान् विषाणिनः।
महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः ॥ ३.११.४ ॥
झुंडों में बँधे चितकबरे मृग, मद से उन्मत्त सींगवाले भैंसे, सूअर, और वृक्षों के शत्रु हाथी भी वहाँ थे।
3.11.5
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।
ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायुतम् ॥ ३.११.५ ॥
वे दूर तक मार्ग तय करके, जब सूर्य ढलने लगा, तब एक सुंदर सरोवर को देखने लगे, जो दस हज़ार योजन विस्तृत था।
3.11.6
पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलंकृतम्।
सारसैर्हंसकादम्बैः संकुलं जलजातिभिः ॥ ३.११.६ ॥
कमलों और कुमुदिनियों से भरा, हाथियों के झुंडों से सुशोभित, सारसों, हंसों और बतखों से भरा हुआ, जल में उत्पन्न अनेक जातियों से संकुल।
3.11.7
प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन् सरसि शुश्रुवे।
गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ ३.११.७ ॥
उस रमणीय और स्वच्छ जल वाले सरोवर में गीत और वाद्यों का घोष सुनाई दे रहा था, परंतु कोई भी दिखाई नहीं देता था।
3.11.8
ततः कौतूहलाद् रामो लक्ष्मणश्च महारथः।
मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ ३.११.८ ॥
तब कौतूहल से राम और महारथी लक्ष्मण धर्मभृत् नामक मुनि से पूछने लगे।
3.11.9
इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने।
कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ ३.११.९ ॥
हे महामुनि, यह अत्यंत अद्भुत सुनकर हम सबमें महान कौतूहल उत्पन्न हो गया है; यह क्या है, कृपया ठीक-ठीक बताइए।
3.11.10
तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा।
प्रभावं सरसः क्षिप्रमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३.११.१० ॥
राघव के इस प्रकार पूछने पर धर्मात्मा मुनि तब उस सरोवर का प्रभाव शीघ्र बताने लगे।
3.11.11
इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम्।
निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥ ३.११.११ ॥
हे राम, यह पञ्चाप्सर नामक सदा रहने वाला सरोवर मुनि माण्डकर्णि ने अपनी तपस्या से निर्मित किया था।
3.11.12
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः।
दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाशये ॥ ३.११.१२ ॥
उस महामुनि माण्डकर्णि ने दस हजार वर्षों तक जल में रहकर, केवल वायु का आहार लेते हुए, घोर तपस्या की।
3.11.13
ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः।
अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः ॥ ३.११.१३ ॥
तब अग्नि आदि सभी देवता अत्यंत व्याकुल हो उठे। वे सब आपस में एकत्र होकर यह वचन बोले।
3.11.15
अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः।
ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वदेवैर्नियोजिताः।
प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः ॥ ३.११.१५ ॥
यह मुनि हमारे किसी पद की कामना कर रहा है। अतः सब देवताओं ने तपस्या में विघ्न डालने के लिए पाँच प्रमुख अप्सराओं को नियुक्त किया, जिनकी कांति बिजली के समान चमकती थी।
3.11.16
अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः।
नीतो मदनवश्यत्वं देवानां कार्यसिद्धये ॥ ३.११.१६ ॥
तब उन अप्सराओं के द्वारा वह मुनि, जिसने परम और अपर तत्त्व देख लिए थे, देवताओं के कार्य की सिद्धि के लिए कामदेव के वश में लाए गए।
3.11.17
ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः।
तटाके निर्मितं तासां तस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ॥ ३.११.१७ ॥
और वे पाँच अप्सराएँ मुनि की पत्नियाँ बन गईं। उनके लिए सरोवर के तट पर एक घर बनाया गया, जो उसी में छिपा हुआ था।
3.11.18
तत्रैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम्।
रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ॥ ३.११.१८ ॥
वहीं वे पाँच अप्सराएँ सुखपूर्वक निवास करतीं और तपोबल के प्रभाव से यौवन को प्राप्त हुए मुनि को आनंदित करती थीं।
3.11.19
तासां संक्रीडमानानामेष वादित्रनिःस्वनः।
श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ॥ ३.११.१९ ॥
क्रीड़ा करती उन अप्सराओं का यह वाद्यों का नाद सुनाई देता है, जो आभूषणों की झंकार से मिश्रित है और गीत का मनोहर स्वर है।
3.11.20
आश्चर्यमिति तस्यैतद् वचनं भावितात्मनः।
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ॥ ३.११.२० ॥
तपस्वी के इन वचनों को सुनकर, 'यह तो आश्चर्य है', ऐसा कहकर महायशस्वी राघव ने अपने भाई के साथ उन्हें स्वीकार किया।
3.11.21
एवं कथयमानः स ददर्शाश्रममण्डलम्।
कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ॥ ३.११.२१ ॥
इस प्रकार बोलते हुए उन्होंने आश्रमों का समूह देखा, जो कुश और वल्कल-वस्त्रों से घिरा था और ब्रह्मा के तेज जैसी शोभा से भरा था।
3.11.22
प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः।
तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ ३.११.२२ ॥
तब राघव, काकुत्स्थ राम, वैदेही और लक्ष्मण के साथ उस शोभायुक्त आश्रम-मंडल में प्रवेश कर गए।
3.11.23
उषित्वा स सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः।
जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ ३.११.२३ ॥
वहाँ सुखपूर्वक निवास करके, महर्षियों द्वारा सम्मानित होते हुए, वे उन तपस्वियों के आश्रमों में क्रम से जाते रहे।
3.11.24
येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ।
क्वचित् परिदशान् मासानेकसंवत्सरं क्वचित् ॥ ३.११.२४ ॥
जिन (तपस्वियों) के समीप पहले वह महास्त्रवेत्ता रहे थे, कहीं दस मास, कहीं एक वर्ष तक।
3.11.25
क्वचिच्च चतुरो मासान् पञ्च षट् च परान् क्वचित्।
अपरत्राधिकान् मासानध्यर्धमधिकं क्वचित् ॥ ३.११.२५ ॥
कहीं चार मास, कहीं पाँच या छह मास और कहीं उससे भी अधिक; कहीं अन्यत्र अधिक मास, और कहीं डेढ़ मास से भी अधिक।
3.11.26
त्रीन् मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत् सुखम्।
तत्र संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै ॥ ३.११.२६ ॥
राघव ने वहाँ तीन मास और आठ मास सुखपूर्वक निवास किया, मुनियों के आश्रमों में रहते हुए।
3.11.27
रमतश्चानुकूल्येन ययुः संवत्सरा दश।
परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया ॥ ३.११.२७ ॥
अनुकूलता से आनन्द पाते हुए दस वर्ष बीत गए; और धर्मज्ञ राघव सीता के साथ घूम-फिरकर।
3.11.28
सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं पुनरेवाजगाम ह।
स तमाश्रममागम्य मुनिभिः परिपूजितः ॥ ३.११.२८ ॥
वे फिर से सुतीक्ष्ण के आश्रम-पद पर आए; उस आश्रम में पहुँचकर मुनियों द्वारा सम्मानित हुए।
3.11.29
तत्रापि न्यवसद् रामः किंचित् कालमरिंदमः।
अथाश्रमस्थो विनयात् कदाचित् तं महामुनिम् ॥ ३.११.२९ ॥
वहाँ भी राम कुछ समय तक रहे, शत्रुओं का दमन करने वाले; तब आश्रम में रहते हुए, विनय से, किसी समय उस महामुनि के पास।
3.11.30
उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत्।
अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ३.११.३० ॥
पास बैठे उन काकुत्स्थ (राम) ने सुतीक्ष्ण से यह कहा: "हे भगवन्, इस वन में मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य रहते हैं।"
3.11.31
वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम्।
न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया ॥ ३.११.३१ ॥
"ऐसा मैंने सदा बताने वालों से सुना है; किन्तु इस वन की विशालता के कारण मैं उस स्थान को नहीं जानता।"
3.11.32
कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः।
प्रसादार्थं भगवतः सानुजः सह सीतया ॥ ३.११.३२ ॥
महर्षि उस बुद्धिमान भगवान के दर्शन की कृपा पाने के लिए, अपने अनुज और सीता के साथ, उनका रमणीय आश्रम कहाँ है?
3.11.33
अगस्त्यमधिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम्।
मनोरथो महानेष हृदि सम्परिवर्तते ॥ ३.११.३३ ॥
मैं मुनि अगस्त्य के पास जाकर उन्हें प्रणाम करूँ, यह महान इच्छा मेरे हृदय में घूम रही है।
3.11.35
यदहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम्।
सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम्।
अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् ॥ ३.११.३५ ॥
सुतीक्ष्ण ने प्रसन्न होकर दशरथ-पुत्र से यह कहा: "मैं भी स्वयं उन श्रेष्ठ मुनि की सेवा करना चाहता था। और मैं भी यही बात तुमसे, लक्ष्मण सहित, कहना चाहता था।"
3.11.36
अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव।
दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम् ॥ ३.११.३६ ॥
"हे राघव! सीता के साथ अगस्त्य के पास जाओ। सौभाग्य से इस विषय में अब तुम स्वयं ही मुझसे कह रहे हो।"
3.11.37
अयमाख्यामि ते राम यत्रागस्त्यो महामुनिः।
योजनान्याश्रमात् तात याहि चत्वारि वै ततः।
दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ॥ ३.११.३७ ॥
"हे राम! मैं तुम्हें बताता हूँ कि महामुनि अगस्त्य कहाँ हैं। हे तात! आश्रम से चार योजन आगे जाओ। वहाँ से दक्षिण दिशा में अगस्त्य के भाई का विशाल और शोभायमान आश्रम है।"
3.11.38
स्थलीप्रायवनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते।
बहुपुष्पफले रम्ये नानाविहगनादिते ॥ ३.११.३८ ॥
वह स्थान सूखी भूमि से भरे वन-प्रदेश में है, पिप्पली वन से शोभित, बहुत से फूलों और फलों वाला, रमणीय, और नाना प्रकार के पक्षियों की ध्वनि से गूँजता हुआ।
3.11.39
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाशयाः।
हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ ३.११.३९ ॥
वहाँ विविध प्रकार के कमल-सरोवर थे, जिनका जल स्वच्छ था, जो हंसों और कारण्डव पक्षियों से भरे थे और चक्रवाकों से सुशोभित थे।
3.11.40
तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्।
दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः ॥ ३.११.४० ॥
वहाँ एक रात ठहरकर, हे राम, प्रभात में वनखण्ड के पार्श्व से होकर दक्षिण दिशा की ओर प्रस्थान करें।
3.11.41
तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम्।
रमणीये वनोद्देशे बहुपादपशोभिते ॥ ३.११.४१ ॥
वहाँ से एक योजन दूरी पर अगस्त्य का आश्रम है; अनेक वृक्षों से सुशोभित उस रमणीय वन-प्रदेश में जाना है।
3.11.42
रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह।
स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंयुतः ॥ ३.११.४२ ॥
वहाँ वैदेही और लक्ष्मण आपके साथ आनन्दित होंगे, क्योंकि वह वन-प्रदेश अनेक वृक्षों से युक्त और सचमुच रमणीय है।
3.11.43
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम्।
अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महामते ॥ ३.११.४३ ॥
यदि आपने उस महामुनि अगस्त्य के दर्शन का निश्चय किया है, तो हे महामते, आज ही वहाँ जाने का मन बनाइए।
3.11.44
प्रतस्थेऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुगः सह सीतया ॥ ३.११.४४ ॥
अगस्त्य के उद्देश्य से वे अनुचरों सहित, सीता के साथ प्रस्थान कर गए।
3.11.45
पश्यन् वनानि चित्राणि पर्वतांश्चाभ्रसंनिभान्।
सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगान् ॥ ३.११.४५ ॥
विचित्र वनों, बादलों के समान पर्वतों, सरोवरों और नदियों को देखते हुए, मार्ग के अनुसार चलते हुए (वे आगे बढ़े)।
3.11.46
सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।
इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३.११.४६ ॥
सुतीक्ष्ण के बताए उस मार्ग से सुखपूर्वक चलकर, अत्यन्त प्रसन्न होकर उन्होंने लक्ष्मण से यह वचन कहा।
3.11.47
एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः।
अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ॥ ३.११.४७ ॥
यह निश्चय ही उन महात्मा, पुण्यकर्मा मुनि अगस्त्य के भ्राता का आश्रम-स्थान दिखाई दे रहा है।
3.11.48
यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः।
संनताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ॥ ३.११.४८ ॥
जैसे इस वन के पथ पर हजारों वृक्ष फलों और फूलों के भार से झुके हुए दिखाई दे रहे हैं।
3.11.49
पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः।
गन्धोऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः ॥ ३.११.४९ ॥
इस वन से पके पिप्पली फलों की यह गंध, वायु से उड़कर अचानक तीखी होकर आ रही है।
3.11.50
तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः।
लूनाश्च परिदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः ॥ ३.११.५० ॥
यहाँ-वहाँ लकड़ियों के ढेर सिमटे हुए दिखाई दे रहे हैं, और वैदूर्य मणि जैसी चमक वाली कुश-घास कटी हुई दिखाई दे रही है।
3.11.51
एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम्।
पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते ॥ ३.११.५१ ॥
और वन के मध्य में स्थित यह, काले मेघ के शिखर के समान, आश्रम की अग्नि का धुएँ का अग्रभाग स्पष्ट दिखाई दे रहा है।
3.11.52
विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयमर्जितैः ॥ ३.११.५२ ॥
और एकांत तीर्थों में स्नान करके द्विजाति स्वयं चुने हुए फूलों से पुष्पोपहार अर्पित करते हैं।
3.11.53
ततः सुतीक्ष्णवचनं यथा सौम्य मया श्रुतम्।
अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ॥ ३.११.५३ ॥
तब हे सौम्य, जैसा सुतीक्ष्ण के वचन मैंने सुने थे, अगस्त्य के भाई का यह आश्रम निश्चय ही यही होगा।
3.11.54
निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।
यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ३.११.५४ ॥
लोकों के हित की कामना से मृत्यु को भी बलपूर्वक वश में करके, जिस पुण्यकर्मा के भाई ने इस दिशा को शरण-योग्य बनाया है।
3.11.55
इहैकदा किल क्रूरो वातापिरपि चेल्वलः।
भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ ॥ ३.११.५५ ॥
यहाँ एक समय क्रूर वातापि और इल्वल, दोनों भाई, ब्राह्मणों का वध करने वाले महान असुर, साथ रहते थे।
3.11.56
धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन्।
आमन्त्रयति विप्रान् स श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ॥ ३.११.५६ ॥
ब्राह्मण का रूप धारण करके, संस्कृत में बोलता हुआ, वह निर्दय इल्वल श्राद्ध के उद्देश्य से ब्राह्मणों को निमंत्रित करता है।
3.11.57
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्।
तान् द्विजान् भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ॥ ३.११.५७ ॥
फिर उसने अपने भाई को, जो मेढ़े का रूप धारण किए हुए था, पकाकर श्राद्ध की विधि के अनुसार उन द्विजों को भोजन कराया।
3.11.58
ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत्।
वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन् ॥ ३.११.५८ ॥
फिर जब वे ब्राह्मण भोजन कर चुके, तब इल्वल ऊँचे स्वर में बोला, "हे वातापि, बाहर निकल आओ!"
3.11.59
ततो भ्रातुर्वचः श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन्।
भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ॥ ३.११.५९ ॥
तब अपने भाई की पुकार सुनकर वातापि मेढ़े की तरह चिल्लाता हुआ ब्राह्मणों के शरीर फाड़-फाड़कर बाहर निकल आया।
3.11.60
ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः।
विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ॥ ३.११.६० ॥
इस प्रकार उन इच्छानुसार रूप धारण करने वाले मांसभक्षी राक्षसों ने मिलकर नित्य ही हज़ारों ब्राह्मणों का विनाश किया।
3.11.61
अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा।
अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः ॥ ३.११.६१ ॥
तब देवताओं की प्रार्थना पर महर्षि अगस्त्य ने श्राद्ध में उस महान असुर को, जैसा कहा जाता है, स्वयं ही भक्षण हो जाने दिया।
3.11.62
ततः सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तेऽवनेजनम्।
भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलः समभाषत ॥ ३.११.६२ ॥
"सब सम्पन्न हो गया" ऐसा कहकर और हाथ में जल देकर इल्वल ने अपने भाई से कहा, "बाहर निकल आओ!"
3.11.63
स तदा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम्।
अब्रवीत् प्रहसन् धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ३.११.६३ ॥
तब उस बुद्धिमान और मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य ने, ब्राह्मणों का वध करने वाले उस भाई को बोलते देखकर, हँसते हुए कहा।
3.11.64
कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः।
भ्रातुस्तु मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम् ॥ ३.११.६४ ॥
जो मेष रूप धारण किए हुए मेरे भाई यमलोक जा चुका है, उस जीर्ण राक्षस के (भी) बाहर निकलने की शक्ति मुझमें कैसे हो सकती है?
3.11.65
अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रितम्।
प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ॥ ३.११.६५ ॥
भाई की मृत्यु से संबंधित उसके वचन सुनकर, क्रोध से भरे उस निशाचर ने मुनि पर आक्रमण करना आरंभ किया।
3.11.66
सोऽभ्यद्रवद् द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा।
चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ॥ ३.११.६६ ॥
वह उस द्विजश्रेष्ठ पर झपटा, परंतु तेजस्वी मुनि की अग्नि-सदृश दृष्टि से पूरी तरह जलकर वह मृत्यु को प्राप्त हुआ।
3.11.67
तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः।
विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ॥ ३.११.६७ ॥
यह उसके भाई का आश्रम है, जो तालाबों और वनों से सुशोभित है। जिसने ब्राह्मणों पर दया करके यह दुष्कर कर्म किया था।
3.11.68
एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह।
रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालोऽभ्यवर्तत ॥ ३.११.६८ ॥
इस प्रकार वह (अगस्त्य) लक्ष्मण के साथ (राम के विषय में) बात कर रहे थे, तभी राम का सूर्य अस्त हो गया और संध्याकाल आ पहुँचा।
3.11.69
उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि।
प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयत् ॥ ३.११.६९ ॥
भाई के साथ विधिपूर्वक पश्चिमी संध्या की उपासना करके राम ने आश्रम-परिसर में प्रवेश किया और उस ऋषि को प्रणाम किया।
3.11.70
सम्यक्प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः।
न्यवसत् तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ ३.११.७० ॥
उस मुनि द्वारा भलीभाँति स्वागत पाकर राघव ने मूल और फल खाकर उस एक रात वहीं निवास किया।
3.11.71
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते रविमण्डले।
भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः ॥ ३.११.७१ ॥
उस रात के बीत जाने और सूर्यमंडल के उदित होने पर राघव ने अपने भाई से, अगस्त्य के उस (आश्रम से), विदा माँगने के लिए बात की।
3.11.72
अभिवादये त्वां भगवन् सुखमस्म्युषितो निशाम्।
आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ ३.११.७२ ॥
हे भगवन्, मैं आपको प्रणाम करता हूँ; मैं रात भर सुखपूर्वक रहा। अब मैं आपसे विदा लेता हूँ, आपके गुरु और अपने बड़े भाई को देखने जा रहा हूँ।
3.11.73
गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः।
यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ ३.११.७३ ॥
'जाओ' ऐसा उनके द्वारा कहे जाने पर रघुनंदन ने बताए गए मार्ग से चलते हुए उस वन को देखते हुए प्रस्थान किया।
3.11.74
नीवारान् पनसान् सालान् वञ्जुलांस्तिनिशांस्तथा।
चिरिबिल्वान् मधूकांश्च बिल्वानथ च तिन्दुकान् ॥ ३.११.७४ ॥
नीवार, पनस, साल, वंजुल, तिनिश, चिरिबिल्व, मधूक, बिल्व और तिंदुक वृक्षों (को देखते हुए)।
3.11.75
पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिरुपशोभितान्।
ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ ३.११.७५ ॥
वहाँ राम ने फूलों वाली लताओं से सुशोभित, फूलों से लदी चोटियों वाले सैकड़ों वन-वृक्ष देखे।
3.11.76
हस्तिहस्तैर्विमृदितान् वानरैरुपशोभितान्।
मत्तैः शकुनिसङ्घैश्च शतशः प्रतिनादितान् ॥ ३.११.७६ ॥
हाथियों की सूँड़ों से रौंदे गए, वानरों से सुशोभित, और मदमस्त पक्षी-समूहों की सैकड़ों प्रतिध्वनियों से गूँजते हुए (वृक्ष)।
3.11.77
ततोऽब्रवीत् समीपस्थं रामो राजीवलोचनः।
पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ३.११.७७ ॥
तब लोटस-जैसे नेत्रों वाले राम ने पास खड़े, पीछे-पीछे चलते वीर, शोभा बढ़ाने वाले लक्ष्मण से कहा।
3.11.78
स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः।
आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ ३.११.७८ ॥
चिकने पत्तों वाले वृक्ष और शांत मृग-पक्षी देखकर लगता है कि भावितात्मा महर्षि का आश्रम अधिक दूर नहीं है।
3.11.79
अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा।
आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः ॥ ३.११.७९ ॥
अगस्त्य नाम से विख्यात, अपने ही कर्मों से लोक में प्रसिद्ध, उनका आश्रम दिखाई दे रहा है, जो थके हुए लोगों की थकान दूर करता है।
3.11.80
प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः।
प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ ३.११.८० ॥
घने धुएँ से भरे वन वाला, वल्कल-वस्त्रों की मालाओं से सजा, शांत मृग-समूहों और नाना प्रकार के पक्षियों के स्वरों से गूँजता (आश्रम)।
3.11.81
निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।
दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ३.११.८१ ॥
जिसने लोकों के हित की इच्छा से मृत्यु को बलपूर्वक वश में करके दक्षिण दिशा को शरणदायिनी बनाया, उस पुण्यकर्मा ने।
3.11.82
तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद् यस्य राक्षसैः।
दिगियं दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते नोपभुज्यते ॥ ३.११.८२ ॥
यह उसका आश्रम-स्थान है, जिसके प्रभाव से राक्षसों ने भय के कारण इस दक्षिण दिशा को केवल देखा जाता है, उसका उपभोग नहीं किया जाता।
3.11.83
यदाप्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा।
तदाप्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ ३.११.८३ ॥
जब से इस दिशा पर उस पुण्यकर्मा ने अधिकार किया, तभी से रात में विचरने वाले राक्षस वैररहित और शांत हो गए।
3.11.84
नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा।
प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ ३.११.८४ ॥
भगवान् की यह दक्षिण दिशा नाम से 'दिक्प्रदक्षिणा' कहलाती है, तीनों लोकों में प्रसिद्ध है, और क्रूर कर्म करने वालों के लिए दुर्धर्ष है।
3.11.85
मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः।
संदेशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशैलो न वर्धते ॥ ३.११.८५ ॥
सूर्य का मार्ग रोकने के लिए निरंतर बढ़ने वाला श्रेष्ठ पर्वत विंध्याचल, उनकी आज्ञा का पालन करता हुआ, अब नहीं बढ़ता।
3.11.86
अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः।
अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान् विनीतमृगसेवितः ॥ ३.११.८६ ॥
यह दीर्घायु, लोक में विख्यात कर्मों वाले अगस्त्य का श्रीमान् आश्रम है, जहाँ विनीत मृग विचरते हैं।
3.11.87
एष लोकार्चितः साधुर्हिते नित्यं रतः सताम्।
अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ ३.११.८७ ॥
यह लोकपूजित साधु, जो सदा सज्जनों के हित में रत रहते हैं, हम जो यहाँ आए हैं उन्हें यही कल्याण से युक्त करेंगे।
3.11.88
आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम्।
शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ ३.११.८८ ॥
यहाँ मैं उन महामुनि अगस्त्य की आराधना करूँगा, और हे सौम्य, हे प्रभो, वनवास का शेष समय मैं यहीं बिताऊँगा।
3.11.89
अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
अगस्त्यं नियताहाराः सततं पर्युपासते ॥ ३.११.८९ ॥
यहाँ देवता, गन्धर्व, सिद्ध और परम ऋषि, संयमित आहार करते हुए, निरंतर अगस्त्य की उपासना करते हैं।
3.11.90
नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः।
नृशंसः पापवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ ३.११.९० ॥
यहाँ कोई झूठा, क्रूर, कपटी, निर्दयी या पापाचारी व्यक्ति जीवित नहीं रह सकता; ऐसे मुनि यहाँ हैं।
3.11.91
अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह।
वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ ३.११.९१ ॥
यहाँ देवता, यक्ष और नाग पक्षियों के साथ रहते हैं, संयमित आहार करते हुए, धर्म की आराधना करने की इच्छा से।
3.11.92
अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः।
त्यक्त्वा देहान् नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ ३.११.९२ ॥
यहाँ महात्मा सिद्ध और परम ऋषि सूर्य के समान विमानों से, अपने शरीर त्यागकर, नए शरीरों के साथ स्वर्ग को चले गए हैं।
3.11.93
यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च।
अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताः शुभैः ॥ ३.११.९३ ॥
यहाँ देवता, शुभ कर्मों से आराधित होकर, यक्षत्व, अमरत्व और नाना प्रकार के राज्य प्रदान करते हैं।
3.11.94
आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः।
निवेदयेह मां प्राप्तमृषये सह सीतया ॥ ३.११.९४ ॥
हम आश्रम-स्थल पर आ पहुँचे हैं। हे सौमित्र, आगे प्रवेश करो और यहाँ ऋषि को सूचित करो कि सीता के साथ मैं आ पहुँचा हूँ।