वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.11.1
अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुशोभना।
पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥ ३.११.१ ॥
राम पुढे चालला; मध्ये अत्यंत शोभिवंत सीता होती; मागे धनुष्य हाती घेऊन लक्ष्मण अनुसरत होता.
3.11.2
तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान् वनानि च।
नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया ॥ ३.११.२ ॥
ते दोघे विविध पर्वतपठारे, अरण्ये व रमणीय नद्या पाहत सीतेसह चालले.
3.11.3
सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः।
सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः ॥ ३.११.३ ॥
नदीकाठी संचार करणारे सारस आणि चक्रवाक, कमळांनी युक्त सरोवरे — जी जलपक्ष्यांनी सुशोभित होती.
3.11.4
यूथबद्धांश्च पृषतान् मदोन्मत्तान् विषाणिनः।
महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः ॥ ३.११.४ ॥
कळपाने राहणारे चित्रविचित्र हरीण, मदोन्मत्त शिंगाडी म्हशी, डुक्कर आणि वृक्षांचे वैरी हत्तीही होते.
3.11.5
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।
ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायुतम् ॥ ३.११.५ ॥
ते दूरवर प्रवास करून सूर्य मावळत असताना दहा हजार योजने विस्ताराचे एक रमणीय तळे पाहते झाले.
3.11.6
पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलंकृतम्।
सारसैर्हंसकादम्बैः संकुलं जलजातिभिः ॥ ३.११.६ ॥
कमळे व कुमुदांनी भरलेले, हत्तींच्या कळपांनी अलंकृत, सारस, हंस व बदकांनी गजबजलेले, जलचर जातींनी भरलेले.
3.11.7
प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन् सरसि शुश्रुवे।
गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ ३.११.७ ॥
स्वच्छ जल असलेल्या त्या रमणीय सरोवरात गीत आणि वाद्यांचा घोष ऐकू येत होता, पण कोणीही दिसत नव्हते.
3.11.8
ततः कौतूहलाद् रामो लक्ष्मणश्च महारथः।
मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ ३.११.८ ॥
मग कुतूहलाने राम आणि महारथी लक्ष्मण धर्मभृत् नावाच्या मुनींना विचारू लागले.
3.11.9
इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने।
कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ ३.११.९ ॥
हे महामुने, हे अत्यंत अद्भुत ऐकून आम्हा सर्वांमध्ये मोठे कुतूहल निर्माण झाले आहे; हे काय आहे ते नीट सांगा.
3.11.10
तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा।
प्रभावं सरसः क्षिप्रमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३.११.१० ॥
राघवांनी असे विचारल्यावर धर्मात्मा मुनी तात्काळ त्या सरोवराचा प्रभाव सांगू लागले.
3.11.11
इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम्।
निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥ ३.११.११ ॥
हे राम, पञ्चाप्सर नावाचे हे सरोवर सर्वकालिक आहे; माण्डकर्णी मुनींनी तपस्येने ते निर्माण केले.
3.11.12
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः।
दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाशये ॥ ३.११.१२ ॥
त्या महामुनी माण्डकर्णींनी पाण्यात राहून, केवळ वायू भक्षण करत दहा हजार वर्षे घोर तपस्या केली.
3.11.13
ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः।
अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः ॥ ३.११.१३ ॥
तेव्हा अग्नी इत्यादी सर्व देव अत्यंत व्याकुळ झाले. ते सर्व एकत्र जमून हे वचन बोलले.
3.11.15
अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः।
ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वदेवैर्नियोजिताः।
प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः ॥ ३.११.१५ ॥
हा मुनी आपल्यापैकी कोणाचे तरी स्थान इच्छित आहे. म्हणून तपात विघ्न आणण्यासाठी सर्व देवांनी विजेसारख्या तेजस्वी अशा पाच प्रमुख अप्सरांची नेमणूक केली.
3.11.16
अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः।
नीतो मदनवश्यत्वं देवानां कार्यसिद्धये ॥ ३.११.१६ ॥
मग परम आणि अपर तत्त्वे जाणलेल्या त्या मुनींना देवांचे कार्य सिद्ध व्हावे म्हणून त्या अप्सरांनी मदनाच्या वशीभूत केले.
3.11.17
ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः।
तटाके निर्मितं तासां तस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ॥ ३.११.१७ ॥
त्या पाच अप्सरा मुनींच्या पत्नी झाल्या. त्यांच्यासाठी तळ्याच्या काठी एक घर बांधले गेले; ते त्यातच लपलेले होते.
3.11.18
तत्रैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम्।
रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ॥ ३.११.१८ ॥
तेथेच त्या पाच अप्सरा सुखाने राहत आणि तपाच्या सामर्थ्याने तारुण्य प्राप्त झालेल्या मुनींना रमवत असत.
3.11.19
तासां संक्रीडमानानामेष वादित्रनिःस्वनः।
श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ॥ ३.११.१९ ॥
खेळत असलेल्या त्यांच्या वाद्यांचा हा नाद ऐकू येत आहे; तो अलंकारांच्या किणकिणाटाशी मिसळून मनोहर गीतस्वर होतो.
3.11.20
आश्चर्यमिति तस्यैतद् वचनं भावितात्मनः।
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ॥ ३.११.२० ॥
त्या शुद्धात्मा मुनीचे हे बोलणे 'हे आश्चर्यच आहे' असे म्हणून महायशस्वी राघवाने भावासह स्वीकारले.
3.11.21
एवं कथयमानः स ददर्शाश्रममण्डलम्।
कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ॥ ३.११.२१ ॥
असे बोलत असताना त्यांनी दर्भ आणि वल्कलवस्त्रांनी वेढलेले, ब्रह्मतेजाने शोभणारे आश्रममंडल पाहिले.
3.11.22
प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः।
तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ ३.११.२२ ॥
तेव्हा राघव, काकुत्स्थ राम, वैदेही व लक्ष्मणासह त्या शोभायमान आश्रममंडलात प्रवेश करता झाला.
3.11.23
उषित्वा स सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः।
जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ ३.११.२३ ॥
तेथे सुखाने वास करून, महर्षींनी सन्मानित होऊन, त्या तपस्व्यांच्या आश्रमांकडे क्रमाक्रमाने ते गेले.
3.11.24
येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ।
क्वचित् परिदशान् मासानेकसंवत्सरं क्वचित् ॥ ३.११.२४ ॥
पूर्वी ज्या तपस्व्यांजवळ तो महास्त्रज्ञ राहिला होता, कुठे दहा महिने, कुठे एक वर्ष.
3.11.25
क्वचिच्च चतुरो मासान् पञ्च षट् च परान् क्वचित्।
अपरत्राधिकान् मासानध्यर्धमधिकं क्वचित् ॥ ३.११.२५ ॥
कुठे चार महिने, कुठे पाच किंवा सहा महिने, आणि त्याहूनही अधिक; दुसरीकडे अधिक महिने, कुठे दीड महिन्याहूनही अधिक.
3.11.26
त्रीन् मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत् सुखम्।
तत्र संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै ॥ ३.११.२६ ॥
राघवाने तिथे तीन महिने आणि आठ महिने सुखाने वास्तव्य केले, मुनींच्या आश्रमांमध्ये राहत असताना.
3.11.27
रमतश्चानुकूल्येन ययुः संवत्सरा दश।
परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया ॥ ३.११.२७ ॥
अनुकूलतेने रमत असताना दहा वर्षे निघून गेली; धर्मज्ञ राघव सीतेसह फिरून.
3.11.28
सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं पुनरेवाजगाम ह।
स तमाश्रममागम्य मुनिभिः परिपूजितः ॥ ३.११.२८ ॥
ते पुन्हा सुतीक्ष्णाच्या आश्रमस्थानी आले; त्या आश्रमात पोहोचून मुनींकडून त्यांचा सन्मान झाला.
3.11.29
तत्रापि न्यवसद् रामः किंचित् कालमरिंदमः।
अथाश्रमस्थो विनयात् कदाचित् तं महामुनिम् ॥ ३.११.२९ ॥
तिथेही राम काही काळ राहिला, शत्रूंचे दमन करणारा; नंतर आश्रमात असताना विनयाने, एके दिवशी त्या महामुनींजवळ.
3.11.30
उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत्।
अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ३.११.३० ॥
जवळ बसलेले ते काकुत्स्थ (राम) सुतीक्ष्णांना म्हणाले: "भगवन्, या अरण्यात मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य राहतात."
3.11.31
वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम्।
न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया ॥ ३.११.३१ ॥
"असे सांगणाऱ्यांकडून मी नेहमी ऐकले आहे; पण या अरण्याच्या विशालतेमुळे ते ठिकाण मला माहीत नाही."
3.11.32
कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः।
प्रसादार्थं भगवतः सानुजः सह सीतया ॥ ३.११.३२ ॥
त्या बुद्धिमान महर्षींचा रमणीय आश्रम कुठे आहे, ज्यांच्या कृपाप्रसादासाठी मी अनुज व सीतेसह जाऊ इच्छितो?
3.11.33
अगस्त्यमधिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम्।
मनोरथो महानेष हृदि सम्परिवर्तते ॥ ३.११.३३ ॥
अगस्त्य मुनींजवळ जाऊन त्यांना वंदन करावे, ही मोठी इच्छा माझ्या हृदयात घोळत आहे.
3.11.35
यदहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम्।
सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम्।
अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् ॥ ३.११.३५ ॥
प्रसन्न झालेले सुतीक्ष्ण दशरथपुत्राला म्हणाले: "त्या मुनिश्रेष्ठांची सेवा मीच करू इच्छित होतो. लक्ष्मणासह तुलाही मी हेच सांगू इच्छित होतो."
3.11.36
अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव।
दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम् ॥ ३.११.३६ ॥
"हे राघवा! सीतेसह अगस्त्यांजवळ जा. सुदैवाने आता या बाबतीत तूच स्वतः मला सांगत आहेस."
3.11.37
अयमाख्यामि ते राम यत्रागस्त्यो महामुनिः।
योजनान्याश्रमात् तात याहि चत्वारि वै ततः।
दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ॥ ३.११.३७ ॥
"हे राम! महामुनी अगस्त्य कुठे आहेत ते मी तुला सांगतो. हे वत्सा! या आश्रमापासून चार योजने जा. तिथून दक्षिणेस अगस्त्यांच्या भावाचा मोठा, शोभिवंत आश्रम आहे."
3.11.38
स्थलीप्रायवनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते।
बहुपुष्पफले रम्ये नानाविहगनादिते ॥ ३.११.३८ ॥
ते बहुतांश कोरड्या भूमीच्या वनप्रदेशात आहे; पिंपळी वनाने शोभिवंत; पुष्कळ फुले व फळांनी भरलेले; रमणीय; विविध पक्ष्यांच्या नादाने गुंजणारे.
3.11.39
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाशयाः।
हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ ३.११.३९ ॥
तेथे विविध प्रकारची कमळांची सरोवरे होती; त्यांचे पाणी स्वच्छ होते; हंस व कारंडव पक्ष्यांनी भरलेली आणि चक्रवाकांनी शोभिवंत होती.
3.11.40
तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्।
दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः ॥ ३.११.४० ॥
तेथे एक रात्र राहून, हे राम, पहाटे वनखंडाच्या बाजूने दक्षिण दिशेला जावे.
3.11.41
तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम्।
रमणीये वनोद्देशे बहुपादपशोभिते ॥ ३.११.४१ ॥
तेथून एक योजन अंतरावर अगस्त्यांचा आश्रम आहे; अनेक वृक्षांनी शोभणाऱ्या त्या रमणीय वनप्रदेशात जायचे आहे.
3.11.42
रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह।
स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंयुतः ॥ ३.११.४२ ॥
तेथे वैदेही आणि लक्ष्मण तुझ्यासोबत आनंदित होतील; तो वनप्रदेश अनेक वृक्षांनी युक्त आणि खरोखर रमणीय आहे.
3.11.43
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम्।
अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महामते ॥ ३.११.४३ ॥
त्या महामुनी अगस्त्यांचे दर्शन घेण्याचा निश्चय केला असेल, तर हे महामते, आजच तिकडे जाण्याचा विचार पसंत कर.
3.11.44
प्रतस्थेऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुगः सह सीतया ॥ ३.११.४४ ॥
अगस्त्यांच्या दिशेने, अनुयायांसह, सीतेसोबत ते निघाले.
3.11.45
पश्यन् वनानि चित्राणि पर्वतांश्चाभ्रसंनिभान्।
सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगान् ॥ ३.११.४५ ॥
विचित्र वने, मेघांसारखे पर्वत, सरोवरे आणि नद्या पाहत, मार्गाच्या वळणांनुसार ते पुढे गेले.
3.11.46
सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।
इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३.११.४६ ॥
सुतीक्ष्णांनी सांगितलेल्या त्या मार्गाने सुखाने चालत जाऊन, अत्यंत आनंदित होऊन त्यांनी लक्ष्मणाला हे वचन सांगितले.
3.11.47
एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः।
अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ॥ ३.११.४७ ॥
हेच निश्चितपणे त्या महात्मा, पुण्यकर्मी अगस्त्य मुनींच्या बंधूंचे आश्रमस्थान दिसत आहे.
3.11.48
यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः।
संनताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ॥ ३.११.४८ ॥
या वनाच्या मार्गावर हजारो वृक्ष फळांच्या आणि फुलांच्या भाराने वाकलेले दिसत आहेत.
3.11.49
पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः।
गन्धोऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः ॥ ३.११.४९ ॥
या वनातून पिकलेल्या पिंपळीचा हा तीक्ष्ण सुगंध वाऱ्यावर अचानक येत आहे.
3.11.50
तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः।
लूनाश्च परिदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः ॥ ३.११.५० ॥
जागोजागी लाकडांचे संक्षिप्त ढीग दिसत आहेत, आणि वैडूर्यासारख्या तेजस्वी दर्भ कापलेले दिसत आहेत.
3.11.51
एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम्।
पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते ॥ ३.११.५१ ॥
वनाच्या मध्यभागी असलेले हे, काळ्या ढगाच्या शिखरासारखे आहे; आश्रमातील अग्नीच्या धुराचे टोक स्पष्ट दिसत आहे.
3.11.52
विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयमर्जितैः ॥ ३.११.५२ ॥
एकांत तीर्थांवर स्नान करून द्विजाती स्वतः वेचलेल्या फुलांनी पुष्पोपहार अर्पण करतात.
3.11.53
ततः सुतीक्ष्णवचनं यथा सौम्य मया श्रुतम्।
अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ॥ ३.११.५३ ॥
हे सौम्या, सुतीक्ष्णांचे शब्द मी ऐकले त्याप्रमाणे, अगस्त्यांच्या भावाचा आश्रम निश्चितच हाच असेल.
3.11.54
निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।
यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ३.११.५४ ॥
लोकांच्या हिताच्या इच्छेने मृत्यूलाही बळाने वश करून, ज्या पुण्यकर्म्याच्या भावाने ही दिशा आश्रयस्थान केली.
3.11.55
इहैकदा किल क्रूरो वातापिरपि चेल्वलः।
भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ ॥ ३.११.५५ ॥
येथे एके काळी क्रूर वातापि आणि इल्वल, ब्राह्मणांचा घात करणारे दोन महाअसुर भाऊ एकत्र राहत होते.
3.11.56
धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन्।
आमन्त्रयति विप्रान् स श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ॥ ३.११.५६ ॥
ब्राह्मणाचे रूप धारण करून, संस्कृत बोलत, तो निर्दय इल्वल श्राद्धाच्या निमित्ताने विप्रांना आमंत्रित करतो.
3.11.57
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्।
तान् द्विजान् भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ॥ ३.११.५७ ॥
नंतर त्याने मेंढ्याचे रूप घेतलेल्या आपल्या भावाला शिजवून श्राद्धविधीनुसार त्या द्विजांना भोजन घातले.
3.11.58
ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत्।
वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन् ॥ ३.११.५८ ॥
नंतर ते ब्राह्मण भोजन करत असताना इल्वल मोठ्या आवाजात म्हणाला, "वातापी, बाहेर ये!"
3.11.59
ततो भ्रातुर्वचः श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन्।
भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ॥ ३.११.५९ ॥
मग भावाची हाक ऐकून वातापी मेंढ्यासारखा ओरडत ब्राह्मणांची शरीरे फाडत बाहेर पडला.
3.11.60
ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः।
विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ॥ ३.११.६० ॥
अशा प्रकारे इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या त्या मांसभक्षकांनी एकत्र येऊन दररोज हजारो ब्राह्मणांचा नाश केला.
3.11.61
अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा।
अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः ॥ ३.११.६१ ॥
तेव्हा देवांच्या विनंतीवरून महर्षी अगस्त्यांनी श्राद्धात त्या महासुराला स्वतःच भक्षिले गेलेले अनुभवायला लावले, असे म्हणतात.
3.11.62
ततः सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तेऽवनेजनम्।
भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलः समभाषत ॥ ३.११.६२ ॥
"सर्व पूर्ण झाले" असे म्हणून, हातात पाणी सोडून इल्वल भावाला म्हणाला, "बाहेर ये!"
3.11.63
स तदा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम्।
अब्रवीत् प्रहसन् धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ३.११.६३ ॥
तेव्हा बुद्धिमान आणि मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य, ब्राह्मणांचा घात करणाऱ्या त्या भावाला बोलताना पाहून हसत म्हणाले.
3.11.64
कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः।
भ्रातुस्तु मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम् ॥ ३.११.६४ ॥
मेषरूपात यमलोकी गेलेल्या माझ्या भावाप्रमाणे, जीर्ण राक्षसाला बाहेर काढण्याची शक्ती माझ्यात कशी असेल?
3.11.65
अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रितम्।
प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ॥ ३.११.६५ ॥
भावाच्या मृत्यूविषयीचे त्याचे बोलणे ऐकून, क्रोधाने त्या निशाचराने मुनीवर हल्ला करण्यास सुरुवात केली.
3.11.66
सोऽभ्यद्रवद् द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा।
चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ॥ ३.११.६६ ॥
तो त्या द्विजश्रेष्ठावर झेपावला; तेजस्वी मुनींच्या अग्नीसारख्या दृष्टीने पूर्णपणे जळून तो मरण पावला.
3.11.67
तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः।
विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ॥ ३.११.६७ ॥
हा त्याच्या भावाचा आश्रम आहे, तलाव आणि वनांनी शोभणारा. ब्राह्मणांवरील दयेने त्याने हे दुष्कर कर्म केले होते.
3.11.68
एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह।
रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालोऽभ्यवर्तत ॥ ३.११.६८ ॥
असे बोलत असताना, लक्ष्मणासह रामाविषयी बोलत असताना सूर्य अस्तास गेला आणि संध्याकाळ झाली.
3.11.69
उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि।
प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयत् ॥ ३.११.६९ ॥
भावासोबत यथाविधी पश्चिम संध्या उपासना करून राम आश्रमपरिसरात प्रवेशला आणि त्या ऋषींना वंदन केले.
3.11.70
सम्यक्प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः।
न्यवसत् तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ ३.११.७० ॥
त्या मुनींनी योग्य रीतीने स्वागत केलेले राघव कंदमुळे व फळे खाऊन त्या एका रात्री तेथे राहिले.
3.11.71
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते रविमण्डले।
भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः ॥ ३.११.७१ ॥
ती रात्र संपून सूर्यमंडल उगवल्यावर राघवांनी अगस्त्यांच्या त्या आश्रमातून निरोप घेण्याविषयी भावाला सांगितले.
3.11.72
अभिवादये त्वां भगवन् सुखमस्म्युषितो निशाम्।
आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ ३.११.७२ ॥
हे भगवन्, आपणास वंदन करतो; रात्र सुखात गेली. आता आपला निरोप घेऊन आपले गुरू आणि माझे थोरले बंधू यांना भेटण्यास जात आहे.
3.11.73
गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः।
यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ ३.११.७३ ॥
"जा" असे त्यांनी सांगितल्यावर रघुनंदन सांगितलेल्या मार्गाने ते वन पाहत निघाले.
3.11.74
नीवारान् पनसान् सालान् वञ्जुलांस्तिनिशांस्तथा।
चिरिबिल्वान् मधूकांश्च बिल्वानथ च तिन्दुकान् ॥ ३.११.७४ ॥
नीवार, पनस, साल, वंजुल, तिनिश, चिरिबिल्व, मधूक, बिल्व आणि तिंदुक वृक्ष (पाहत).
3.11.75
पुष्पितान् पुष्पिताग्राभिर्लताभिरुपशोभितान्।
ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ ३.११.७५ ॥
तेथे रामाने फुललेल्या टोकांच्या वेलींनी शोभणारे शेकडो रानवृक्ष पाहिले.
3.11.76
हस्तिहस्तैर्विमृदितान् वानरैरुपशोभितान्।
मत्तैः शकुनिसङ्घैश्च शतशः प्रतिनादितान् ॥ ३.११.७६ ॥
हत्तींच्या सोंडांनी तुडवलेले, वानरांनी शोभणारे आणि उन्मत्त पक्ष्यांच्या थव्यांच्या शेकडो प्रतिध्वनींनी निनादणारे (वृक्ष).
3.11.77
ततोऽब्रवीत् समीपस्थं रामो राजीवलोचनः।
पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ३.११.७७ ॥
तेव्हा कमलनेत्र राम जवळ उभ्या असलेल्या, मागून अनुसरणाऱ्या, शोभा वाढवणाऱ्या वीर लक्ष्मणाला म्हणाला.
3.11.78
स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः।
आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ ३.११.७८ ॥
गुळगुळीत पानांचे वृक्ष आणि शांत मृग-पक्षी आहेत; भावितात्मा महर्षींचा आश्रम फार दूर नाही.
3.11.79
अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा।
आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः ॥ ३.११.७९ ॥
अगस्त्य नावाने जगात स्वकर्मानेच प्रसिद्ध असलेल्या त्यांचा आश्रम दिसत आहे; तो थकलेल्यांचा थकवा दूर करतो.
3.11.80
प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः।
प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ ३.११.८० ॥
दाट धुराने भरलेले रान असलेला, वल्कल-वस्त्रांच्या माळांनी सजवलेला, शांत मृगसमूह आणि विविध पक्ष्यांच्या स्वरांनी निनादणारा (आश्रम).
3.11.81
निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।
दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ३.११.८१ ॥
लोकांच्या हिताच्या इच्छेने मृत्यूला बळाने निग्रहून दक्षिण दिशा आश्रयस्थान केली, त्या पुण्यकर्मा महर्षीने.
3.11.82
तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद् यस्य राक्षसैः।
दिगियं दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते नोपभुज्यते ॥ ३.११.८२ ॥
हे त्यांचे आश्रमस्थान आहे. ज्यांच्या प्रभावाने राक्षस भयामुळे या दक्षिण दिशेकडे केवळ पाहतात, तिचा उपभोग घेत नाहीत.
3.11.83
यदाप्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा।
तदाप्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ ३.११.८३ ॥
ज्या क्षणापासून या दिशेवर त्या पुण्यकर्म्याने अधिकार केला, त्या क्षणापासून रात्री संचार करणारे राक्षस वैररहित व शांत झाले.
3.11.84
नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा।
प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ ३.११.८४ ॥
भगवंतांची ही दक्षिण दिशा नावाने 'दिक्प्रदक्षिणा' म्हणवली जाते; तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आणि क्रूर कर्म करणाऱ्यांना अजिंक्य आहे.
3.11.85
मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः।
संदेशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशैलो न वर्धते ॥ ३.११.८५ ॥
सूर्याचा मार्ग अडवण्यासाठी सतत वाढणारा पर्वतश्रेष्ठ विंध्य, त्यांच्या आज्ञेचे पालन करत आता वाढत नाही.
3.11.86
अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः।
अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान् विनीतमृगसेवितः ॥ ३.११.८६ ॥
हा दीर्घायुषी आणि जगात प्रसिद्ध कर्म करणाऱ्या अगस्त्याचा श्रीमंत आश्रम आहे; येथे विनम्र हरणे संचार करतात.
3.11.87
एष लोकार्चितः साधुर्हिते नित्यं रतः सताम्।
अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ ३.११.८७ ॥
लोकपूजित हे साधू, सज्जनांच्या हितात सदैव रत असलेले, इथे आलेल्या आम्हांला हेच कल्याणाशी जोडतील.
3.11.88
आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम्।
शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ ३.११.८८ ॥
इथे मी त्या महामुनी अगस्त्यांची आराधना करीन; हे सौम्या, हे प्रभो, वनवासाचा उर्वरित काळ मी इथेच घालवीन.
3.11.89
अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
अगस्त्यं नियताहाराः सततं पर्युपासते ॥ ३.११.८९ ॥
इथे देव, गंधर्व, सिद्ध आणि परम ऋषी संयमित आहार घेऊन सतत अगस्त्यांची उपासना करतात.
3.11.90
नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः।
नृशंसः पापवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ ३.११.९० ॥
इथे खोटे बोलणारा, क्रूर, कपटी, निर्दयी किंवा पापाचरणी माणूस जगू शकत नाही; हे मुनी तसेच आहेत.
3.11.91
अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह।
वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ ३.११.९१ ॥
इथे देव, यक्ष आणि नाग पक्ष्यांसह संयमित आहार घेऊन धर्माची आराधना करू इच्छिणारे राहतात.
3.11.92
अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः।
त्यक्त्वा देहान् नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ ३.११.९२ ॥
इथे महात्मे सिद्ध आणि परम ऋषी सूर्यासारख्या विमानांतून देह सोडून नव्या देहांसह स्वर्गाला गेले आहेत.
3.11.93
यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च।
अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताः शुभैः ॥ ३.११.९३ ॥
येथे देव शुभ कर्मांनी आराधिले जाऊन यक्षत्व, अमरत्व आणि विविध राज्ये प्रदान करतात.
3.11.94
आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः।
निवेदयेह मां प्राप्तमृषये सह सीतया ॥ ३.११.९४ ॥
आपण आश्रमस्थळी आलो आहोत. हे सौमित्री, पुढे जाऊन सीतेसह मी आलो आहे, हे येथील ऋषींना कळव.