वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.26.1
दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं विलोक्य च।
संदिदेश महाबाहुर्भीमवेगान् दुरासदान् ॥ ३.२६.१ ॥
दूषणाने आपले सैन्य मारले जात असलेले पाहिले, तेव्हा त्या महाबाहूने भयंकर वेगवान, दुर्जय (राक्षसांना) आज्ञा दिली.
3.26.2
राक्षसान् पञ्चसाहस्रान् समरेष्वनिवर्तिनः।
ते शूलैः पट्टिशैः खड्गैः शिलावर्षैर्द्रुमैरपि ॥ ३.२६.२ ॥
युद्धात मागे न हटणारे पाच हजार राक्षस; ते शूल, पट्टिश, खड्ग, दगडांचा वर्षाव आणि वृक्षांनी (लढले).
3.26.3
शरवर्षैरविच्छिन्नं ववर्षुस्तं समन्ततः।
तद् द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् ॥ ३.२६.३ ॥
बाणांच्या अखंड वर्षावाने त्यांनी त्याच्यावर सर्व बाजूंनी वर्षाव केला; वृक्ष आणि दगड यांचा तो प्राणहारी महान वर्षाव.
3.26.4
प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः।
प्रतिगृह्य च तद् वर्षं निमीलित इवर्षभः ॥ ३.२६.४ ॥
धर्मात्मा राघवाने तीक्ष्ण बाणांनी त्याला प्रतिकार केला; तो वर्षाव सहन करून, डोळे मिटलेल्या वृषभाप्रमाणे तो उभा राहिला.
3.26.5
रामः क्रोधं परं लेभे वधार्थं सर्वरक्षसाम्।
ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा ॥ ३.२६.५ ॥
रामाने सर्व राक्षसांच्या वधासाठी अत्यंत क्रोध धारण केला; तेव्हा क्रोधाने भरलेला तो तेजाने प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे (झळकला).
3.26.6
शरैरभ्यकिरत् सैन्यं सर्वतः सहदूषणम्।
ततः सेनापतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रुदूषणः ॥ ३.२६.६ ॥
बाणांनी त्याने दूषणासह सैन्याला सर्व बाजूंनी झाकले; तेव्हा सेनापती, क्रुद्ध दूषण, शत्रूंना पीडा देणारा (पुढे आला).
3.26.7
शरैरशनिकल्पैस्तं राघवं समवारयत्।
ततो रामः सुसंक्रुद्धः क्षुरेणास्य महद् धनुः ॥ ३.२६.७ ॥
वज्रासारख्या बाणांनी त्याने राघवाला अडवले. तेव्हा अत्यंत संतप्त झालेल्या रामाने क्षुर बाणाने त्याचे मोठे धनुष्य तोडले.
3.26.8
चिच्छेद समरे वीरश्चर्तुभिश्चतुरो हयान्।
हत्वा चाश्वान् शरैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रेण सारथेः ॥ ३.२६.८ ॥
त्या वीराने युद्धात चार बाणांनी त्याचे चार घोडे तोडले; तीक्ष्ण बाणांनी घोडे मारून अर्धचंद्र बाणाने सारथ्याचे...
3.26.9
शिरो जहार तद्रक्षस्त्रिभिर्विव्याध वक्षसि।
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ॥ ३.२६.९ ॥
त्याने त्या राक्षसाचे मस्तक छाटले; तीन बाणांनी त्याची छाती भेदली. त्याचे धनुष्य तुटले, रथ नाहीसा झाला, घोडे मेले आणि सारथीही मारला गेला.
3.26.10
जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम्।
वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्याभिमर्दनम् ॥ ३.२६.१० ॥
पर्वतशिखरासारखा, रोमांच उभे करणारा, सोन्याच्या पट्ट्यांनी वेढलेला, देवसेनेला चिरडणारा परिघ त्याने हाती घेतला.
3.26.11
आयसैः शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम्।
वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम् ॥ ३.२६.११ ॥
लोखंडी तीक्ष्ण खिळ्यांनी जडलेला, शत्रूच्या मेद-रक्ताने भिजलेला, वज्र व विजेसारखा स्पर्श असलेला, शत्रुनगरांची दारे फोडणारा.
3.26.12
तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे।
दूषणोऽभ्यपतद् रामं क्रूरकर्मा निशाचरः ॥ ३.२६.१२ ॥
त्या महासर्पासारखा परिघ युद्धात हाती घेऊन, क्रूरकर्मा निशाचर दूषण रामावर तुटून पडला.
3.26.13
तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य च राघवः।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ ॥ ३.२६.१३ ॥
धावून येणाऱ्या दूषणाचे दोन्ही बाहू राघवाने दोन बाणांनी हात आणि अलंकारांसह तोडले.
3.26.14
भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि।
परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः ॥ ३.२६.१४ ॥
तो महाकाय रणभूमीच्या अग्रभागी कोसळला; हात तुटलेला त्याचा परिघ इंद्रध्वजासारखा पुढे पडला.
3.26.15
कराभ्यां च विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः।
विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः ॥ ३.२६.१५ ॥
विखुरलेल्या दोन्ही हातांसह दूषण भूमीवर कोसळला; तुटलेल्या सुळ्यांच्या महागजासारखा.
3.26.16
दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे।
साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन् ॥ ३.२६.१६ ॥
रणात मारला जाऊन भूमीवर पडलेला दूषण पाहून, 'साधु, साधु!' म्हणत सर्व भूतांनी काकुत्स्थाचा (रामाचा) सन्मान केला.
3.26.17
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः।
संहत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः ॥ ३.२६.१७ ॥
याच दरम्यान सेनाग्रभागी चालणारे तीन क्रुद्ध नायक, मृत्युपाशात बांधलेल्यांप्रमाणे एकत्र होऊन रामावर तुटून पडले.
3.26.18
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः।
महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः ॥ ३.२६.१८ ॥
महाकपाल, स्थूलाक्ष आणि महाबलवान प्रमाथी — महाकपालाने प्रचंड शूल उगारला.
3.26.19
स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम्।
दृष्ट्वैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः ॥ ३.२६.१९ ॥
स्थूलाक्षाने पट्टिश आणि प्रमाथीने परशू घेतला. त्यांना धावून येताना पाहून राघवाने तीक्ष्ण बाणांनी (प्रतिकार केला).
3.26.20
तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह सम्प्राप्तानतिथीनिव।
महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनन्दनः ॥ ३.२६.२० ॥
तीक्ष्ण टोकांच्या बाणांनी आलेल्या अतिथींचे स्वागत करावे तसे त्यांना प्रतिकार केला. रघुनंदनाने महाकपालाचे मस्तक छाटले.
3.26.21
असंख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम्।
स्थूलाक्षस्याक्षिणी स्थूले पूरयामास सायकैः ॥ ३.२६.२१ ॥
असंख्य बाणांच्या प्रवाहाने प्रमाथीला ठार केले. स्थूलाक्षाचे मोठे डोळे बाणांनी भरून टाकले.
3.26.22
स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः।
दूषणस्यानुगान् पञ्चसाहस्रान् कुपितः क्षणात् ॥ ३.२६.२२ ॥
तो ठार होऊन मोठ्या वृक्षाप्रमाणे भूमीवर कोसळला. मग क्रोधित होऊन (रामाने) क्षणार्धात दूषणाच्या पाच हजार अनुयायांना (ठार केले).
3.26.23
हत्वा तु पञ्चसाहस्रैरनयद् यमसादनम्।
दूषणं निहतं श्रुत्वा तस्य चैव पदानुगान् ॥ ३.२६.२३ ॥
पाच हजारांना ठार करून त्यांना यमलोकी पाठवले. दूषण मारला गेला आणि त्याचे पायदळ अनुयायीही (मारले गेले) हे ऐकून.
3.26.24
व्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान् महाबलान्।
अयं विनिहतः संख्ये दूषणः सपदानुगः ॥ ३.२६.२४ ॥
संतप्त खराने महाबलवान सेनापतींना आज्ञा दिली — "युद्धात हा दूषण आपल्या पायदळ अनुयायांसह मारला गेला आहे."
3.26.25
महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम्।
शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः ॥ ३.२६.२५ ॥
मोठ्या सेनेसह कुमानुष राम याच्याशी युद्ध करून, नाना प्रकारच्या शस्त्रांनी, हे सर्व राक्षसहो, त्याला ठार करा.
3.26.26
एवमुक्त्वा खरः क्रुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः ॥ ३.२६.२६ ॥
असे बोलून क्रुद्ध खर रामावरच धावून गेला. ससाण्यासारखा वेगवान, जाड मानेचा, यज्ञांचा शत्रू, पक्ष्यासारखा.
3.26.27
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः।
हेममाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः ॥ ३.२६.२७ ॥
दुर्जय, करवीराक्ष, परुष, कालकार्मुक, हेममाली, महामाली, सर्पास्य आणि रुधिराशन.
3.26.28
द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षाः ससैनिकाः।
राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तः शरोत्तमान् ॥ ३.२६.२८ ॥
हे बारा महापराक्रमी सेनापती आपल्या सैनिकांसह रामावरच धावून गेले, उत्तम बाण सोडत.
3.26.29
ततः पावकसंकाशैर्हेमवज्रविभूषितैः।
जघान शेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥ ३.२६.२९ ॥
मग तेजस्वी रामाने अग्नीसारख्या, सोन्या-वज्राने अलंकृत बाणांनी त्या सैन्याचा उरलेला भाग ठार केला.
3.26.30
ते रुक्मपुङ्खा विशिखाः सधूमा इव पावकाः।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥ ३.२६.३० ॥
सोन्याच्या पंखांचे ते बाण धुरासह अग्नीसारखे होते; वज्र जसे मोठ्या वृक्षांना पाडते तसे त्यांनी ते राक्षस पाडले.
3.26.31
रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन किर्णना।
सहस्रं तु सहस्रेण जघान रणमूर्धनि ॥ ३.२६.३१ ॥
रणभूमीच्या अग्रभागी रामाने एकाच बाणाने राक्षसांतील शंभर आणि हजाराने हजार जणांना ठार मारले.
3.26.32
तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः ॥ ३.२६.३२ ॥
त्या बाणांनी त्यांचे चिलखत आणि अलंकार भेदले गेले, धनुष्ये तुटली-फुटली, रक्ताने माखलेले रजनीचर धरणीवर कोसळले.
3.26.33
तैर्मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः।
विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव ॥ ३.२६.३३ ॥
रणांगणात पडलेल्या, मोकळ्या केसांच्या, रक्ताने शिंपडलेल्या त्या देहांनी सारी धरणी कुशांनी पसरलेल्या महावेदीसारखी विस्तीर्ण झाली.
3.26.34
तत्क्षणे तु महाघोरं वनं निहतराक्षसम्।
बभूव निरयप्रख्यं मांसशोणितकर्दमम् ॥ ३.२६.३४ ॥
त्याच क्षणी राक्षस मारले गेल्याने ते वन अत्यंत भयानक झाले; मांस आणि रक्ताच्या चिखलाने भरलेल्या नरकासारखे बनले.
3.26.35
चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥ ३.२६.३५ ॥
भयंकर कर्मे करणारे चौदा हजार राक्षस, पायी चालणाऱ्या एका मानव रामाने मारले गेले.
3.26.36
तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः।
राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः ॥ ३.२६.३६ ॥
त्या संपूर्ण सैन्यात उरले ते महारथी खर, राक्षस त्रिशिरा आणि शत्रूंचा नाश करणारा राम.
3.26.37
शेषा हता महावीर्या राक्षसा रणमूर्धनि।
घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते ॥ ३.२६.३७ ॥
उरलेले महापराक्रमी, भयंकर आणि दुर्जय असे सर्व राक्षस रणभूमीच्या अग्रभागी लक्ष्मणाच्या थोरल्या भावाकडून (रामाकडून) मारले गेले.
3.26.38
ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे
समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा।
रथेन रामं महता खरस्ततः
समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः ॥ ३.२६.३८ ॥
महायुद्धात बलवान रामाकडून त्या भयंकर सेनेचा वध झालेला पाहून खर मोठ्या रथातून रामासमोर आला, उगारलेल्या वज्रासह इंद्र येतो तसा.