वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.33.1
ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम्।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.३३.१ ॥
तेव्हा शूर्पणखा दुःखी आणि संतप्त होऊन, जगाला भयभीत करणाऱ्या रावणाला, मंत्र्यांच्या मध्यभागी कठोर शब्द बोलली.
3.33.2
प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः।
समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे ॥ ३.३३.२ ॥
कामभोगांत मग्न, स्वैर वागणारा आणि निरंकुश झाला आहेस; उत्पन्न झालेले भयंकर भय तुला जाणायला हवे असूनही तू ते जाणत नाहीस.
3.33.3
सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम्।
लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः ॥ ३.३३.३ ॥
सांसारिक भोगांत आसक्त, कामवश वागणाऱ्या, लोभी राजाला प्रजा स्मशानाग्नीप्रमाणे फारसे मान देत नाही.
3.33.4
स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः।
स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति ॥ ३.३३.४ ॥
जो राजा स्वतः वेळेवर आपली कर्तव्ये पार पाडत नाही, तो ती कर्तव्ये आणि राज्य यांसह निश्चितच नाश पावतो.
3.33.5
अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम्।
वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कमिव द्विपाः ॥ ३.३३.५ ॥
अयोग्य वर्तन करणाऱ्या, दुर्लभ दर्शनाच्या, स्वाधीन नसलेल्या राजाला लोक दुरूनच टाळतात; नदीच्या चिखलाला हत्ती टाळतात तसे.
3.33.6
ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीनं नराधिपाः।
ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा ॥ ३.३३.६ ॥
स्वाधीन न राहता आपल्या राज्याचे रक्षण न करणारे राजे, समुद्रातील पर्वतांप्रमाणे वैभवाने चमकत नाहीत.
3.33.7
आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः।
अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यसि ॥ ३.३३.७ ॥
आत्मसंयमी देव, गंधर्व आणि दानवांशी वैर करून, हेरांचे नीट संचालन न करणारा चंचल तू राजा कसा होशील?
3.33.8
त्वं तु बालस्वभावश्च बुद्धिहीनश्च राक्षस।
ज्ञातव्यं तन्न जानीषे कथं राजा भविष्यसि ॥ ३.३३.८ ॥
हे राक्षसा! तू बालस्वभावाचा आणि बुद्धिहीन आहेस. जे जाणायला हवे ते तू जाणत नाहीस; तू राजा कसा होशील?
3.33.9
येषां चाराश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर।
अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः ॥ ३.३३.९ ॥
हे विजयींमध्ये श्रेष्ठा! ज्या राजांचे हेर, कोषागार आणि नीती त्यांच्या अधीन नसतात, ते सामान्य लोकांसारखे आहेत.
3.33.10
यस्मात् पश्यन्ति दूरस्थान् सर्वानर्थान् नराधिपाः।
चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः ॥ ३.३३.१० ॥
राजे दूरवरच्या सर्व गोष्टी हेरांद्वारे पाहतात; म्हणून राजांना 'दीर्घदृष्टी' म्हणतात.
3.33.11
अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर्युतः।
स्वजनं च जनस्थानं निहतं नावबुध्यसे ॥ ३.३३.११ ॥
तुझे हेर नीट चालत नाहीत असे मला वाटते; तू सामान्य मंत्र्यांनी वेढलेला आहेस. तुझे आप्तजन आणि जनस्थान मारले गेले आहेत, हे तुला कळत नाही.
3.33.12
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः ॥ ३.३३.१२ ॥
भयंकर कर्मे करणारे चौदा हजार राक्षस, दूषणासह खर, एकट्या रामाच्या हातून मारले गेले.
3.33.13
ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः।
धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकारिणा ॥ ३.३३.१३ ॥
ṛṣīṃnā abhaya dilē gelē, daṇḍakāraṇya surakṣita jhālē; āṇi akliṣṭa-kārī rāmānē janasthānāvara hallā kelā.
3.33.14
त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च राक्षस।
विषये स्वे समुत्पन्नं यद् भयं नावबुध्यसे ॥ ३.३३.१४ ॥
he rākṣasā! tū lobhī, pramatta āṇi parādhīna āhes; tyamuḷe svadeśāt utpanna jhālelā bhay tūlā kaḷat nāhī.
3.33.15
तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम्।
व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम् ॥ ३.३३.१५ ॥
कठोर, थोडे देणारा, निष्काळजी, गर्विष्ठ आणि कपटी राजाकडे संकटात कोणताही प्राणी धावत जात नाही.
3.33.16
अतिमानिनमग्राह्यमात्मसम्भावितं नरम्।
क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि नराधिपम् ॥ ३.३३.१६ ॥
अतिगर्विष्ठ, अगम्य, आत्मप्रौढी बाळगणारा आणि क्रोधी नरांच्या राजाला संकटात त्याचे स्वतःचे लोकच ठार मारतात.
3.33.17
नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च।
क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भवेदिह ॥ ३.३३.१७ ॥
जो संकटात कर्तव्य पार पाडत नाही आणि भीत नाही, तो दीन राजा राज्यावरून लवकरच च्युत होऊन येथे गवतासारखा होतो.
3.33.18
शुष्ककाष्ठैर्भवेत् कार्यं लोष्ठैरपि च पांसुभिः।
न तु स्थानात् परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद् वसुधाधिपैः ॥ ३.३३.१८ ॥
वाळलेल्या काड्यांनी, मातीच्या ढेकळांनी आणि धुळीनेही कार्य होऊ शकते; पण आपल्या स्थानावरून च्युत झालेल्या राजांकडून कोणतेही कार्य होत नाही.
3.33.19
उपभुक्तं यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा।
एवं राज्यात् परिभ्रष्टः समर्थोऽपि निरर्थकः ॥ ३.३३.१९ ॥
वापरलेले वस्त्र किंवा चुरगळलेली माळ जशी निरुपयोगी ठरते, तसाच राज्यभ्रष्ट राजा सामर्थ्यवान असला तरी निरर्थक ठरतो.
3.33.20
अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः।
कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम् ॥ ३.३३.२० ॥
जो राजा सावध, सर्वज्ञ, इंद्रियजयी, कृतज्ञ व धर्मशील असतो, तो राजा दीर्घकाल टिकतो.
3.33.21
नयनाभ्यां प्रसुप्तो वा जागर्ति नयचक्षुषा।
व्यक्तक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः ॥ ३.३३.२१ ॥
डोळे मिटलेले असतानाही नीतीच्या दृष्टीने जागा राहणारा, ज्याचा राग व प्रसाद स्पष्ट असतो, तो राजा लोकांकडून पूजला जातो.
3.33.22
त्वं तु रावण दुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः।
यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान् वधः ॥ ३.३३.२२ ॥
हे रावणा, तू दुर्बुद्धी आहेस आणि या गुणांपासून वंचित आहेस; तुझ्या हेरांनाही राक्षसांचा मोठा विनाश कळला नाही.
3.33.23
परावमन्ता विषयेषु सङ्गवान्
न देशकालप्रविभागतत्त्ववित्।
अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये
विपन्नराज्यो न चिराद् विपत्स्यसे ॥ ३.३३.२३ ॥
तू इतरांचा अपमान करणारा, विषयांत आसक्त, देश-काळाच्या विभागाचे तत्त्व न जाणणारा, गुणदोषांच्या निश्चयात अस्थिर बुद्धीचा आहेस; राज्य गमावून लवकरच नाश पावशील.
3.33.24
समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः।
धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो
विचिन्तयामास चिरं स रावणः ॥ ३.३३.२४ ॥
बुद्धीने विचार करून, धन, गर्व आणि बळाने युक्त असलेला राक्षसराज रावण बराच वेळ विचार करत राहिला.