વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.4.1
ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ।
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजौ ॥ ३.४.१ ॥
રામ અને લક્ષ્મણને હરાઈ જતા જોઈને સીતાએ પોતાના મોટા બાહુ ઊંચા કરીને ઊંચા સ્વરે પોકાર કર્યો.
3.4.2
एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवान् शुचिः।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥ ३.४.२ ॥
આ દશરથનો પુત્ર રામ છે; સત્યવાદી, સુશીલ અને પવિત્ર. ભયંકર રૂપવાળો રાક્ષસ લક્ષ્મણ સાથે એને હરી રહ્યો છે.
3.4.3
मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपिनस्तथा।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥ ३.४.३ ॥
રીંછ, વાઘ અને ચિત્તા મને ખાઈ જશે. હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, મને લઈ જા, પણ કાકુત્સ્થોને છોડી દે. તને પ્રણામ.
3.4.4
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥ ३.४.४ ॥
વૈદેહીનાં એ વચનો સાંભળીને વીર રામ અને લક્ષ્મણે એ દુરાત્માને મારવા વેગ લગાવ્યો.
3.4.5
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ ३.४.५ ॥
એ ભયંકર રાક્ષસનો ડાબો બાહુ સૌમિત્રિએ ભાંગી નાખ્યો; અને રામે એ રાક્ષસનો જમણો બાહુ બળપૂર્વક ભાંગી નાખ્યો.
3.4.6
स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्च्छितः।
धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥ ३.४.६ ॥
બન્ને બાહુ ભાંગી જવાથી વ્યાકુળ થયેલો એ તરત મૂર્છિત થઈને, વજ્રથી ભેદાયેલા પર્વતની જેમ, મેઘ જેવા દેહ સાથે ધરતી પર પડ્યો.
3.4.7
मुष्टिभिर्बाहुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम्।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥ ३.४.७ ॥
મુઠ્ઠીઓ, ભુજાઓ અને પગથી તે રાક્ષસને મારતા, વારંવાર ઊંચકી બંનેએ તેને ભૂમિ પર કચડી નાખ્યો.
3.4.8
स विद्धौ बहुभिर्बाणैः खड्गाभ्यां च परिक्षतः।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥ ३.४.८ ॥
ઘણાં બાણોથી અને બે તલવારોથી વીંધાઈને, સર્વત્ર ઘવાઈને, ભૂમિ પર અનેક રીતે કચડાઈને પણ તે રાક્ષસ મર્યો નહીં.
3.4.9
तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम्।
भयेष्वभयदः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.४.९ ॥
અવધ્ય, પર્વત સમાન તે રાક્ષસને અત્યંત ધ્યાનથી જોઈને, ભયોમાં અભય આપનાર શ્રીમાન રામે આ વચન કહ્યું.
3.4.10
तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे ॥ ३.४.१० ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર! તપના બળથી આ રાક્ષસને યુદ્ધમાં શસ્ત્રથી જીતી શકાય તેમ નથી; તેથી આપણે આ રાક્ષસને દાટવા ખાડો ખોદીએ.
3.4.11
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥ ३.४.११ ॥
હે લક્ષ્મણ! હાથી સમાન ભયંકર આ રાક્ષસ માટે આ વનમાં એક મોટો ખાડો ખોદાવો; તેનું તેજ ભયંકર છે.
3.4.12
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ ३.४.१२ ॥
આમ લક્ષ્મણને કહીને રામે કહ્યું, 'ખાડો ખોદાવો'; અને પરાક્રમી રામ વિરાધના કંઠને પગથી દબાવીને ઊભા રહ્યા.
3.4.13
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः।
इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ ३.४.१३ ॥
રાઘવના તે વિનમ્ર વચન સાંભળીને રાક્ષસ વિરાધે પુરુષશ્રેષ્ઠ કાકુત્સ્થને આ કહ્યું.
3.4.14
हतोऽहं पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ ॥ ३.४.१४ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, ઇન્દ્ર સમાન બળવાન તારા વડે હું હણાયો છું. પહેલાં મોહને કારણે મેં તને ઓળખ્યો નહોતો, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
3.4.15
कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ ३.४.१५ ॥
હે તાત, કૌસલ્યાનો સુપુત્ર તું રામ છે એવું મેં જાણ્યું છે. મહાભાગ્યવતી વૈદેહી અને મહાયશસ્વી લક્ષ્મણને પણ હું ઓળખી ગયો છું.
3.4.16
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम्।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि ॥ ३.४.१६ ॥
શાપને કારણે હું આ ભયંકર રાક્ષસી દેહમાં પ્રવેશ્યો. હું તુમ્બુરુ નામનો ગંધર્વ છું, જેને વૈશ્રવણે શાપ આપ્યો હતો.
3.4.17
प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ॥ ३.४.१७ ॥
મેં પ્રસન્ન કર્યા ત્યારે તે મહાયશસ્વીએ મને કહ્યું: દશરથપુત્ર રામ યુદ્ધમાં તને વધ કરશે ત્યારે.
3.4.18
तदा प्रकृतिमापन्नो भवान् स्वर्गं गमिष्यति।
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह ॥ ३.४.१८ ॥
ત્યારે તું તારા પૂર્વ સ્વભાવને પામીને સ્વર્ગમાં જઈશ. હું તેમની પાસે ન ગયો ત્યારે તેઓ ક્રોધે ભરાઈને મારી સાથે બોલ્યા.
3.4.19
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात् सुदारुणात् ॥ ३.४.१९ ॥
આપની કૃપાથી હું આ અતિ ભયંકર શાપમાંથી મુક્ત થયો છું.
3.4.20
भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप।
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ ३.४.२० ॥
હું મારા લોકમાં જઈશ. હે શત્રુતાપક, આપનું કલ્યાણ થાઓ. અહીંથી આગળ ધર્માત્મા અને પ્રતાપી શરભંગ વસે છે.
3.4.21
अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः।
तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति ॥ ३.४.२१ ॥
વત્સ, દોઢ યોજન દૂર સૂર્ય સમાન મહર્ષિ છે. તું શીઘ્ર તેમની પાસે જા; તેઓ તને શ્રેયસ્કર માર્ગ બતાવશે.
3.4.22
अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः ॥ ३.४.२२ ॥
હે રામ, મને પણ ખાડામાં દાટીને કુશળતાપૂર્વક આગળ જાઓ. પ્રાણ ગયેલા રાક્ષસોનો આ જ સનાતન ધર્મ છે.
3.4.23
अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः।
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः ॥ ३.४.२३ ॥
ખાડામાં દાટવામાં આવનારાઓને શાશ્વત લોક મળે છે. કાકુત્સ્થ રામને આમ કહીને, બાણોથી પીડિત વિરાધ—
3.4.24
बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः।
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह ॥ ३.४.२४ ॥
શરીર ત્યજીને એ મહાબલી સ્વર્ગ પામ્યો. એ વચન સાંભળીને રાઘવે લક્ષ્મણને આજ્ઞા આપી.
3.4.25
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।
वनेऽस्मिन्सुमहान् श्वभ्रः खन्यतां रौद्रकर्मणः ॥ ३.४.२५ ॥
હે લક્ષ્મણ, હાથી જેવા આ ભયંકર રાક્ષસ માટે આ વનમાં એક મોટો ખાડો ખોદો.
3.4.26
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ ३.४.२६ ॥
લક્ષ્મણને આમ કહીને, 'ખાડો ખોદો' એમ કહીને, પરાક્રમી રામે વિરાધના ગળા પર પગ દબાવીને ઊભા રહ્યા.
3.4.27
ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणः श्वभ्रमुत्तमम्।
अखनत् पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥ ३.४.२७ ॥
પછી લક્ષ્મણે પાવડો લઈને તે મહાત્મા વિરાધની બાજુમાં એક ઉત્તમ ખાડો ખોદ્યો.
3.4.28
तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम्।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ ३.४.२८ ॥
ગળું છોડીને, શંકુકર્ણ અને મહાધ્વનિ કરતા તે વિરાધને ઉપાડીને, ભયંકર અવાજ કરતા તેને ખાડામાં ફેંકી દીધો.
3.4.29
तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ
स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं
नदन्तमुत्क्षिप्य बलेन राक्षसम् ॥ ३.४.२९ ॥
તે ભયંકર યુદ્ધમાં, વેગવાન પરાક્રમી, સ્થિર રામ અને લક્ષ્મણ બંને આનંદથી ભરપૂર, બળથી ગર્જતા તે રાક્ષસને ઉપાડીને ભય ઉપજાવતા ફેંકી દીધો.
3.4.30
अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ
शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ
बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः ॥ ३.४.३० ॥
તે મહાસુરની અવધ્યતા જોઈને, તે બંને નરશ્રેષ્ઠો, અત્યંત નિપુણ થઈને, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી ખાડામાં વિરાધનો વધ કર્યો.
3.4.31
स्वयं विराधेन हि मृत्युमात्मनः
प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं
न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति ॥ ३.४.३१ ॥
વિરાધે પોતે જ પોતાના મૃત્યુને રામ દ્વારા બળપૂર્વક, ખરેખર ઇચ્છ્યું. વનમાં વિચરનારે પોતે જ કહ્યું: મારો વધ શસ્ત્રથી થશે નહીં.
3.4.32
तदेव रामेण निशम्य भाषितं
कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने।
बिलं च तेनातिबलेन रक्षसा
प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम् ॥ ३.४.३२ ॥
રામનું તે વચન સાંભળીને જ તેણે ગુફામાં પ્રવેશવાનો નિશ્ચય કર્યો. તે અતિબળવાન રાક્ષસ ગુફામાં પ્રવેશતો હતો ત્યારે વન ગુંજી ઊઠ્યું.
3.4.33
प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ
विराधमुर्व्यां प्रदरे निपात्य तम्।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने
शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम् ॥ ३.४.३३ ॥
પ્રસન્ન રૂપ ધારણ કરનારા રામ અને લક્ષ્મણે વિરાધને ભૂમિના એક ખાડામાં પાડીને નિર્ભય થઈ મહાવનમાં આનંદ કર્યો; અને તે રાક્ષસને પથ્થરોથી ઢાંકી દીધો.
3.4.34
ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ
निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम्।
विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने
दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ ३.४.३४ ॥
પછી સોનાના ચિત્રવિચિત્ર ધનુષ્ય ધારણ કરનારા તે બંનેએ રાક્ષસને હણીને, મૈથિલીને સાથે લઈને, આકાશમાં રહેલા ચંદ્ર-સૂર્યની જેમ મહાવનમાં આનંદથી વિહાર કર્યો.