वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.4.1
ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ।
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजौ ॥ ३.४.१ ॥
राम आणि लक्ष्मण यांना नेले जात असलेले पाहून सीतेने आपले बलदंड बाहू उंचावून मोठ्याने आक्रोश केला.
3.4.2
एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवान् शुचिः।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः ॥ ३.४.२ ॥
हा दशरथपुत्र राम आहे; सत्यवादी, सुशील आणि शुद्ध. भयंकर रूपाच्या राक्षसाकडून लक्ष्मणासह याला नेले जात आहे.
3.4.3
मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपिनस्तथा।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम ॥ ३.४.३ ॥
अस्वले, वाघ आणि बिबटे मला खाऊन टाकतील. हे राक्षसश्रेष्ठा, मला घेऊन जा, पण काकुत्स्थांना सोड. तुला नमस्कार.
3.4.4
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः ॥ ३.४.४ ॥
वैदेहीचे ते शब्द ऐकून वीर राम आणि लक्ष्मण त्या दुरात्म्याला मारण्यासाठी वेगाने सरसावले.
3.4.5
तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ ३.४.५ ॥
त्या भयंकर राक्षसाचा डावा बाहू सौमित्रीने मोडला; आणि रामाने त्या राक्षसाचा उजवा बाहू बळाने मोडला.
3.4.6
स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्च्छितः।
धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः ॥ ३.४.६ ॥
हात मोडल्याने व्याकूळ झालेला तो लगेच मूर्च्छित होऊन, वज्राने भंगलेल्या पर्वतासारखा, मेघासारख्या देहाने जमिनीवर कोसळला.
3.4.7
मुष्टिभिर्बाहुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम्।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः ॥ ३.४.७ ॥
मुठींनी, बाहूंनी आणि पायांनी त्या राक्षसावर प्रहार करत, वारंवार त्याला उचलून दोघांनी त्याला जमिनीवर चिरडले.
3.4.8
स विद्धौ बहुभिर्बाणैः खड्गाभ्यां च परिक्षतः।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः ॥ ३.४.८ ॥
अनेक बाणांनी आणि दोन तलवारींनी विद्ध होऊन, सर्वत्र जखमी होऊन, जमिनीवर अनेक प्रकारे चिरडूनही तो राक्षस मेला नाही.
3.4.9
तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम्।
भयेष्वभयदः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.४.९ ॥
अवध्य, पर्वतासारख्या त्या राक्षसाकडे अत्यंत लक्षपूर्वक पाहून, भयांत अभय देणारा श्रीमान राम हे वचन बोलला.
3.4.10
तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे ॥ ३.४.१० ॥
हे पुरुषव्याघ्रा! तपाच्या बळाने हा राक्षस युद्धात शस्त्राने जिंकता येत नाही; म्हणून चल, आपण या राक्षसाला पुरण्यासाठी खड्डा खणूया.
3.4.11
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।
वनेऽस्मिन् सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः ॥ ३.४.११ ॥
हे लक्ष्मणा! हत्तीसारख्या या भयंकर राक्षसासाठी या अरण्यात एक मोठा खड्डा खणला जावो; याचे तेज भयंकर आहे.
3.4.12
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ ३.४.१२ ॥
असे लक्ष्मणाला सांगून राम म्हणाला, 'खड्डा खणला जावो'; आणि पराक्रमी राम विराधाचा गळा पायाने दाबून उभा राहिला.
3.4.13
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः।
इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ ३.४.१३ ॥
राघवाचे ते विनम्र शब्द ऐकून राक्षस विराध पुरुषश्रेष्ठ काकुत्स्थाला म्हणाला.
3.4.14
हतोऽहं पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ ॥ ३.४.१४ ॥
पुरुषव्याघ्रा, इंद्रासमान बलवान तुझ्याकडून मी मारला गेलो आहे. पूर्वी मोहामुळे मी तुला ओळखले नाही, हे पुरुषश्रेष्ठा.
3.4.15
कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ ३.४.१५ ॥
वत्सा, कौसल्येचा सुपुत्र तू राम आहेस हे मला कळले आहे. महाभाग्यवती वैदेही आणि महायशस्वी लक्ष्मण यांनाही मी ओळखले आहे.
3.4.16
अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम्।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि ॥ ३.४.१६ ॥
शापामुळे मी या भयंकर राक्षसी देहात प्रवेश केला. मी तुंबुरु नावाचा गंधर्व असून वैश्रवणाने मला शाप दिला होता.
3.4.17
प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ॥ ३.४.१७ ॥
मी प्रसन्न केल्यावर त्या महायशस्वीने मला सांगितले: दशरथपुत्र राम युद्धात तुला वध करेल तेव्हा.
3.4.18
तदा प्रकृतिमापन्नो भवान् स्वर्गं गमिष्यति।
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह ॥ ३.४.१८ ॥
तेव्हा तू आपल्या पूर्वस्वभावाला प्राप्त होऊन स्वर्गात जाशील. मी त्यांच्याजवळ न गेल्याने ते क्रुद्ध होऊन माझ्याशी बोलले.
3.4.19
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात् सुदारुणात् ॥ ३.४.१९ ॥
आपल्या कृपेने मी या अत्यंत भयंकर शापातून मुक्त झालो आहे.
3.4.20
भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप।
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ॥ ३.४.२० ॥
मी माझ्या लोकी जातो. हे शत्रुतापना, तुमचे कल्याण होवो. येथून पुढे धर्मात्मा आणि पराक्रमी शरभंग राहतात.
3.4.21
अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः।
तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति ॥ ३.४.२१ ॥
प्रिय, दीड योजने अंतरावर सूर्यासारखे तेजस्वी महर्षी आहेत. तू लवकर त्यांच्याकडे जा; ते तुला कल्याणकारक सांगतील.
3.4.22
अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः ॥ ३.४.२२ ॥
हे राम, मलाही खड्ड्यात पुरून कुशलपणे जा. ज्यांचे प्राण गेले आहेत अशा राक्षसांसाठी हाच सनातन धर्म आहे.
3.4.23
अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः।
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः ॥ ३.४.२३ ॥
खड्ड्यात पुरले जाणाऱ्यांना शाश्वत लोक मिळतात. काकुत्स्थ रामाला असे सांगून बाणांनी पीडित झालेला विराध—
3.4.24
बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः।
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह ॥ ३.४.२४ ॥
देह त्यागून तो महाबली स्वर्गाला प्राप्त झाला. ते वचन ऐकून राघवाने लक्ष्मणाला आज्ञा दिली.
3.4.25
कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।
वनेऽस्मिन्सुमहान् श्वभ्रः खन्यतां रौद्रकर्मणः ॥ ३.४.२५ ॥
हे लक्ष्मणा, हत्तीसारख्या या भयंकर राक्षसासाठी या वनात एक मोठा खड्डा खणा.
3.4.26
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान् ॥ ३.४.२६ ॥
लक्ष्मणाला असे सांगून, 'खड्डा खणा' असे म्हणून, पराक्रमी राम विराधाच्या गळ्यावर पाय दाबून उभे राहिले.
3.4.27
ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणः श्वभ्रमुत्तमम्।
अखनत् पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः ॥ ३.४.२७ ॥
मग लक्ष्मणाने खोरे घेऊन त्या महात्मा विराधाच्या बाजूलाच एक उत्तम खड्डा खणला.
3.4.28
तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम्।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ ३.४.२८ ॥
गळा सोडून, शंकुकर्ण आणि महाध्वनी करणाऱ्या त्या विराधाला उचलून, भयंकर आवाज करणाऱ्या त्याला खड्ड्यात फेकले.
3.4.29
तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ
स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं
नदन्तमुत्क्षिप्य बलेन राक्षसम् ॥ ३.४.२९ ॥
त्या भयंकर युद्धात, वेगवान पराक्रमी, स्थिर असे राम आणि लक्ष्मण दोघेही आनंदाने, बळाने गर्जणाऱ्या त्या राक्षसाला उचलून, भय निर्माण करीत फेकते झाले.
3.4.30
अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ
शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ
बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः ॥ ३.४.३० ॥
त्या महासुराची अवध्यता पाहून, ते दोन नरश्रेष्ठ, अत्यंत निपुण होऊन, तीक्ष्ण शस्त्राने खड्ड्यात विराधाचा वध करते झाले.
3.4.31
स्वयं विराधेन हि मृत्युमात्मनः
प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं
न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति ॥ ३.४.३१ ॥
विराधाने स्वतःच आपल्या मृत्यूची, रामाकडून बळजबरीने, खरोखर इच्छा केली. वनात फिरणाऱ्याने स्वतः सांगितले की माझा वध शस्त्राने होणार नाही.
3.4.32
तदेव रामेण निशम्य भाषितं
कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने।
बिलं च तेनातिबलेन रक्षसा
प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम् ॥ ३.४.३२ ॥
रामाचे ते बोलणे ऐकूनच त्याने गुहेत प्रवेश करण्याचा निश्चय केला. त्या अतिबलवान राक्षसाला गुहेत प्रवेश करवले जात असताना वन दुमदुमले.
3.4.33
प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ
विराधमुर्व्यां प्रदरे निपात्य तम्।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने
शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम् ॥ ३.४.३३ ॥
प्रसन्न रूप धारण केलेल्या राम आणि लक्ष्मणांनी विराधाला जमिनीतील एका खड्ड्यात पाडून निर्भयपणे महावनात आनंद साजरा केला; आणि त्या राक्षसाला दगडांनी झाकून टाकले.
3.4.34
ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ
निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम्।
विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने
दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ ३.४.३४ ॥
मग सोन्याची चित्रविचित्र धनुष्ये धारण करणाऱ्या त्या दोघांनी राक्षसाचा वध करून मैथिलीला सोबत घेतले आणि आकाशातील चंद्र-सूर्याप्रमाणे आनंदाने महावनात विहार केला.