વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.43.1
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥ ३.४३.१ ॥
ફૂલ વીણતાં સુંદર કમરવાળી સીતાએ સોના અને ચાંદીના રંગની બાજુઓથી શોભતા એ મૃગને ધ્યાનથી જોયું.
3.43.2
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी।
भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम् ॥ ३.४३.२ ॥
આનંદિત, નિર્દોષ અંગોવાળી, ઘસેલા સોના જેવા વર્ણવાળી સીતાએ પોતાના પતિને અને શસ્ત્રધારી લક્ષ્મણને પણ બોલાવ્યા.
3.43.3
आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते।
आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज ॥ ३.४३.३ ॥
વારંવાર બોલાવીને અને એ મૃગને સારી રીતે જોતાં તે બોલી, "આર્યપુત્ર, નાના ભાઈ સાથે જલદી આવો, આવો."
3.43.4
तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥ ३.४३.४ ॥
વૈદેહીએ બોલાવેલા એ બે નરશ્રેષ્ઠ રામ અને લક્ષ્મણે એ સ્થળ તરફ જોતાં ત્યારે એ મૃગને જોયો.
3.43.5
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥ ३.४३.५ ॥
એને જોઈને શંકા કરતાં લક્ષ્મણે આ વચન કહ્યું, "મને લાગે છે કે આ મૃગ જ મારીચ રાક્ષસ છે."
3.43.6
चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने।
अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा ॥ ३.४३.६ ॥
વનમાં શિકાર કરતા આનંદિત રાજાઓને આ પાપી, ઇચ્છા મુજબ રૂપ બદલનાર રાક્ષસે માર્યા છે, હે રામ.
3.43.7
अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम्।
भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम् ॥ ३.४३.७ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, માયાવીની માયાથી બનેલું આ મૃગરૂપ ચમકે છે; તે ગંધર્વનગર જેવું છે.
3.43.8
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥ ३.४३.८ ॥
હે રાઘવ, જગતમાં રત્નોથી વિચિત્ર એવો મૃગ નથી; હે જગન્નાથ, આ નિઃસંશય માયા જ છે.
3.43.9
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता।
उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना ॥ ३.४३.९ ॥
આ પ્રમાણે બોલતા કાકુત્સ્થને રોકીને, શુચિસ્મિતા સીતા, છળથી ચિત્ત હરાયેલી, હર્ષથી બોલી.
3.43.10
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥ ३.४३.१० ॥
હે આર્યપુત્ર, આ સુંદર મૃગ મારું મન હરે છે; હે મહાબાહો, તેને લાવો; તે આપણા રમત માટે થશે.
3.43.11
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा ॥ ३.४३.११ ॥
અહીં આપણા આશ્રમ-સ્થાનમાં જોવામાં પુણ્યદાયક એવા ઘણા મૃગ ફરે છે; ચમર અને સૃમર મૃગ પણ સાથે ફરે છે.
3.43.12
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा।
विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः ॥ ३.४३.१२ ॥
રીંછ, ટપકાંવાળા મૃગોનાં ટોળાં, વાનર અને કિન્નર પણ વિહરે છે; હે મહાબાહો, તેઓ રૂપે શ્રેષ્ઠ અને મહાબળવાન છે.
3.43.13
न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः ॥ ३.४३.१३ ॥
હે રાજન્! આના જેવું બીજું કોઈ હરણ મેં પહેલાં જોયું નથી; તેજ, ક્ષમા અને કાંતિમાં આ મૃગશ્રેષ્ઠ એવો જ છે.
3.43.14
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः।
द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः ॥ ३.४३.१४ ॥
અનેક રંગોથી વિચિત્ર અંગોવાળો, રત્ન સમાન મારી સામે આ હરણ શાંત વનને પ્રકાશિત કરતું ચંદ્ર જેવું શોભે છે.
3.43.15
अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना।
मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे ॥ ३.४३.१५ ॥
અહો! કેવું સુંદર રૂપ, કેવી શોભા, સ્વરની સંપત્તિ પણ કેટલી મનોહર! વિચિત્ર અંગોવાળું આ અદ્ભુત હરણ જાણે મારું હૃદય હરી લે છે.
3.43.16
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन् नेव मृगस्तव।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥ ३.४३.१६ ॥
જો આ હરણ જીવતું પકડી શકાય, તો તે તમારા માટે એક આશ્ચર્ય બનશે; તે વિસ્મય ઉત્પન્ન કરશે.
3.43.17
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः।
अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥ ३.४३.१७ ॥
વનવાસ પૂરો થયા પછી આપણે ફરી રાજ્યમાં સ્થાપિત થઈશું ત્યારે અંતઃપુરની શોભા માટે આ હરણ રહેશે.
3.43.18
भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो।
मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति ॥ ३.४३.१८ ॥
હે પ્રભુ! ભરત, આર્યપુત્ર (તમને), મારી સાસુઓ અને મારા માટે આ દિવ્ય મૃગરૂપ વિસ્મય ઉત્પન્ન કરશે.
3.43.19
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं तु भविष्यति ॥ ३.४३.१९ ॥
હે નરશાર્દૂલ, જો આ શ્રેષ્ઠ મૃગ જીવતો તમારા હાથમાં ન આવે, તો તેનું ચામડું સુંદર બનશે.
3.43.20
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥ ३.४३.२० ॥
મારી ગયેલા આ પ્રાણીની સોનેરી ચામડી પર, ઘાસથી વણેલા સુંદર આસન પર હું બેસવા ઇચ્છું છું.
3.43.21
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥ ३.४३.२१ ॥
આ મનમાની અને ભયંકર વર્તન સ્ત્રીઓને અયોગ્ય ગણાય છે; પરંતુ આ પ્રાણીના રૂપે મારામાં આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન કર્યું છે.
3.43.22
तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ॥ ३.४३.२२ ॥
તે સોનેરી રૂંવાટીવાળા, મણિ જેવા ઉત્તમ શિંગડાંવાળા, ઉગતા સૂર્યના વર્ણવાળા અને નક્ષત્રપથના તેજવાળા મૃગથી.
3.43.24
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्।
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥ ३.४३.२४ ॥
રાઘવનું મન પણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું. તે રૂપથી મોહિત થયેલા અને સીતાથી પ્રેરાયેલા આનંદિત રાઘવે ભાઈ લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યું.
3.43.25
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहामुल्लसितामिमाम्।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥ ३.४३.२५ ॥
લક્ષ્મણ, વૈદેહીની આ ઉત્સાહભરી ઇચ્છા જુઓ. રૂપની શ્રેષ્ઠતાને લીધે આ મૃગ આજે જીવતો નહીં રહે.
3.43.26
न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये।
कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित् समो मृगः ॥ ३.४३.२६ ॥
હે સૌમિત્ર, નંદન વનના પ્રદેશમાં કે ચૈત્રરથ વનમાં પણ નથી; પૃથ્વી પર એના જેવો મૃગ ક્યાં હશે?
3.43.27
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः ॥ ३.४३.२७ ॥
ઊંધી અને સીધી દિશામાં ફેલાયેલી સુંદર રોમરેખાઓ, સોનેરી ટપકાંથી ચિત્રિત થઈ, આ મૃગ પર શોભે છે.
3.43.28
पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम्।
जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥ ३.४३.२८ ॥
આ બગાસું ખાતાં મુખમાંથી બહાર નીકળતી અગ્નિજ્વાળા સમી દીપ્ત જીભ જુઓ; મેઘમાંથી નીકળતી શતરેખ વીજળી જેવી લાગે છે.
3.43.29
मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः।
कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥ ३.४३.२९ ॥
મુખ મસારગલ્વ અને સૂર્ય સમાન, ઉદર શંખ અને મોતી સમાન; આ અવર્ણનીય મૃગ કોનું મન લલચાવશે નહીં?
3.43.30
कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम्।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥ ३.४३.३० ॥
જાંબૂનદ સુવર્ણ જેવી પ્રભાવાળું, અનેક રત્નોથી યુક્ત આ દિવ્ય રૂપ જોઈને કોનું મન વિસ્મયમાં નહીં પડે?
3.43.31
मांसहेतोरपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥ ३.४३.३१ ॥
હે લક્ષ્મણ, માંસ માટે અને વિહાર માટે પણ ધનુર્ધારી રાજાઓ મહાવનમાં શિકાર વખતે મૃગોને મારે છે.
3.43.32
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥ ३.४३.३२ ॥
મહાવનમાં પ્રયત્નથી ધન એકઠું કરાય છે; મણિ, રત્ન અને સુવર્ણથી ભરપૂર વિવિધ ધાતુઓ પણ ત્યાં મળે છે.
3.43.33
तत् सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥ ३.४३.३३ ॥
મનુષ્યોના સંચયને વધારનારું તે સારભૂત સમગ્ર ધન, મનમાં ચિંતવેલું સર્વ, શુક્રની જેમ, હે લક્ષ્મણ.
3.43.34
अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन्।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याः सुलक्ष्मण ॥ ३.४३.३४ ॥
ધનાર્થી ધનકાર્યથી વિચાર્યા વિના જેને અનુસરે છે, તેને અર્થશાસ્ત્રજ્ઞો 'અર્થી' કહે છે, હે સુલક્ષ્મણ.
3.43.35
एतस्य मृगरत्नस्य परार्घ्ये काञ्चनत्वचि।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥ ३.४३.३५ ॥
આ મૃગરત્નની સોનેરી ચામડી અતિ મૂલ્યવાન છે; તેના પર મારી સાથે સુમધ્યમા વૈદેહી બેસશે.
3.43.36
न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शेऽनेनेति मे मतिः ॥ ३.४३.३६ ॥
કાદલી, પ્રિયકી, પ્રવેણી કે અવિકી એમાંથી કોઈ પણ આના સ્પર્શ જેવી નહીં હોય, એવો મારો મત છે.
3.43.37
एष चैव मृगः श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥ ३.४३.३७ ॥
આ તેજસ્વી મૃગ અને આકાશમાં વિચરતો તે દિવ્ય મૃગ—આ બંને દિવ્ય મૃગ તારામૃગ અને મહીમૃગ છે.
3.43.38
यदि वायं तथा यन्मां भवेद् वदसि लक्ष्मण।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया ॥ ३.४३.३८ ॥
હે લક્ષ્મણ, તું કહે છે તેમ આ મારા માટે (છળ) હોય તો, આ રાક્ષસની માયા છે; તેથી મારે તેનો વધ કરવો જોઈએ.
3.43.39
एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः ॥ ३.४३.३९ ॥
આ ક્રૂર અને અશુદ્ધ મનવાળા મારીચે અગાઉ વનમાં ફરતાં શ્રેષ્ઠ મુનિઓને હાનિ પહોંચાડી હતી.
3.43.40
उत्थाय बहवोऽनेन मृगयायां जनाधिपाः।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद् वध्यस्त्वयं मृगः ॥ ३.४३.४० ॥
આણે શિકાર દરમિયાન ઊભા થઈને અનેક મહાન ધનુર્ધર રાજાઓને મારી નાખ્યા; તેથી આ મૃગ પણ વધ્ય છે.
3.43.41
पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः।
उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव ॥ ३.४३.४१ ॥
પહેલાં અહીં વાતાપિ તપસ્વીઓને હરાવીને, પોતાના ગર્ભ સમાન પેટમાં રહીને, અશ્વતરી પોતાના ગર્ભથી નાશ પામે તેમ, દ્વિજોને મારતો હતો.
3.43.42
स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम्।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह ॥ ३.४३.४२ ॥
તે એક વાર, લાંબા સમય પછી, લોભથી તેજસ્વી મહામુનિ અગસ્ત્ય પાસે આવ્યો; તેઓ જ તેનો આહાર બની ગયા.
3.43.43
समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम्।
उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिमिदमब्रवीत् ॥ ३.४३.४३ ॥
તેને ઊભા થઈને પોતાનું તે રૂપ ધારણ કરવાની ઇચ્છા ધરાવતો જોઈને, ભગવાને હસીને વાતાપિને આ કહ્યું.
3.43.44
त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥ ३.४३.४४ ॥
હે વાતાપિ, તેં જગતમાં દ્વિજશ્રેષ્ઠોની અવગણના કરીને પોતાના તેજથી તેમને પરાજિત કર્યા; તેથી તું જરાવસ્થાને પ્રાપ્ત થયો છે.
3.43.45
तद् रक्षो न भवेदेव वातापिरिव लक्ष्मण।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ ३.४३.४५ ॥
હે લક્ષ્મણ, મારા જેવા ધર્મનિષ્ઠ અને જિતેન્દ્રિય પુરુષનું જે રાક્ષસ અપમાન કરે, તે વાતાપિ જેવો જ થાય.
3.43.46
भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतः।
इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥ ३.४३.४६ ॥
આ વાતાપિ અગસ્ત્યથી માર્યો ગયેલા વાતાપિની જેમ મરાઈ જાય; તું અહીં સજ્જ અને સંયમી રહીને મૈથિલીની રક્ષા કર.
3.43.47
अस्यामायत्तमस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन।
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथवा मृगम् ॥ ३.४३.४७ ॥
હે રઘુનંદન, આના પર આધારિત આપણું જે કર્તવ્ય છે તે હું કરીશ; હું તેને મારીશ, અથવા તે મૃગને પકડીશ.
3.43.48
यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम्।
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या मृगत्वचि गतां स्पृहाम् ॥ ३.४३.४८ ॥
હે સૌમિત્રિ, હું તે મૃગને લાવવા ઝડપથી જાઉં ત્યાં સુધી, હે લક્ષ્મણ, જો, વૈદેહીને મૃગચર્મ પ્રત્યે કેવી ઇચ્છા જાગી છે.
3.43.49
त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति।
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥ ३.४३.४९ ॥
કારણ કે આજે આ મૃગ મુખ્યત્વે તેની ચામડી માટે જ થશે. તારે સાવધ રહેવું જોઈએ, આશ્રમમાં રહેલી સીતાની પણ રક્ષા કરવી જોઈએ.
3.43.50
यावत् पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम्।
हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥ ३.४३.५० ॥
લક્ષ્મણ, એક જ બાણથી તે ચિત્તળા મૃગને મારીને, તેનું ચામડું લઈને જલદી પાછો આવું ત્યાં સુધી.
3.43.51
प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा
जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण।
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं
प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥ ३.४३.५१ ॥
લક્ષ્મણ, અતિ બળવાન અને બુદ્ધિમાન પક્ષી જટાયુ ત્યાં છે. મૈથિલીની રક્ષાની જવાબદારી લઈને દરેક ક્ષણે બધી બાજુએ સાવધ રહે.