वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.43.1
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥ ३.४३.१ ॥
फुले वेचत असलेल्या सुंदर कंबरेच्या सीतेने सोन्या-चांदीच्या रंगाच्या बाजूंनी शोभणाऱ्या त्या हरिणाकडे नीट पाहिले.
3.43.2
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी।
भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम् ॥ ३.४३.२ ॥
आनंदित झालेल्या, निर्दोष अंगांच्या, पॉलिश केलेल्या सोन्याच्या रंगाच्या सीतेने पतीला आणि शस्त्रधारी लक्ष्मणालाही हाक मारली.
3.43.3
आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते।
आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज ॥ ३.४३.३ ॥
वारंवार हाक मारत आणि त्या हरिणाकडे नीट पाहत ती म्हणाली, "आर्यपुत्रा, धाकट्या भावासह लवकर या, या."
3.43.4
तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥ ३.४३.४ ॥
वैदेहीने बोलावलेले ते दोन नरश्रेष्ठ राम आणि लक्ष्मण त्या स्थळाकडे पाहत तेव्हा त्या हरिणाला पाहू लागले.
3.43.5
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥ ३.४३.५ ॥
त्याला पाहून शंका घेत लक्ष्मण म्हणाला, "मला वाटते हे हरीण म्हणजे मारीच नावाचा राक्षसच आहे."
3.43.6
चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने।
अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा ॥ ३.४३.६ ॥
वनात शिकार करत आनंदाने फिरणारे राजे या पापी, इच्छेनुसार रूप घेणाऱ्या राक्षसाकडून मारले गेले, हे राम.
3.43.7
अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम्।
भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम् ॥ ३.४३.७ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, मायावीच्या मायेने निर्माण झालेले हे मृगरूप तेजस्वी असून गंधर्वनगरासारखे आहे.
3.43.8
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥ ३.४३.८ ॥
हे राघवा, जगात रत्नांनी विचित्र असा असा मृग नाही; हे जगन्नाथा, निःसंशय ही माया आहे.
3.43.9
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता।
उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना ॥ ३.४३.९ ॥
असे बोलणाऱ्या काकुत्स्थाला थांबवून, पवित्र हास्य असलेली सीता, कपटाने चित्त हरण झालेली, हर्षाने म्हणाली.
3.43.10
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥ ३.४३.१० ॥
हे आर्यपुत्रा, हा सुंदर मृग माझे मन हरण करीत आहे; हे महाबाहो, याला आणा; हा आपल्या खेळासाठी होईल.
3.43.11
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा ॥ ३.४३.११ ॥
येथे आमच्या आश्रमस्थानी पाहण्यास पुण्यदायी असे अनेक मृग संचार करतात; चमर आणि सृमर मृगही एकत्र फिरतात.
3.43.12
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा।
विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः ॥ ३.४३.१२ ॥
अस्वले, ठिपक्यांच्या मृगांचे कळप, वानर आणि किन्नरही तेथे विहार करतात; हे महाबाहो, हे रूपाने श्रेष्ठ आणि महाबलवान आहेत.
3.43.13
न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः ॥ ३.४३.१३ ॥
हे राजा! यापूर्वी मी याच्यासारखा दुसरा मृग पाहिला नाही; तेज, क्षमा आणि कांतीत हा मृगश्रेष्ठ असाच आहे.
3.43.14
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः।
द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः ॥ ३.४३.१४ ॥
विविध रंगांनी विचित्र अवयवांचा, रत्नासारखा माझ्यासमोर हा मृग शांत वनाला प्रकाशित करीत चंद्रासारखा शोभतो आहे.
3.43.15
अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना।
मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे ॥ ३.४३.१५ ॥
अहो! किती सुंदर रूप, किती शोभा, स्वरसंपदाही किती मोहक! विचित्र अवयवांचा हा अद्भुत मृग माझे मन हरण करीत आहे असा वाटतो.
3.43.16
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन् नेव मृगस्तव।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥ ३.४३.१६ ॥
जर हा मृग जिवंत पकडता आला, तर ते तुमच्यासाठी एक आश्चर्य ठरेल; ते विस्मय निर्माण करील.
3.43.17
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः।
अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥ ३.४३.१७ ॥
वनवास संपल्यावर आम्ही पुन्हा राज्यात स्थिर झालो की अंतःपुराच्या शोभेसाठी हा मृग असेल.
3.43.18
भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो।
मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति ॥ ३.४३.१८ ॥
हे प्रभो! भरताला, आर्यपुत्राला (तुम्हाला), माझ्या सासूंना आणि मला हे दिव्य मृगरूप विस्मय निर्माण करील.
3.43.19
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं तु भविष्यति ॥ ३.४३.१९ ॥
हे नरशार्दूला, हे श्रेष्ठ हरीण जिवंत असताना आपल्या हाती सापडले नाही, तर त्याचे कातडे सुंदर होईल.
3.43.20
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥ ३.४३.२० ॥
मारल्या गेलेल्या या प्राण्याच्या सोनेरी कातड्यावर, गवताने विणलेल्या सुंदर आसनावर मी बसू इच्छिते.
3.43.21
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥ ३.४३.२१ ॥
ही मनमानी आणि भयंकर वर्तणूक स्त्रियांना अयोग्य मानली जाते; पण या प्राण्याच्या रूपाने माझ्या मनात आश्चर्य निर्माण झाले आहे.
3.43.22
तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ॥ ३.४३.२२ ॥
त्या सोनेरी केसांच्या, मण्यांसारख्या उत्तम शिंगांच्या, उगवत्या सूर्याच्या रंगाच्या आणि नक्षत्रमार्गाच्या तेजाच्या हरणाने.
3.43.24
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्।
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥ ३.४३.२४ ॥
राघवाचे मनही आश्चर्याने भरून गेले. त्या रूपाने मोहित झालेल्या आणि सीतेने प्रेरित केलेल्या आनंदित राघवाने बंधू लक्ष्मणाला हे शब्द म्हटले.
3.43.25
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहामुल्लसितामिमाम्।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥ ३.४३.२५ ॥
लक्ष्मणा, वैदेहीची ही उत्कट इच्छा पाहा. रूपाच्या श्रेष्ठतेमुळे हे हरीण आज जिवंत राहणार नाही.
3.43.26
न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये।
कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित् समो मृगः ॥ ३.४३.२६ ॥
हे सौमित्रा, नंदन वनाच्या प्रदेशात किंवा चैत्ररथ वनातही नाही; पृथ्वीवर याच्यासारखा मृग कुठे असेल?
3.43.27
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः ॥ ३.४३.२७ ॥
उलट आणि सुलट दिशांची सुंदर केसांची रांग, सोनेरी ठिपक्यांनी रंगलेली, या मृगावर शोभून दिसत आहे.
3.43.28
पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम्।
जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥ ३.४३.२८ ॥
हा जांभई देत असताना मुखातून बाहेर पडणारी अग्निज्वालेसारखी तेजस्वी जिव्हा पाहा; मेघातून निघणाऱ्या शतरेषा विजेसारखी ती दिसते.
3.43.29
मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः।
कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥ ३.४३.२९ ॥
मुख मसारगल्व आणि सूर्यासारखे, उदर शंख आणि मोत्यासारखे असलेला हा अवर्णनीय मृग कोणाचे मन मोहित करणार नाही?
3.43.30
कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम्।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥ ३.४३.३० ॥
जांबूनद सोन्यासारखी प्रभा असलेले, अनेक रत्नांनी युक्त हे दिव्य रूप पाहून कोणाचे मन आश्चर्यचकित होणार नाही?
3.43.31
मांसहेतोरपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥ ३.४३.३१ ॥
लक्ष्मणा, मांसासाठी आणि विहारासाठीसुद्धा धनुर्धारी राजे महावनात शिकारीच्या वेळी मृगांना मारतात.
3.43.32
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥ ३.४३.३२ ॥
महावनात प्रयत्नाने धन गोळा केले जाते; मणी, रत्ने आणि सुवर्णांनी समृद्ध विविध धातूही तेथे मिळतात.
3.43.33
तत् सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥ ३.४३.३३ ॥
माणसांच्या संचयाची वृद्धी करणारे ते सर्व सारधन, मनात जे जे चिंतिले ते सर्व, शुक्राप्रमाणे, हे लक्ष्मणा.
3.43.34
अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन्।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याः सुलक्ष्मण ॥ ३.४३.३४ ॥
धनार्थी धनकार्याने विचार न करता जे अनुसरतो, त्याला अर्थशास्त्रज्ञ 'अर्थी' म्हणतात, हे सुलक्षणा लक्ष्मणा.
3.43.35
एतस्य मृगरत्नस्य परार्घ्ये काञ्चनत्वचि।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥ ३.४३.३५ ॥
या मृगरत्नाची सोनेरी त्वचा अत्यंत मौल्यवान आहे; त्यावर माझ्यासोबत सुमध्यमा वैदेही बसेल.
3.43.36
न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शेऽनेनेति मे मतिः ॥ ३.४३.३६ ॥
कादली, प्रियकी, प्रवेणी किंवा अविकी यापैकी कोणतीही याच्या स्पर्शासारखी होणार नाही, असे माझे मत आहे.
3.43.37
एष चैव मृगः श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥ ३.४३.३७ ॥
हा तेजस्वी मृग आणि आकाशात संचार करणारा तो दिव्य मृग—हे दोन्ही दिव्य मृग तारामृग आणि महीमृग आहेत.
3.43.38
यदि वायं तथा यन्मां भवेद् वदसि लक्ष्मण।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया ॥ ३.४३.३८ ॥
हे लक्ष्मणा, तू म्हणतोस त्याप्रमाणे हे माझ्याविषयी (फसवणूक) असेल तर ही राक्षसाची माया आहे; म्हणून मला याचा वध करायला हवा.
3.43.39
एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः ॥ ३.४३.३९ ॥
या क्रूर आणि अशुद्ध अंतःकरणाच्या मारीचाने पूर्वी वनात फिरताना श्रेष्ठ मुनींना त्रास दिला होता.
3.43.40
उत्थाय बहवोऽनेन मृगयायां जनाधिपाः।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद् वध्यस्त्वयं मृगः ॥ ३.४३.४० ॥
याने शिकारीच्या वेळी उठून अनेक महान धनुर्धर राजांना ठार मारले; म्हणून हा मृगही वध्य आहे.
3.43.41
पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः।
उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव ॥ ३.४३.४१ ॥
पूर्वी येथे वातापीने तपस्व्यांना पराभूत करून, स्वतःच्या गर्भाप्रमाणे पोटात राहून, खेचरी जशी स्वतःच्या गर्भाने नष्ट होते तसे द्विजांना ठार मारले.
3.43.42
स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम्।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह ॥ ३.४३.४२ ॥
तो एकदा, बऱ्याच काळानंतर, लोभाने तेजस्वी महामुनी अगस्त्याजवळ आला; तेच त्याचे भक्ष्य झाले.
3.43.43
समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम्।
उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिमिदमब्रवीत् ॥ ३.४३.४३ ॥
तो उठून आपले ते रूप धारण करू इच्छितो हे पाहून, भगवान हसले आणि वातापीला असे म्हणाले.
3.43.44
त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥ ३.४३.४४ ॥
हे वातापी, तू जगात द्विजश्रेष्ठांना न जुमानता आपल्या तेजाने त्यांना पराभूत केलेस; म्हणून तू जरेला प्राप्त झाला आहेस.
3.43.45
तद् रक्षो न भवेदेव वातापिरिव लक्ष्मण।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ ३.४३.४५ ॥
हे लक्ष्मणा, माझ्यासारख्या धर्मनिष्ठ आणि जितेंद्रिय पुरुषाचा जो राक्षस अपमान करेल, तो वातापीप्रमाणेच होवो.
3.43.46
भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतः।
इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥ ३.४३.४६ ॥
हा वातापी अगस्त्याने मारलेल्या वातापीप्रमाणे मारला जावो; तू येथे सज्ज आणि संयमी राहून मैथिलीचे रक्षण कर.
3.43.47
अस्यामायत्तमस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन।
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथवा मृगम् ॥ ३.४३.४७ ॥
हे रघुनंदना, हिच्यावर अवलंबून असलेले आमचे जे कर्तव्य आहे ते मी करीन; मी याला मारीन, किंवा त्या हरिणाला पकडीन.
3.43.48
यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम्।
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या मृगत्वचि गतां स्पृहाम् ॥ ३.४३.४८ ॥
हे सौमित्रे, मी ते हरिण आणण्यासाठी त्वरेने जात असताना, हे लक्ष्मणा, पाहा, वैदेहीची हरिणचर्माविषयीची इच्छा कशी जागी झाली आहे ते.
3.43.49
त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति।
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥ ३.४३.४९ ॥
कारण आज हे हरिण प्रामुख्याने त्याच्या कातडीसाठीच ठरेल. तू सावध राहिले पाहिजेस; आश्रमात राहणाऱ्या सीतेचेही रक्षण केले पाहिजेस.
3.43.50
यावत् पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम्।
हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥ ३.४३.५० ॥
लक्ष्मणा, एकाच बाणाने त्या ठिपक्यांच्या हरणाला मारून, त्याचे कातडे घेऊन लवकरच परत येईन तोपर्यंत.
3.43.51
प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा
जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण।
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं
प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥ ३.४३.५१ ॥
लक्ष्मणा, अतिबलवान आणि बुद्धिमान पक्षी जटायू तिथे आहे. मैथिलीच्या रक्षणाची जबाबदारी घेऊन प्रत्येक क्षणी सर्व बाजूंनी सावध राहा.