Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.49

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.49.1

सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्।
हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद् वपुः ॥ ३.४९.१ ॥

सीता के वचन सुनकर प्रतापी दशग्रीव ने हाथ पर हाथ मारकर अपना अत्यंत विशाल शरीर बना लिया।

3.49.2

स मैथिलीं पुनर्वाक्यं बभाषे वाक्यकोविदः।
नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ ॥ ३.४९.२ ॥

वाक्यकुशल उसने मैथिली से फिर कहा, "मैं मानता हूँ कि पागल स्त्री ने मेरा बल और पराक्रम नहीं सुना है।"

3.49.3

उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः।
आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः ॥ ३.४९.३ ॥

आकाश में खड़े होकर मैं अपनी भुजाओं से पृथ्वी को उठा सकता हूँ, समुद्र को पी सकता हूँ, और युद्ध में खड़े होकर मृत्यु का भी वध कर सकता हूँ।

3.49.4

अर्कं तुद्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्यां हि महीतलम्।
कामरूपेण उन्मत्ते पश्य मां कामरूपिणम् ॥ ३.४९.४ ॥

मैं सूर्य को अपने तीखे बाणों से छेद सकता हूँ और पृथ्वी के तल को चीर सकता हूँ। हे पागल स्त्री, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले मुझे देख!

3.49.5

एवमुक्तवतस्तस्य रावणस्य शिखिप्रभे।
क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥ ३.४९.५ ॥

इस प्रकार कहते हुए क्रोधित रावण की आँखें अग्नि-सी चमकती और किनारों पर हरी-सी लाल हो गईं।

3.49.6

सद्यः सौम्यं परित्यज्य तीक्ष्णरूपं स रावणः।
स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः ॥ ३.४९.६ ॥

तत्क्षण सौम्य रूप त्यागकर वह रावण, वैश्रवण (कुबेर) का छोटा भाई, काल के समान भयंकर अपने निज रूप को धारण कर बैठा।

3.49.7

संरक्तनयनः श्रीमांस्तप्तकाञ्चनभूषणः।
क्रोधेन महताविष्टो नीलजीमूतसंनिभः ॥ ३.४९.७ ॥

उसकी आँखें क्रोध से लाल हो गईं; तपे हुए सोने के आभूषणों से सुशोभित वह तेजस्वी, महान क्रोध से भरकर नीले मेघ के समान हो गया।

3.49.8

दशास्यो विंशतिभुजो बभूव क्षणदाचरः।
स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत् ॥ ३.४९.८ ॥

वह दस मुख और बीस भुजाओं वाला, रात्रि में विचरने वाला राक्षस बन गया। संन्यासी के छद्म रूप को त्यागकर वह विशाल शरीर वाला हो गया।

3.49.9

प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः।
रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम् ॥ ३.४९.९ ॥

राक्षसाधिपति रावण ने अपना मूल रूप धारण किया। लाल वस्त्र पहने वह खड़ा रहा और स्त्रियों में रत्न समान मैथिली को देखा।

3.49.10

स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव।
वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणोऽब्रवीत् ॥ ३.४९.१० ॥

उस काले केशों वाली को, जो सूर्य की प्रभा के समान थी, वस्त्र और आभूषणों से युक्त मैथिली को रावण ने देखकर कहा।

3.49.11

त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि।
मामाश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः ॥ ३.४९.११ ॥

यदि तुम तीनों लोकों में विख्यात पति चाहती हो, तो मेरा आश्रय लो, हे सुंदर कटि वाली! मैं तुम्हारे योग्य पति हूँ।

3.49.12

मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यः पतिस्तव।
नैव चाहं क्वचिद् भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् ॥ ३.४९.१२ ॥

मुझे दीर्घकाल तक अपनाओ; मैं तुम्हारा प्रशंसनीय पति हूँ। हे कल्याणी! मैं तुम्हारे प्रति कभी कोई अप्रिय कर्म नहीं करूँगा।

3.49.13

त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम्।
राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम् ॥ ३.४९.१३ ॥

मनुष्य के प्रति अपना भाव त्याग दो, मेरे प्रति भाव रखो। राज्य से च्युत, अधूरे उद्देश्य वाले, सीमित आयु वाले राम के प्रति (अपना भाव रखना व्यर्थ है)।

3.49.14

कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि।
यः स्त्रियो वचनाद् राज्यं विहाय ससुहृज्जनम् ॥ ३.४९.१४ ॥

किन गुणों से तुम उस पर अनुरक्त हो, हे मूढ़, अपने को पंडित मानने वाली? जिसने एक स्त्री के वचन पर राज्य और सुहृदों सहित सबको त्याग दिया।

3.49.15

अस्मिन् व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः।
इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम् ॥ ३.४९.१५ ॥

इस वन में, जो हिंस्र पशुओं से भरा है, वह दुर्मति निवास करता है।

3.49.16

अभिगम्य सुदुष्टात्मा राक्षसः काममोहितः।
जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीमिव ॥ ३.४९.१६ ॥

पास जाकर उस अति दुष्टात्मा राक्षस रावण ने काम से मोहित होकर सीता को पकड़ लिया, जैसे आकाश में बुध रोहिणी को पकड़ ले।

3.49.17

वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः।
ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना ॥ ३.४९.१७ ॥

बायें हाथ से उसने कमलनयनी सीता के केशों को पकड़ा, और दाहिने हाथ से जाँघों को थाम लिया।

3.49.18

तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम्।
प्राद्रवन् मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः ॥ ३.४९.१८ ॥

पर्वत-शिखर के समान, तीखे दाँतों वाले, विशाल भुजाओं वाले, मृत्यु के समान उस (रावण) को देखकर भय से पीड़ित वनदेवियाँ भाग गईं।

3.49.19

स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः।
प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः ॥ ३.४९.१९ ॥

और वह मायामय, दिव्य, गधों से जुता, कठोर स्वर वाला, स्वर्णमय अंगों वाला, रावण का महारथ दिखाई दिया।

3.49.20

ततस्तां परुषैर्वाक्यैरभितर्ज्य महास्वनः।
अंकेनादाय वैदेहीं रथमारोपयत् तदा ॥ ३.४९.२० ॥

तब उस महास्वर वाले ने कठोर वचनों से उसे डराते हुए वैदेही को गोद में उठाकर उस समय रथ पर चढ़ा लिया।

3.49.21

सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी।
रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरं गतं वने ॥ ३.४९.२१ ॥

रावण द्वारा पकड़ी गई यशस्विनी सीता दुःख से पीड़ित होकर वन में दूर गए राम को पुकारती हुई अत्यंत चीखी, 'हे राम!'।

3.49.22

तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव।
विचेष्टमानामादाय उत्पपाताथ रावणः ॥ ३.४९.२२ ॥

उस अनिच्छुक, छटपटाती हुई को, कामपीड़ित उस रावण ने नागराज की वधू के समान उठाकर तब ऊपर उड़ गया।

3.49.23

ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा।
भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा ॥ ३.४९.२३ ॥

तब राक्षसराज द्वारा आकाश में ले जाई जाती हुई वह, पागल सी, भ्रांत चित्त वाली और पीड़ित होकर अत्यंत चीखी।

3.49.24

हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक।
ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा कामरूपिणा ॥ ३.४९.२४ ॥

हाय लक्ष्मण! हे महाबाहु, गुरुजनों के चित्त को प्रसन्न करने वाले! मुझे कामरूपी राक्षस द्वारा ले जाई जाती हुई तुम नहीं जानते।

3.49.25

जीवितं सुखमर्थं च धर्महेतोः परित्यजन्।
ह्रियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि ॥ ३.४९.२५ ॥

धर्म के लिए जीवन, सुख और धन का त्याग करने वाले राघव, अधर्म से हरी जा रही मुझ (सीता) को आप नहीं देखते।

3.49.26

ननु नामाविनीतानां विनेतासि परंतप।
कथमेवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम् ॥ ३.४९.२६ ॥

हे शत्रुओं को तपाने वाले, क्या आप उद्दंडों को दंड देने वाले नहीं हैं? तो फिर ऐसे पापी रावण को आप दंड क्यों नहीं देते?

3.49.27

न तु सद्योऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम्।
कालोऽप्यङ्गीभवत्यत्र सस्यानामिव पक्तये ॥ ३.४९.२७ ॥

परंतु उद्दंड के कर्म का फल तुरंत नहीं दिखाई देता। जैसे फसलों के पकने में समय लगता है, वैसे ही इस संसार में काल भी (फल के) पकने का साधन बनता है।

3.49.28

त्वं कर्म कृतवानेतत् कालोपहतचेतनः।
जीवितान्तकरं घोरं रामाद् व्यसनमाप्नुहि ॥ ३.४९.२८ ॥

यह कर्म तूने किया है, जिसकी बुद्धि काल से मारी गई है। राम से तुझे जीवन का अंत करने वाली भयंकर विपत्ति प्राप्त होगी।

3.49.29

हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह।
ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः ॥ ३.४९.२९ ॥

हाय! अब तो कैकेयी अपने बन्धुओं के साथ मनोरथ पूरे कर सुखी होगी, और धर्म चाहने वाले यशस्वी (राम) की धर्मपत्नी मैं हरी जा रही हूँ।

3.49.30

आमन्त्रये जनस्थाने कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३.४९.३० ॥

मैं जनस्थान के खिले हुए कर्णिकार वृक्षों को पुकारती हूँ: शीघ्र ही राम को बताओ कि रावण सीता को हरे लिए जा रहा है।

3.49.31

हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरीं नदीम्।
क्षिप्रं रामाय शंस त्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३.४९.३१ ॥

हंसों और सारसों की ध्वनि से गूंजती गोदावरी नदी को मैं प्रणाम करती हूँ। तुम शीघ्र राम से कहो कि रावण सीता को हरे लिए जा रहा है।

3.49.32

दैवतानि च यान्यस्मिन् वने विविधपादपे।
नमस्करोम्यहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम् ॥ ३.४९.३२ ॥

इस वन में विविध वृक्षों के बीच जो भी देवता हैं, मैं उन्हें नमस्कार करती हूँ। मेरे पति से कहो कि मैं हरी जा चुकी हूँ।

3.49.33

यानि कानिचिदप्यत्र सत्त्वानि विविधानि च।
सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानि वै ॥ ३.४९.३३ ॥

यहाँ जो भी विविध प्राणी हैं, उन सभी मृग और पक्षी-समूहों की मैं शरण लेती हूँ।

3.49.34

ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।
विवशा ते हृता सीता रावणेनेति शंसत ॥ ३.४९.३४ ॥

अपने पति की प्राणों से भी अधिक प्रिय, हरी जा रही प्रिया, विवश सीता को रावण ने हर लिया है—ऐसा तुम कहो।

3.49.35

विदित्वा तु महाबाहुरमुत्रापि महाबलः।
आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृतामपि ॥ ३.४९.३५ ॥

यह जानकर महाबाहु, महाबली राम वहाँ भी पराक्रम से उसे लौटा लाएँगे, जिसे स्वयं यम भी हर ले जाएँ।

3.49.36

सा तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता।
वनस्पतिगतं गृध्रं ददर्शायतलोचना ॥ ३.४९.३६ ॥

तब अत्यंत दुःखी वह बड़े-बड़े नेत्रों वाली सीता करुणा भरे वचन कहती हुई विलाप कर रही थी, तभी उसने वृक्ष पर बैठे एक गिद्ध को देखा।

3.49.37

सा तमुद्वीक्ष्य सुश्रोणी रावणस्य वशंगता।
समाक्रन्दद् भयपरा दुःखोपहतया गिरा ॥ ३.४९.३७ ॥

वह सुन्दर कटिप्रदेश वाली सीता रावण के वश में होकर उसे (पक्षी को) देखकर भय से व्याकुल हो दुःख से पीड़ित स्वर में ज़ोर से पुकार उठीं।

3.49.38

जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत्।
अनेन राक्षसेन्द्रेणाकरुणं पापकर्मणा ॥ ३.४९.३८ ॥

हे जटायु, हे आर्य, मुझे देखो — मैं अनाथ की भाँति हरी जा रही हूँ, इस निर्दयी, पापकर्मी राक्षसराज द्वारा।

3.49.39

नैष वारयितुं शक्यस्त्वया क्रूरो निशाचरः।
सत्ववाञ्जितकाशी च सायुधश्चैव दुर्मतिः ॥ ३.४९.३९ ॥

यह क्रूर निशाचर तुमसे रोका नहीं जा सकता; यह बलवान, विजय पर गर्व करने वाला, शस्त्रधारी और दुर्बुद्धि है।

3.49.40

रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम।
लक्ष्मणाय च तत् सर्वमाख्यातव्यमशेषतः ॥ ३.४९.४० ॥

हे जटायु, मेरे हरण का सारा वृत्तांत जैसा हुआ है वैसा ही राम से और लक्ष्मण से पूरा-पूरा कह देना।