वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.49.1
सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्।
हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद् वपुः ॥ ३.४९.१ ॥
सीतेचे बोल ऐकून प्रतापी दशग्रीवाने हाताला हात आपटून आपले अतिप्रचंड शरीर धारण केले.
3.49.2
स मैथिलीं पुनर्वाक्यं बभाषे वाक्यकोविदः।
नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ ॥ ३.४९.२ ॥
वाक्चातुर्यात निपुण तो मैथिलीला पुन्हा म्हणाला, "वेडी स्त्रिये, माझे पराक्रम व वीर्य तू ऐकले नाहीस असे मला वाटते."
3.49.3
उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः।
आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः ॥ ३.४९.३ ॥
आकाशात उभा राहून मी माझ्या बाहूंनी पृथ्वी उचलू शकतो, समुद्र प्राशन करू शकतो आणि रणांगणात उभा राहून मृत्यूलाही मारू शकतो.
3.49.4
अर्कं तुद्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्यां हि महीतलम्।
कामरूपेण उन्मत्ते पश्य मां कामरूपिणम् ॥ ३.४९.४ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी मी सूर्याला आघात करू शकतो, पृथ्वीचा पृष्ठभाग भेदू शकतो. वेडी स्त्रिये, इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या मला पाहा!
3.49.5
एवमुक्तवतस्तस्य रावणस्य शिखिप्रभे।
क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥ ३.४९.५ ॥
असे बोलणाऱ्या संतप्त रावणाचे डोळे अग्निज्वालेसारखे चमकले; कडा हिरवट तांबड्या झाल्या.
3.49.6
सद्यः सौम्यं परित्यज्य तीक्ष्णरूपं स रावणः।
स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः ॥ ३.४९.६ ॥
क्षणार्धात सौम्य रूप त्यागून, वैश्रवणाचा धाकटा भाऊ तो रावण कालरूपासारखे आपले भयंकर स्वरूप धारण करता झाला.
3.49.7
संरक्तनयनः श्रीमांस्तप्तकाञ्चनभूषणः।
क्रोधेन महताविष्टो नीलजीमूतसंनिभः ॥ ३.४९.७ ॥
लाल झालेल्या डोळ्यांनी, तप्त सोन्याच्या अलंकारांनी शोभणारा तो तेजस्वी, महाक्रोधाने व्यापलेला, निळ्या ढगासारखा दिसू लागला.
3.49.8
दशास्यो विंशतिभुजो बभूव क्षणदाचरः।
स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत् ॥ ३.४९.८ ॥
दहा तोंडे आणि वीस बाहू असलेला, रात्री संचार करणारा राक्षस तो झाला. संन्याशाचे छद्मवेश सोडून तो महाकाय आपल्या मूळ रूपात आला.
3.49.9
प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः।
रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम् ॥ ३.४९.९ ॥
राक्षसाधिपती रावणाने आपले मूळ रूप धारण केले. लाल वस्त्रे परिधान करून उभा राहिला आणि स्त्रीरत्न मैथिलीला पाहिले.
3.49.10
स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव।
वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणोऽब्रवीत् ॥ ३.४९.१० ॥
सूर्याच्या प्रभेसारखी, काळ्या केसांच्या टोकांची, वस्त्रालंकारांनी युक्त अशा मैथिलीला रावण म्हणाला.
3.49.11
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि।
मामाश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः ॥ ३.४९.११ ॥
त्रिलोकात प्रसिद्ध पती तुला हवा असेल तर माझा आश्रय घे, हे सुंदरी! मी तुला योग्य पती आहे.
3.49.12
मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यः पतिस्तव।
नैव चाहं क्वचिद् भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् ॥ ३.४९.१२ ॥
दीर्घकाल माझी सेवा कर; मी तुझा प्रशंसनीय पती आहे. हे कल्याणी! मी तुझे कधीही अप्रिय करणार नाही.
3.49.13
त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम्।
राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम् ॥ ३.४९.१३ ॥
मानवाविषयीचा भाव सोडून दे; माझ्याविषयी भाव ठेव. राज्यच्युत, अपूर्ण हेतू असलेल्या, मर्यादित आयुष्य असलेल्या रामाविषयी (तुझा भाव व्यर्थ आहे).
3.49.14
कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि।
यः स्त्रियो वचनाद् राज्यं विहाय ससुहृज्जनम् ॥ ३.४९.१४ ॥
कोणत्या गुणांमुळे तू त्याच्यावर अनुरक्त झालीस, हे मूर्खे, स्वतःला पंडिता समजणारी? एका स्त्रीच्या बोलण्यावरून ज्याने राज्य आणि सुहृदांना सोडले.
3.49.15
अस्मिन् व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः।
इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम् ॥ ३.४९.१५ ॥
हिंस्र श्वापदांचा वावर असलेल्या या अरण्यात तो दुर्मती राहतो.
3.49.16
अभिगम्य सुदुष्टात्मा राक्षसः काममोहितः।
जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीमिव ॥ ३.४९.१६ ॥
अत्यंत दुष्टबुद्धी राक्षस रावण काममोहित होऊन जवळ जाऊन सीतेला धरता झाला, आकाशात बुध रोहिणीला धरावा तसा.
3.49.17
वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः।
ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना ॥ ३.४९.१७ ॥
डाव्या हाताने कमलनयना सीतेचे केस धरले, आणि उजव्या हाताने मांड्या धरल्या.
3.49.18
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम्।
प्राद्रवन् मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः ॥ ३.४९.१८ ॥
पर्वतशिखरासारखा, तीक्ष्ण दाढा असलेला, विशाल बाहू असलेला, मृत्यूसारखा त्याला पाहून भयपीडित वनदेवता पळून गेल्या.
3.49.19
स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः।
प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः ॥ ३.४९.१९ ॥
ते मायामय, दिव्य, गाढवे जुंपलेले, कठोर आवाजाचे, सुवर्णाङ्गी रावणाचे महारथ दिसू लागले.
3.49.20
ततस्तां परुषैर्वाक्यैरभितर्ज्य महास्वनः।
अंकेनादाय वैदेहीं रथमारोपयत् तदा ॥ ३.४९.२० ॥
मग त्या महास्वराने कठोर शब्दांनी तिला धमकावून वैदेहीला मांडीवर उचलून तेव्हा रथावर चढवले.
3.49.21
सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी।
रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरं गतं वने ॥ ३.४९.२१ ॥
रावणाने पकडलेली यशस्विनी सीता दुःखार्त होऊन, वनात दूर गेलेल्या रामाला हाक मारून 'हे राम!' असे अत्यंत ओरडली.
3.49.22
तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव।
विचेष्टमानामादाय उत्पपाताथ रावणः ॥ ३.४९.२२ ॥
इच्छा नसलेली, तडफडणारी तिला कामपीडित त्या रावणाने नागराजाच्या पत्नीप्रमाणे उचलून तेव्हा वर उडी मारली.
3.49.23
ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा।
भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा ॥ ३.४९.२३ ॥
मग राक्षसेंद्राने आकाशमार्गे नेली जाणारी ती, वेड्यासारखी, भ्रांतचित्त होऊन, व्याकूळ होऊन अत्यंत ओरडली.
3.49.24
हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक।
ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा कामरूपिणा ॥ ३.४९.२४ ॥
अरे लक्ष्मणा! हे महाबाहो, वडीलधाऱ्यांच्या मनाला प्रसन्न करणाऱ्या! कामरूपी राक्षसाने नेली जाणारी मला तू जाणत नाहीस.
3.49.25
जीवितं सुखमर्थं च धर्महेतोः परित्यजन्।
ह्रियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि ॥ ३.४९.२५ ॥
धर्मासाठी जीवन, सुख आणि धन यांचा त्याग करणारे राघवा, अधर्माने हरण केल्या जात असलेल्या मला तुम्ही पाहत नाही का?
3.49.26
ननु नामाविनीतानां विनेतासि परंतप।
कथमेवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम् ॥ ३.४९.२६ ॥
हे शत्रूंना तापविणाऱ्या, उद्दाम लोकांना शिक्षा करणारे तुम्हीच नाही का? अशा पापी रावणाला तुम्ही शिक्षा का करत नाही?
3.49.27
न तु सद्योऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम्।
कालोऽप्यङ्गीभवत्यत्र सस्यानामिव पक्तये ॥ ३.४९.२७ ॥
परंतु उद्दाम माणसाच्या कर्माचे फळ लगेच दिसत नाही. पिके पिकण्यास जसा काळ लागतो, तसा येथे काळही फळ पिकवण्यास साहाय्य करतो.
3.49.28
त्वं कर्म कृतवानेतत् कालोपहतचेतनः।
जीवितान्तकरं घोरं रामाद् व्यसनमाप्नुहि ॥ ३.४९.२८ ॥
कालाने बुद्धी हरवलेल्या तू हे कर्म केलेस. रामाकडून जीवन संपविणारे भयंकर संकट तुला प्राप्त होईल.
3.49.29
हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह।
ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः ॥ ३.४९.२९ ॥
अरेरे! आता कैकेयी आपल्या नातेवाईकांसह इच्छा पूर्ण होऊन आनंदी होईल. धर्माची इच्छा करणाऱ्या यशस्वी रामाची धर्मपत्नी मी हरण केली जात आहे.
3.49.30
आमन्त्रये जनस्थाने कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३.४९.३० ॥
जनस्थानातील फुललेल्या कर्णिकार वृक्षांना मी आवाहन करते: लवकर रामाला सांगा, रावण सीतेचे हरण करीत आहे.
3.49.31
हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरीं नदीम्।
क्षिप्रं रामाय शंस त्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३.४९.३१ ॥
हंस आणि सारसांच्या आवाजाने गजबजलेल्या गोदावरी नदीला मी वंदन करते. लवकर रामाला सांग की रावण सीतेचे हरण करून नेत आहे.
3.49.32
दैवतानि च यान्यस्मिन् वने विविधपादपे।
नमस्करोम्यहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम् ॥ ३.४९.३२ ॥
या विविध वृक्षांनी भरलेल्या वनातील जे देव आहेत त्यांना मी नमस्कार करते. माझ्या पतीला सांगा की मला हरण करून नेले आहे.
3.49.33
यानि कानिचिदप्यत्र सत्त्वानि विविधानि च।
सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानि वै ॥ ३.४९.३३ ॥
येथे असलेल्या विविध प्राण्यांना, हरिणांच्या आणि पक्ष्यांच्या समूहांना मी शरण जाते.
3.49.34
ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।
विवशा ते हृता सीता रावणेनेति शंसत ॥ ३.४९.३४ ॥
पतीला प्राणांहून प्रिय असलेली, हरण होत असलेली सीता, असहाय्य होऊन रावणाने हरण केली, असे सांगा.
3.49.35
विदित्वा तु महाबाहुरमुत्रापि महाबलः।
आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृतामपि ॥ ३.४९.३५ ॥
महाबाहू, महाबली तो हे जाणून, यमाने हरण केलेलीलाही तेथे पराक्रमाने परत आणील.
3.49.36
सा तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता।
वनस्पतिगतं गृध्रं ददर्शायतलोचना ॥ ३.४९.३६ ॥
तेव्हा अत्यंत दुःखी झालेल्या, विशाल नेत्रांच्या तिने करुण वाणीने विलाप करत झाडावर बसलेला एक गिधाड पाहिले.
3.49.37
सा तमुद्वीक्ष्य सुश्रोणी रावणस्य वशंगता।
समाक्रन्दद् भयपरा दुःखोपहतया गिरा ॥ ३.४९.३७ ॥
सुंदर कटी असलेली ती, रावणाच्या ताब्यात असताना त्याच्याकडे पाहून, भयाने व्याकूळ होऊन, दुःखाने पीडित स्वराने मोठ्याने आक्रोश करू लागली.
3.49.38
जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत्।
अनेन राक्षसेन्द्रेणाकरुणं पापकर्मणा ॥ ३.४९.३८ ॥
हे जटायू, हे आर्य, मला पाहा — अनाथाप्रमाणे, निर्दयी, पापकर्म करणाऱ्या या राक्षसराजाकडून मला हरण केले जात आहे.
3.49.39
नैष वारयितुं शक्यस्त्वया क्रूरो निशाचरः।
सत्ववाञ्जितकाशी च सायुधश्चैव दुर्मतिः ॥ ३.४९.३९ ॥
या क्रूर निशाचराला तू अडवू शकणार नाहीस; हा बलवान, विजयाचा गर्व असलेला, शस्त्रधारी आणि दुर्बुद्धी आहे.
3.49.40
रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम।
लक्ष्मणाय च तत् सर्वमाख्यातव्यमशेषतः ॥ ३.४९.४० ॥
हे जटायू, माझ्या हरणाची सर्व गोष्ट जशी घडली तशीच रामाला सांग; ती सारी लक्ष्मणालाही पूर्णपणे सांगावी.