વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.51.1
इत्युक्तः क्रोधताम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥ ३.५१.१ ॥
આમ કહેવાયેલો, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળો અને તપેલા સોનાનાં કુંડળ ધારણ કરનાર રાક્ષસરાજ અસહ્ય થઈને પક્ષીરાજ પર ધસી ગયો.
3.51.2
स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन् महामृधे।
बभूव वातोद्धुतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥ ३.५१.२ ॥
તે મહાયુદ્ધમાં તે બંને વચ્ચેનો તે પ્રહાર ભયંકર થયો; આકાશમાં પવનથી હલાવાયેલા બે મેઘોની અથડામણ જેવો.
3.51.3
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव ॥ ३.५१.३ ॥
ત્યારે ગીધ અને રાક્ષસ વચ્ચેનું તે યુદ્ધ અદ્ભુત થયું; પાંખોવાળા બે મહાપર્વતો માલ્યવાન જેવા અથડાયા હોય તેમ.
3.51.4
ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलम् ॥ ३.५१.४ ॥
ત્યારે નાલીક, નારાચ બાણો વડે, તીક્ષ્ણ અગ્રભાગવાળા બાણો વડે અને વિકર્ણી બાણો વડે અતિ ભયંકર રીતે મહાબલી ગૃધ્રરાજ પર વરસાદ વરસાવ્યો.
3.51.5
स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥ ३.५१.५ ॥
પક્ષીરથના સ્વામી તે ગીધ જટાયુએ યુદ્ધમાં તે બાણજાળ અને રાવણનાં અસ્ત્રોને ખાળી લીધાં.
3.51.6
तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः ॥ ३.५१.६ ॥
મહાબલી તે શ્રેષ્ઠ પક્ષીએ પોતાના તીક્ષ્ણ નખવાળા પગો વડે તેના શરીર પર અનેક પ્રકારના ઘા કર્યા.
3.51.7
अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान्।
मृत्युदण्डनिभान् घोरान् शत्रोर्निधनकांक्षया ॥ ३.५१.७ ॥
ત્યારે ક્રોધથી દશગ્રીવે શત્રુના વિનાશની ઇચ્છાથી મૃત્યુદંડ સમાન ભયંકર દસ બાણ ઉપાડ્યા.
3.51.8
स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ ३.५१.८ ॥
મહાપરાક્રમી તેણે સંપૂર્ણ ખેંચીને છોડેલા, સીધા જનારા, તીક્ષ્ણ અને ભયંકર બાણોથી ગીધને વીંધી નાખ્યું.
3.51.9
स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम्।
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान् राक्षसं समभिद्रवत् ॥ ३.५१.९ ॥
રાક્ષસના રથમાં આંસુભરી આંખોવાળી જાનકીને જોતાં, એ બાણોની પરવા કર્યા વિના તેણે રાક્ષસ પર ધસારો કર્યો.
3.51.10
ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगोत्तमः ॥ ३.५१.१० ॥
ત્યારે મહાતેજસ્વી પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠે તેના બાણ સહિત મોતી-મણિથી શોભિત ધનુષ્ય પોતાના પગથી તોડી નાખ્યું.
3.51.11
ततोऽन्यद् धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३.५१.११ ॥
ત્યારે રાવણે બીજું ધનુષ્ય ઉપાડ્યું અને ક્રોધથી મૂર્છિત થઈને સેંકડો-હજારો બાણોની વર્ષા કરી.
3.51.12
शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः।
कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षिवच्च बभौ तदा ॥ ३.५१.१२ ॥
યુદ્ધમાં તેના બાણોથી ઘેરાયેલો પક્ષીરાજ ત્યારે માળામાં પહોંચેલા પક્ષીની જેમ શોભ્યો.
3.51.13
स तानि शरजालानि पक्षाभ्यां तु विधूय ह।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद् धनुः ॥ ३.५१.१३ ॥
મહાતેજસ્વી જટાયુએ પાંખો વડે તે બાણજાળાને ખંખેરી નાખ્યું અને પગ વડે તેનું મોટું ધનુષ્ય ભાંગી નાખ્યું.
3.51.14
तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम्।
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥ ३.५१.१४ ॥
મહાતેજસ્વી પક્ષીરાજે અગ્નિ સમાન ઝળહળતો રાવણનો તે ભાથો પણ પાંખો વડે ઝંખેરી નાખ્યો.
3.51.15
काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान्।
तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली ॥ ३.५१.१५ ॥
બળવાન જટાયુએ યુદ્ધમાં સોનેરી છાતી-કવચવાળા, પિશાચ મુખવાળા, વેગવાન એવા રાવણના દિવ્ય ખરોને મારી નાખ્યા.
3.51.16
अथ त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम्।
मणिसोपानचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् ॥ ३.५१.१६ ॥
પછી તેણે ત્રણ દાંડાવાળો, ઇચ્છા મુજબ ચાલતો, અગ્નિજ્વાલા જેવો ઝળહળતો, મણિસોપાનોથી ચિત્રિત અંગવાળો તે મહારથ ભાંગી નાખ્યો.
3.51.17
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह ॥ ३.५१.१७ ॥
પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું ઝળહળતું છત્ર અને ચામરો તેણે વેગથી પાડી નાખ્યાં; તે પકડનારા રાક્ષસો સહિત.
3.51.18
सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेन च महच्छिरः।
पुनर्व्यपहनच्छ्रीमान् पक्षिराजो महाबलः ॥ ३.५१.१८ ॥
મહાબળવાન, તેજસ્વી પક્ષીરાજે પોતાની ચાંચના વેગથી તેના સારથિનું મોટું માથું ફરી કાપી નાખ્યું.
3.51.19
स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥ ३.५१.१९ ॥
ધનુષ્ય ભાંગેલું, રથ વિનાનો, ઘોડા મરાયેલા અને સારથિ હણાયેલો — વૈદેહીને ખોળામાં લઈ રાવણ ભૂમિ પર પડ્યો.
3.51.20
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम्।
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् ॥ ३.५१.२० ॥
ભૂમિ પર પડેલા, વાહન ભાંગેલા રાવણને જોઈ "સાધુ, સાધુ" કહેતાં પ્રાણીઓએ ગૃધ્રરાજનું સન્માન કર્યું.
3.51.21
परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम्।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ ३.५१.२१ ॥
વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકેલા પક્ષીરાજને જોઈ રાવણ ફરી હર્ષથી મૈથિલીને પકડીને ઊભો થયો.
3.51.22
तं प्रहृष्टं निधायाङ्के रावणं जनकात्मजाम्।
गच्छन्तं खड्गशेषं च प्रणष्टहतसाधनम् ॥ ३.५१.२२ ॥
હર્ષિત રાવણે જનકપુત્રીને ખોળામાં મૂકી, માત્ર તલવાર બાકી રહેલો અને સાધનો નષ્ટ થયેલાં, ત્યાંથી ચાલ્યો.
3.51.23
गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिद्रवत्।
समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत् ॥ ३.५१.२३ ॥
ગૃધ્રરાજ મહાતેજસ્વી જટાયુ ઊઠીને રાવણ તરફ દોડ્યો, તેને રોકીને આ પ્રમાણે બોલ્યો.
3.51.24
वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ ३.५१.२४ ॥
હે રાવણ! વજ્ર સમાન બાણવાળા રામની પત્નીને તું હરે છે, અલ્પબુદ્ધિ! ખરેખર આ રાક્ષસોના વિનાશ માટે જ છે.
3.51.25
समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः।
विषपानं पिबस्येतत् पिपासित इवोदकम् ॥ ३.५१.२५ ॥
મિત્રો, બંધુઓ, અમાત્યો, સેના અને પરિવાર સહિત તું આ ઝેર પી રહ્યો છે, જેમ તરસ્યો પાણી પીએ તેમ.
3.51.26
अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ ३.५१.२६ ॥
કર્મોનું પરિણામ ન જાણનારા, વિવેકહીન લોકો જલદી નાશ પામે છે, જેમ તું નાશ પામીશ.
3.51.27
बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥ ३.५१.२७ ॥
કાળપાશે બંધાયેલો તું, તેમાંથી ક્યાં જઈને મુક્ત થઈશ? આમિષ સહિત કાંટો ગળનાર માછલીની જેમ.
3.51.28
नहि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ ३.५१.२८ ॥
હે રાવણ, કાકુત્સ્થ અને રાઘવ બંને તારાથી ક્યારેય જિતાય એવા નથી; પણ આ આશ્રમ પરના અપમાનને તેઓ ક્ષમા કરશે.
3.51.29
यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम्।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ३.५१.२९ ॥
તેં કરેલું કર્મ કાયરનું છે, લોકનિંદિત છે. આ ચોરોનો માર્ગ છે, વીરોએ સેવેલો માર્ગ નથી.
3.51.30
युद्ध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥ ३.५१.३० ॥
હે રાવણ, જો તું શૂર છે તો યુદ્ધ કર; ક્ષણભર રોકાઈ જા. તારા ભાઈ ખરની જેમ તું પણ હણાઈને ભૂમિ પર પડીશ.
3.51.31
परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत् ॥ ३.५१.३१ ॥
મૃત્યુકાળે મનુષ્ય જે કર્મ કરે છે, તે પોતાના જ વિનાશ માટેનું અધર્મ્ય કર્મ છે; તેં એ જ કર્મ અપનાવ્યું છે.
3.51.32
पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान्।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयंभूर्भगवानपि ॥ ३.५१.३२ ॥
પાપના બંધનનું કર્મ કયો પુરુષ કરે? લોકાધિપતિ સ્વયંભૂ ભગવાન પણ એવું કરે નહિ.
3.51.33
एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ ३.५१.३३ ॥
આ રીતે શુભ વચન કહીને વીર્યવાન જટાયુ તે રાક્ષસ દશગ્રીવની પીઠ પર ભારે વેગથી પડ્યા.
3.51.34
तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः।
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम् ॥ ३.५१.३४ ॥
તીક્ષ્ણ નખોથી તેને પકડીને જટાયુએ ચારે બાજુથી તેને ફાડી નાખ્યો; જેમ દુષ્ટ હાથી પર ચઢેલો મહાવત.
3.51.35
विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥ ३.५१.३५ ॥
પીઠ પર દબાણ કરતાં તેણે નખોથી તેનું મોં ફાડ્યું; તેના વાળ પણ ઉખાડ્યા; નખ, પાંખ અને ચાંચ જ જેનાં શસ્ત્રો હતાં.
3.51.36
स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः।
अमर्षस्फुरितोष्ठः सन् प्राकम्पत च राक्षसः ॥ ३.५१.३६ ॥
ગૃધ્રરાજ દ્વારા આમ વારંવાર પીડિત થયેલો તે રાક્ષસ, ક્રોધથી હોઠ ફફડાવતો ધ્રૂજી ઊઠ્યો.
3.51.37
सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्च्छितः ॥ ३.५१.३७ ॥
રાવણે વૈદેહીને ડાબા ખોળામાં ચુસ્ત પકડી, ક્રોધથી મૂર્છિત થઈ પીડામાં જટાયુ પર હથેળીથી પ્રહાર કર્યો.
3.51.38
जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः।
वामबाहून् दश तदा व्यपाहरदरिंदमः ॥ ३.५१.३८ ॥
ત્યારે શત્રુઓને દમન કરનાર પક્ષીરાજ જટાયુએ તેના પર ધસી જઈ ચાંચથી રાવણના ડાબા દસ હાથ ઉખેડી નાખ્યા.
3.51.39
संछिन्नबाहोः सद्यो वै बाहवः सहसाभवन्।
विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः ॥ ३.५१.३९ ॥
જેના હાથ કપાઈ ગયા હતા, તેના હાથ તરત જ અચાનક ફરી ઊગી આવ્યા, વિષની જ્વાળાઓની હારમાળા સાથે, જાણે રાફડામાંથી સાપ નીકળતા હોય.
3.51.40
ततः क्रोधाद् दशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान्।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत् ॥ ३.५१.४० ॥
ત્યારે ક્રોધથી પરાક્રમી દશગ્રીવે સીતાને છોડીને, બે મુઠ્ઠીઓ અને બે પગથી ગૃધ્રરાજ જટાયુને કચડી નાખ્યો.
3.51.41
ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ ३.५१.४१ ॥
ત્યારે એક મુહૂર્ત સુધી અતુલ્ય પરાક્રમી બંને વચ્ચે યુદ્ધ થયું — રાક્ષસોમાં મુખ્ય અને પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ વચ્ચે.
3.51.42
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत् ॥ ३.५१.४२ ॥
રામ માટે પૂરું બળ લગાવતા તેના પાંખો, પગ અને પડખાં રાવણે તલવાર ખેંચી કાપી નાખ્યાં.
3.51.43
स च्छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा।
निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥ ३.५१.४३ ॥
રૌદ્રકર્મી રાક્ષસે અચાનક તેની પાંખો કાપી નાખી, અને અલ્પપ્રાણ બનેલો એ મહાગૃધ્ર ધરતી પર પડ્યો.
3.51.44
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता ॥ ३.५१.४४ ॥
ભૂમિ પર પડેલા, લોહીથી ભીંજાયેલા જટાયુને જોઈને દુઃખી વૈદેહી જાણે પોતાના સ્વજન તરફ દોડી.
3.51.45
तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं
सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम्।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां
जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥ ३.५१.४५ ॥
નીલમેઘ સમાન આકાર, શ્વેત છાતી અને ઉદાર પરાક્રમવાળા જટાયુને લંકાધિપતિએ ભૂમિ પર શાંત થયેલા દાવાનળ સમાન જોયો.
3.51.46
ततस्तु तं पत्ररथं महीतले
निपातितं रावणवेगमर्दितम्।
पुनश्च संगृह्य शशिप्रभानना
रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ ३.५१.४६ ॥
ભૂમિ પર પડેલા, રાવણના વેગથી કચડાયેલા તે પક્ષીરાજને ફરી ગળે લગાવીને ચંદ્રમુખી જનકપુત્રી સીતા ત્યારે રડી પડી.