वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.51.1
इत्युक्तः क्रोधताम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥ ३.५१.१ ॥
असे बोलले गेल्यावर, क्रोधाने ताम्रवर्ण नेत्र आणि तापविलेली सोन्याची कुंडले धारण केलेला राक्षसराज असह्य होऊन पक्षिराजावर धावून गेला.
3.51.2
स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन् महामृधे।
बभूव वातोद्धुतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥ ३.५१.२ ॥
त्या महायुद्धात त्या दोघांमधील तो प्रहार भयंकर झाला; आकाशात वाऱ्याने हलवलेल्या दोन मेघांच्या टकरीसारखा.
3.51.3
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव ॥ ३.५१.३ ॥
तेव्हा गिधाड आणि राक्षस यांच्यातील ते युद्ध अद्भुत झाले; पंख असलेले दोन महापर्वत माल्यवानांप्रमाणे भिडल्यासारखे.
3.51.4
ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलम् ॥ ३.५१.४ ॥
मग नालीक, नाराच बाणांनी, तीक्ष्ण टोकांच्या बाणांनी आणि विकर्णी बाणांनी अत्यंत भयंकर वर्षाव करून त्यांनी महाबलवान गिधराजावर वर्षाव केला.
3.51.5
स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥ ३.५१.५ ॥
पक्षिरथाचा स्वामी तो गिध्र जटायू युद्धात ते बाणजाल आणि रावणाची अस्त्रे अडवून धरला.
3.51.6
तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः ॥ ३.५१.६ ॥
महाबलवान त्या श्रेष्ठ पक्ष्याने तीक्ष्ण नखांच्या पायांनी त्याच्या शरीरावर अनेक प्रकारच्या जखमा केल्या.
3.51.7
अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान्।
मृत्युदण्डनिभान् घोरान् शत्रोर्निधनकांक्षया ॥ ३.५१.७ ॥
तेव्हा क्रोधाने दशग्रीवाने शत्रूच्या विनाशाच्या इच्छेने मृत्युदंडासारखे भयंकर दहा बाण घेतले.
3.51.8
स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ ३.५१.८ ॥
महापराक्रमी त्याने पूर्ण ओढून सोडलेल्या, सरळ जाणाऱ्या, तीक्ष्ण व भयंकर बाणांनी त्या गिधाडाला भेदले.
3.51.9
स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम्।
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान् राक्षसं समभिद्रवत् ॥ ३.५१.९ ॥
राक्षसाच्या रथात अश्रूभरल्या डोळ्यांच्या जानकीला पाहत, त्या बाणांची पर्वा न करता त्याने त्या राक्षसावर धाव घेतली.
3.51.10
ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगोत्तमः ॥ ३.५१.१० ॥
तेव्हा महातेजस्वी पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने त्याच्या बाणासह मोती-मण्यांनी सजलेले धनुष्य पायांनी मोडले.
3.51.11
ततोऽन्यद् धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३.५१.११ ॥
तेव्हा रावणाने दुसरे धनुष्य घेतले आणि क्रोधाने बेहोश होऊन शेकडो-हजारो बाणांचा वर्षाव केला.
3.51.12
शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः।
कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षिवच्च बभौ तदा ॥ ३.५१.१२ ॥
युद्धात त्याच्या बाणांनी वेढलेला पक्षिराज तेव्हा घरट्यात पोहोचलेल्या पक्ष्यासारखा शोभला.
3.51.13
स तानि शरजालानि पक्षाभ्यां तु विधूय ह।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद् धनुः ॥ ३.५१.१३ ॥
महातेजस्वी जटायूने पंखांनी ते बाणजाल झटकून टाकले आणि पायांनी रावणाचे मोठे धनुष्य मोडले.
3.51.14
तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम्।
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥ ३.५१.१४ ॥
महातेजस्वी पक्षिराजाने अग्नीसारख्या तेजस्वी रावणाचा तो भाता पंखांनी झटकून टाकला.
3.51.15
काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान्।
तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली ॥ ३.५१.१५ ॥
बलवान जटायूने युद्धात सोन्याचे उरस्त्राण असलेले, पिशाचमुखी, वेगवान असे रावणाचे दिव्य खर मारून टाकले.
3.51.16
अथ त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम्।
मणिसोपानचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् ॥ ३.५१.१६ ॥
मग्, तीन दांडे असलेला, इच्छेनुसार चालणारा, अग्निज्वालांसारखा चमकणारा, मणिपायऱ्यांनी नक्षीदार अंग असलेला तो महारथ त्याने मोडून टाकला.
3.51.17
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह ॥ ३.५१.१७ ॥
पूर्ण चंद्रासारखे तेजस्वी छत्र आणि चामरे त्याने वेगाने पाडली; ती धरणाऱ्या राक्षसांसह.
3.51.18
सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेन च महच्छिरः।
पुनर्व्यपहनच्छ्रीमान् पक्षिराजो महाबलः ॥ ३.५१.१८ ॥
महाबलवान, तेजस्वी त्या पक्षिराजाने आपल्या चोचीच्या वेगाने त्याच्या सारथ्याचे मोठे मस्तक पुन्हा छाटले.
3.51.19
स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥ ३.५१.१९ ॥
धनुष्य तुटलेला, रथहीन, घोडे मेलेले व सारथी ठार झालेला तो, वैदेहीला मांडीवर घेऊन रावण भूमीवर कोसळला.
3.51.20
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम्।
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् ॥ ३.५१.२० ॥
जमिनीवर पडलेल्या, वाहन मोडलेल्या रावणाला पाहून "साधु साधु" म्हणत प्राण्यांनी गृध्रराजाचा सन्मान केला.
3.51.21
परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम्।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ ३.५१.२१ ॥
वृद्धापकाळाने थकलेल्या पक्षिराजाला पाहून रावण पुन्हा आनंदाने मैथिलीला धरून उठला.
3.51.22
तं प्रहृष्टं निधायाङ्के रावणं जनकात्मजाम्।
गच्छन्तं खड्गशेषं च प्रणष्टहतसाधनम् ॥ ३.५१.२२ ॥
आनंदित रावणाने जनककन्येला मांडीवर ठेवून, फक्त तलवार उरलेला, साधने नष्ट झालेला असा तो पुढे गेला.
3.51.23
गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिद्रवत्।
समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत् ॥ ३.५१.२३ ॥
गृध्रराज महातेजस्वी जटायू उठून रावणावर धावला, त्याला अडवून असे म्हणाला.
3.51.24
वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ ३.५१.२४ ॥
हे रावणा! वज्रासारखे बाण असलेल्या रामाची पत्नी तू हरण करत आहेस, अल्पबुद्धी! खरोखर हे राक्षसांच्या नाशासाठीच.
3.51.25
समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः।
विषपानं पिबस्येतत् पिपासित इवोदकम् ॥ ३.५१.२५ ॥
मित्र, बांधव, अमात्य, सैन्य आणि परिवारासह तू हे विष पीत आहेस, जसा तहानलेला माणूस पाणी पितो.
3.51.26
अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ ३.५१.२६ ॥
कर्मांचे परिणाम न जाणणारे, विवेकहीन लोक लवकरच नष्ट होतात, जसा तू नष्ट होशील.
3.51.27
बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥ ३.५१.२७ ॥
कालपाशाने बांधलेला तू, त्यातून कुठे जाऊन मुक्त होशील? आमिषासह गळ गिळून नाश पावणाऱ्या माशासारखा.
3.51.28
नहि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ ३.५१.२८ ॥
हे रावणा, काकुत्स्थ आणि राघव हे दोघे तुला कधीही जिंकता येणार नाहीत; पण या आश्रमावरील अपमान ते क्षमा करतील.
3.51.29
यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम्।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ३.५१.२९ ॥
तू केलेले कर्म भित्र्याचे, लोकनिंदित आहे. हा चोरांचा मार्ग आहे, वीरांनी आचरलेला मार्ग नाही.
3.51.30
युद्ध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥ ३.५१.३० ॥
हे रावणा, तू शूर असशील तर युद्ध कर; क्षणभर थांब. तुझा भाऊ खर पडला तसा तूही मारला जाऊन जमिनीवर पडशील.
3.51.31
परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत् ॥ ३.५१.३१ ॥
मृत्यूच्या काळी माणूस जे कर्म करतो, ते स्वतःच्या नाशासाठी अधर्म्य कर्म असते; तू तेच कर्म स्वीकारले आहेस.
3.51.32
पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान्।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयंभूर्भगवानपि ॥ ३.५१.३२ ॥
पापाचा बंध निर्माण करणारे कर्म कोणता पुरुष करील? लोकाधिपती स्वयंभू भगवानही असे करणार नाही.
3.51.33
एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ ३.५१.३३ ॥
असे शुभ वचन बोलून पराक्रमी जटायू त्या राक्षस दशग्रीवाच्या पाठीवर जोरात कोसळला.
3.51.34
तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः।
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम् ॥ ३.५१.३४ ॥
तीक्ष्ण नखांनी त्याला पकडून जटायूने सर्वत्र त्याला फाडले; जसा दुष्ट हत्तीवर चढलेला माहूत.
3.51.35
विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥ ३.५१.३५ ॥
पाठीवर दाब देत त्याचे तोंड नखांनी फाडले, त्याचे केसही उपटले; नखे, पंख आणि चोच हीच ज्याची शस्त्रे.
3.51.36
स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः।
अमर्षस्फुरितोष्ठः सन् प्राकम्पत च राक्षसः ॥ ३.५१.३६ ॥
गृध्रराजाकडून असा वारंवार त्रास दिला जाताच, रागाने ओठ थरथरत त्या राक्षसाचा थरकाप झाला.
3.51.37
सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्च्छितः ॥ ३.५१.३७ ॥
रावणाने वैदेहीला डाव्या अंकात घट्ट धरून, क्रोधाने मूर्च्छित होऊन पीडित अवस्थेत जटायूवर तळहाताने प्रहार केला.
3.51.38
जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः।
वामबाहून् दश तदा व्यपाहरदरिंदमः ॥ ३.५१.३८ ॥
तेव्हा शत्रूंचे दमन करणारा पक्षिराज जटायू त्याच्यावर चढून गेला आणि चोचीने रावणाचे डाव्या बाजूचे दहा हात उपटून टाकले.
3.51.39
संछिन्नबाहोः सद्यो वै बाहवः सहसाभवन्।
विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः ॥ ३.५१.३९ ॥
ज्याचे हात छाटले गेले होते, त्याचे हात लगेच अचानक पुन्हा उत्पन्न झाले, विषज्वालांच्या रांगांनी युक्त, जसे वारुळातून साप निघावेत.
3.51.40
ततः क्रोधाद् दशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान्।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत् ॥ ३.५१.४० ॥
तेव्हा क्रोधाने पराक्रमी दशग्रीवाने सीतेला सोडून, दोन मुठी आणि दोन पायांनी गृध्रराज जटायूला चिरडून टाकले.
3.51.41
ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ ३.५१.४१ ॥
मग एक मुहूर्तभर अतुलनीय पराक्रमी असलेल्या दोघांमध्ये युद्ध झाले — राक्षसांमधील प्रमुख आणि पक्ष्यांमधील श्रेष्ठ यांच्यात.
3.51.42
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत् ॥ ३.५१.४२ ॥
रामासाठी पूर्ण प्रयत्न करणाऱ्या त्याचे पंख, पाय आणि बाजू रावणाने तलवार उपसून तोडून टाकल्या.
3.51.43
स च्छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा।
निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥ ३.५१.४३ ॥
रौद्रकर्मी राक्षसाने अचानक त्याचे पंख छाटले, आणि अल्पप्राण झालेला तो महागृध्र धरणीवर कोसळला.
3.51.44
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता ॥ ३.५१.४४ ॥
भूमीवर पडलेल्या, रक्ताने भिजलेल्या जटायूला पाहून दुःखी झालेली वैदेही जणू आपल्या बंधूकडे धावावी तशी त्याच्याकडे धावली.
3.51.45
तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं
सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम्।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां
जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥ ३.५१.४५ ॥
नीलमेघासारखा आकार, पांढरी छाती आणि उदार पराक्रम असलेल्या जटायूला लंकाधिपती जमिनीवर विझलेल्या वणव्यासारखा पाहता झाला.
3.51.46
ततस्तु तं पत्ररथं महीतले
निपातितं रावणवेगमर्दितम्।
पुनश्च संगृह्य शशिप्रभानना
रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ ३.५१.४६ ॥
जमिनीवर पडलेल्या, रावणाच्या वेगाने चिरडलेल्या त्या पक्षिराजाला पुन्हा कवटाळून चंद्रमुखी जनकतनया सीता तेव्हा रडली.