वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.51.1
इत्युक्तः क्रोधताम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥ ३.५१.१ ॥
ऐसा कहे जाने पर, क्रोध से लाल आँखों वाला और तपे हुए सोने के कुंडल पहने राक्षसराज, असहिष्णु होकर पक्षिराज पर टूट पड़ा।
3.51.2
स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन् महामृधे।
बभूव वातोद्धुतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥ ३.५१.२ ॥
उन दोनों के बीच उस महायुद्ध में वह प्रहार अत्यंत भयंकर हुआ, जैसे आकाश में वायु से हिलाए गए दो मेघों का टकराव हो।
3.51.3
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव ॥ ३.५१.३ ॥
तब गृध्र और राक्षस का वह युद्ध अद्भुत हुआ, मानो पंखों वाले दो महान पर्वत माल्यवान के समान भिड़ गए हों।
3.51.4
ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलम् ॥ ३.५१.४ ॥
तब नालीक और नाराच बाणों से, तीखे अग्रभागों वाले और विकर्णी बाणों से, अत्यंत घोर वर्षा करके उन्होंने महाबली गृध्रराज को ढक दिया।
3.51.5
स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥ ३.५१.५ ॥
पत्ररथ के स्वामी उस गृध्र जटायु ने युद्ध में रावण के उन बाणसमूहों और अस्त्रों को रोक लिया।
3.51.6
तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः ॥ ३.५१.६ ॥
महाबली उस श्रेष्ठ पक्षी ने अपने तीखे नखों वाले पैरों से उसके शरीर पर अनेक प्रकार के घाव कर दिए।
3.51.7
अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान्।
मृत्युदण्डनिभान् घोरान् शत्रोर्निधनकांक्षया ॥ ३.५१.७ ॥
तब क्रोध से दशग्रीव ने शत्रु के विनाश की इच्छा से मृत्युदण्ड के समान भयंकर दस बाण उठाए।
3.51.8
स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ ३.५१.८ ॥
महापराक्रमी उस (जटायु) ने पूरी तरह खींचकर छोड़े गए, सीधे जाने वाले, तीखे और भयंकर बाणों से उस गृध्र को बींध डाला।
3.51.9
स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम्।
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान् राक्षसं समभिद्रवत् ॥ ३.५१.९ ॥
राक्षस के रथ में बैठी, आँसुओं से भरी आँखों वाली जानकी को देखते हुए उसने उन बाणों की परवाह न करके उस राक्षस पर धावा बोल दिया।
3.51.10
ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगोत्तमः ॥ ३.५१.१० ॥
तब उस महातेजस्वी पक्षियों में श्रेष्ठ (जटायु) ने अपने चरणों से उसके बाण सहित मुक्ता-मणियों से सजे धनुष को तोड़ डाला।
3.51.11
ततोऽन्यद् धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३.५१.११ ॥
तब रावण ने दूसरा धनुष उठाया और क्रोध से मूर्च्छित होकर सैकड़ों-हज़ारों बाणों की वर्षा कर दी।
3.51.12
शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः।
कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षिवच्च बभौ तदा ॥ ३.५१.१२ ॥
युद्ध में उसके बाणों से घिरे हुए पक्षीराज (जटायु) उस समय घोंसले को पाए हुए पक्षी के समान सुशोभित हुए।
3.51.13
स तानि शरजालानि पक्षाभ्यां तु विधूय ह।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद् धनुः ॥ ३.५१.१३ ॥
महातेजस्वी जटायु ने पंखों से उन बाणों के जालों को झटककर फेंक दिया और पंजों से रावण का विशाल धनुष तोड़ डाला।
3.51.14
तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम्।
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः ॥ ३.५१.१४ ॥
और उस महातेजस्वी पक्षिराज ने अपने पंखों से रावण के उस अग्नि के समान दहकते तरकश को भी झटककर बिखेर दिया।
3.51.15
काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान्।
तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली ॥ ३.५१.१५ ॥
उस बलशाली ने युद्ध में रावण के उन दिव्य, सोने के कवच वाले, पिशाच-मुख, वेगवान गधों (अश्वों) को भी मार गिराया।
3.51.16
अथ त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम्।
मणिसोपानचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् ॥ ३.५१.१६ ॥
फिर उसने तीन दंडों से युक्त, इच्छानुसार चलने वाले, अग्नि-ज्वालाओं जैसे चमकते, मणि-सोपानों से चित्रित अंगों वाले उस विशाल रथ को भी तोड़ डाला।
3.51.17
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह ॥ ३.५१.१७ ॥
पूर्ण चंद्रमा के समान उज्ज्वल छत्र और चंवरों को उसने वेग से गिरा दिया, साथ ही राक्षस छत्रधारकों को भी।
3.51.18
सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेन च महच्छिरः।
पुनर्व्यपहनच्छ्रीमान् पक्षिराजो महाबलः ॥ ३.५१.१८ ॥
और उस तेजस्वी, महाबली पक्षिराज ने चोंच के वेग से उसके सारथी का विशाल सिर फिर से काट गिराया।
3.51.19
स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥ ३.५१.१९ ॥
वह धनुष टूटा, रथहीन, घोड़े मारे गए और सारथी भी मारा गया, वैदेही को गोद में लिए रावण भूमि पर गिर पड़ा।
3.51.20
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम्।
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् ॥ ३.५१.२० ॥
भूमि पर गिरे, वाहन टूटे हुए रावण को देखकर “साधु, साधु” कहते हुए प्राणियों ने गृध्रराज का सम्मान किया।
3.51.21
परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम्।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ ३.५१.२१ ॥
बुढ़ापे से थके हुए पक्षियों के स्वामी को देखकर रावण फिर प्रसन्न होकर मैथिली को पकड़े हुए उठ खड़ा हुआ।
3.51.22
तं प्रहृष्टं निधायाङ्के रावणं जनकात्मजाम्।
गच्छन्तं खड्गशेषं च प्रणष्टहतसाधनम् ॥ ३.५१.२२ ॥
गोद में रखी गई जनकपुत्री के साथ प्रसन्न रावण, जिसके पास केवल तलवार बची थी और साधन नष्ट-भ्रष्ट हो गए थे, आगे बढ़ा।
3.51.23
गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिद्रवत्।
समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत् ॥ ३.५१.२३ ॥
गृध्रराज महातेजस्वी जटायु ऊपर उठकर रावण की ओर दौड़ा, उसे रोककर यह बोला।
3.51.24
वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ ३.५१.२४ ॥
हे रावण! वज्र के समान बाण वाले राम की भार्या को तू हर रहा है, अल्पबुद्धि! निश्चय ही राक्षसों के विनाश के लिए।
3.51.25
समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः।
विषपानं पिबस्येतत् पिपासित इवोदकम् ॥ ३.५१.२५ ॥
मित्रों, बन्धुओं, मन्त्रियों, सेना और सारे परिवार सहित तू यह विष पी रहा है, जैसे कोई प्यासा जल पीता हो।
3.51.26
अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ ३.५१.२६ ॥
कर्मों का परिणाम न जानने वाले, विवेकहीन लोग शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं, जैसे तू नष्ट होगा।
3.51.27
बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥ ३.५१.२७ ॥
तू काल के पाश से बँधा है, कहाँ जाकर उससे छूटेगा? जैसे मछली मांस लगे काँटे को निगलकर अपने विनाश के लिए बँध जाती है।
3.51.28
नहि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ ३.५१.२८ ॥
हे रावण, काकुत्स्थ और राघव दोनों भाई तेरे लिए कभी भी अजेय नहीं हैं; पर वे इस आश्रम पर हुए अपमान को तो क्षमा कर देंगे।
3.51.29
यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम्।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ३.५१.२९ ॥
तूने जो कर्म किया, वह डरपोक का, संसार द्वारा निन्दित है। यह चोरों का मार्ग है, वीरों द्वारा सेवित मार्ग नहीं।
3.51.30
युद्ध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥ ३.५१.३० ॥
हे रावण, यदि तू शूर है तो युद्ध कर; क्षण भर ठहर। तू भी भूमि पर मारा गिरकर वैसे ही सोएगा जैसे तेरा भाई खर सोया।
3.51.31
परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत् ॥ ३.५१.३१ ॥
मृत्यु के समय मनुष्य जो कर्म करता है, वह अपने ही विनाश के लिए अधर्मपूर्ण कर्म है, और तुमने वही कर्म अपनाया है।
3.51.32
पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान्।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयंभूर्भगवानपि ॥ ३.५१.३२ ॥
जिस कर्म से पाप का बंधन जुड़ता है, उसे कौन पुरुष करेगा? लोकों के अधिपति स्वयंभू भगवान भी ऐसा नहीं करेंगे।
3.51.33
एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ ३.५१.३३ ॥
ऐसा शुभ वचन कहकर वीर्यवान जटायु उस राक्षस दशग्रीव की पीठ पर भारी वेग से गिर पड़े।
3.51.34
तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः।
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम् ॥ ३.५१.३४ ॥
उसे नुकीले नखों से पकड़कर जटायु ने चारों ओर से उसे फाड़ डाला, जैसे कोई हाथीसवार दुष्ट हाथी पर चढ़कर उसे वश में करता है।
3.51.35
विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन्।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥ ३.५१.३५ ॥
पीठ पर दबाव डालते हुए उसने नखों से उसका मुख फाड़ डाला, और उसके केश उखाड़ डाले; नख, पंख और चोंच ही जिसके आयुध थे।
3.51.36
स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः।
अमर्षस्फुरितोष्ठः सन् प्राकम्पत च राक्षसः ॥ ३.५१.३६ ॥
गृध्रराज द्वारा इस प्रकार बार-बार पीड़ित होकर, क्रोध से होंठ फड़फड़ाते हुए वह राक्षस काँप उठा।
3.51.37
सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्च्छितः ॥ ३.५१.३७ ॥
रावण ने वैदेही को बाएँ अंक में कसकर थाम लिया, और क्रोध से मूर्छित होकर पीड़ित अवस्था में जटायु पर हथेली से प्रहार किया।
3.51.38
जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः।
वामबाहून् दश तदा व्यपाहरदरिंदमः ॥ ३.५१.३८ ॥
तब शत्रुओं को दबाने वाले पक्षिराज जटायु ने उस पर चढ़कर चोंच से रावण की बाईं दसों भुजाएँ काट डालीं।
3.51.39
संछिन्नबाहोः सद्यो वै बाहवः सहसाभवन्।
विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः ॥ ३.५१.३९ ॥
जिसकी बाँहें कट गई थीं, उसकी भुजाएँ तत्क्षण ही सहसा फिर उग आईं, विष की ज्वालाओं से युक्त, जैसे बाँबी से सर्प निकल आएँ।
3.51.40
ततः क्रोधाद् दशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान्।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत् ॥ ३.५१.४० ॥
तब क्रोध से पराक्रमी दशग्रीव ने सीता को छोड़कर, दोनों मुट्ठियों और दोनों पैरों से गृध्रराज जटायु को कुचल डाला।
3.51.41
ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ ३.५१.४१ ॥
तब एक मुहूर्त तक उन दोनों अतुलनीय पराक्रमियों के बीच युद्ध हुआ — राक्षसों में प्रधान और पक्षियों में श्रेष्ठ के बीच।
3.51.42
तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत् ॥ ३.५१.४२ ॥
राम के लिए पूरा ज़ोर लगाते हुए उस जटायु के पंख, पैर और पार्श्व — रावण ने तलवार निकालकर उन सबको काट डाला।
3.51.43
स च्छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा।
निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥ ३.५१.४३ ॥
राक्षस ने भयंकर कर्म से उसके पंख सहसा काट डाले, और वह महागृध्र अल्प प्राणों वाला होकर धरती पर गिर पड़ा।
3.51.44
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता ॥ ३.५१.४४ ॥
उस जटायु को धरती पर गिरा हुआ और रक्त से भीगा देखकर दुःखित वैदेही उसकी ओर दौड़ पड़ीं, मानो अपने बंधु की ओर।
3.51.45
तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं
सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम्।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां
जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥ ३.५१.४५ ॥
नीले मेघ के समान आकार वाले, श्वेत वक्षःस्थल वाले, उदार पराक्रमी जटायु को लंका के अधिपति ने पृथ्वी पर पड़ा देखा, जैसे शांत हो चुकी वन की आग।
3.51.46
ततस्तु तं पत्ररथं महीतले
निपातितं रावणवेगमर्दितम्।
पुनश्च संगृह्य शशिप्रभानना
रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ ३.५१.४६ ॥
तब धरती पर गिरे, रावण के वेग से कुचले गए उस पक्षीराज को पुनः गोद में लेकर चन्द्रमुखी जनकपुत्री सीता तब रो पड़ीं।