વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.52.1
सा तु ताराधिपमुखी रावणेन निरीक्ष्य तम्।
गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता ॥ ३.५२.१ ॥
ચંદ્રમુખી તે સીતા, રાવણે ઘાયલ કરેલા ગૃધ્રરાજને જોઈને અત્યંત દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગી.
3.52.2
निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनिस्वरदर्शनम्।
अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां परिदृश्यते ॥ ३.५२.२ ॥
શુકન, લક્ષણો, સ્વપ્ન અને પક્ષીઓના સ્વર-દર્શન—આ મનુષ્યોના સુખદુઃખમાં અવશ્ય જોવા મળે છે.
3.52.3
न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मनः।
धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः ॥ ३.५२.३ ॥
હે રામ! તમને પોતાની મહાન આપત્તિ ખબર નથી; હે કાકુત્સ્થ! મારા માટે જ આ મૃગો અને પક્ષીઓ દોડી રહ્યાં છે.
3.52.4
अयं हि कृपया राम मां त्रातुमिह संगतः।
शेते विनिहतो भूमौ ममाभाग्याद् विहंगमः ॥ ३.५२.४ ॥
હે રામ! આ પક્ષી દયાથી જ મને બચાવવા અહીં આવ્યું હતું; મારા દુર્ભાગ્યે તે ઘાયલ થઈ ભૂમિ પર પડ્યું છે.
3.52.5
त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना।
सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके ॥ ३.५२.५ ॥
"હે કાકુત્સ્થ! હે લક્ષ્મણ! આજે મને બચાવો!" એમ કહીને અત્યંત ભયભીત તે સુંદરી, નજીકના સાંભળનારાઓ સાંભળે તેમ જોરથી પોકારી ઊઠી.
3.52.6
तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत्।
अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३.५२.६ ॥
માળા અને આભૂષણો અસ્તવ્યસ્ત થયેલી, અનાથની જેમ વિલાપ કરતી તે વૈદેહી તરફ રાક્ષસાધિપતિ રાવણ દોડ્યો.
3.52.7
तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान्।
मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्राप तां राक्षसाधिपः ॥ ३.५२.७ ॥
વેલની જેમ મહાવૃક્ષોને વીંટળાઈને આલિંગન આપતી તેને રાક્ષસાધિપતિ 'છોડ, છોડ' એમ વારંવાર કહેતાં પકડી લીધી.
3.52.8
क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने।
जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः ॥ ३.५२.८ ॥
વનમાં રામથી વિખૂટી પડેલી 'હે રામ, હે રામ' એમ આક્રંદ કરતી તેને યમ સમાન રાવણે જીવનાંતને માટે વાળથી પકડી.
3.52.9
प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम्।
जगत् सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम् ॥ ३.५२.९ ॥
વૈદેહી અપમાનિત થતાં ચરાચર સમગ્ર જગત મર્યાદાહીન બની ગયું; અંધકારથી અંધ બનીને ઢંકાઈ ગયું.
3.52.10
न वाति मारुतस्तत्र निष्प्रभोऽभूद् दिवाकरः।
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां देवो दिव्येन चक्षुषा ॥ ३.५२.१० ॥
ત્યાં પવન વાયો નહીં; સૂર્ય પ્રભાહીન થયો. સીતાને પકડાયેલી જોઈને દેવે દિવ્ય ચક્ષુથી જોયું.
3.52.11
कृतं कार्यमिति श्रीमान् व्याजहार पितामहः।
प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन् सर्वे ते परमर्षयः ॥ ३.५२.११ ॥
"કાર્ય પૂર્ણ થયું" એમ તેજસ્વી પિતામહ બ્રહ્માએ કહ્યું. તે બધા પરમ ઋષિઓ હર્ષિત થયા અને વ્યથિત પણ થયા.
3.52.12
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः।
रावणस्य विनाशं च प्राप्तं बुद्ध्वा यदृच्छया ॥ ३.५२.१२ ॥
સીતાને પકડાયેલી જોઈને દંડકારણ્યના વાસીઓએ, રાવણનો વિનાશ નજીક આવ્યો છે એમ સંયોગથી જાણ્યું.
3.52.13
स तु तां राम रामेति रुदतीं लक्ष्मणेति च।
जगामादाय चाकाशं रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ३.५२.१३ ॥
રાક્ષસોના અધિપતિ રાવણ 'હે રામ, હે રામ' અને 'લક્ષ્મણ' કહીને રડતી તેને લઈને આકાશમાં ચાલ્યો ગયો.
3.52.14
तप्ताभरणवर्णाङ्गी पीतकौशेयवासिनी।
रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा ॥ ३.५२.१४ ॥
તપાવેલા સોનાના આભૂષણ જેવા વર્ણના અંગવાળી, પીળું રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી તે રાજકુમારી વીજળી જેવી ઝળકી.
3.52.15
उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः।
अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप्त इवाग्निना ॥ ३.५२.१५ ॥
તેના ફરફરતા પીળા વસ્ત્રથી રાવણ વધુ ઝળક્યો, અગ્નિથી સળગતા પર્વતની જેમ.
3.52.16
तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च।
पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् ॥ ३.५२.१६ ॥
પરમ કલ્યાણી વૈદેહીની તામ્રવર્ણી સુગંધિત કમળપાંખડીઓ રાવણ પર વિખરાઈ ગઈ.
3.52.17
तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम्।
बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे ॥ ३.५२.१७ ॥
આકાશમાં ફરફરતું તેનું સોનેરી પ્રભાવાળું રેશમી વસ્ત્ર, તડકામાં સૂર્યની લાલીથી રંગાયેલા વાદળ જેવું ઝળક્યું.
3.52.18
तस्यास्तद् विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्।
न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम् ॥ ३.५२.१८ ॥
આકાશમાં રાવણના ખોળામાં રહેલું તેનું એ નિર્મળ મુખ, રામ વિના પાણી વિનાના કમળની જેમ ન શોભ્યું.
3.52.19
बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः।
सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम् ॥ ३.५२.१९ ॥
તે નીલા મેઘને ચીરીને ઉદય પામેલા ચંદ્ર જેવું દેખાયું; સુંદર કપાળ અને સુંદર કેશાંત ધરાવતું, કમળના ગર્ભ જેવી આભાવાળું, નિર્દોષ.
3.52.20
शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम्।
तस्याः सुनयनं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम् ॥ ३.५२.२० ॥
સુંદર નેત્રોવાળું તેનું મુખ, શ્વેત, અત્યંત નિર્મળ, પ્રભાવાન દાંતોથી શોભિત હતું; આકાશમાં રાવણના ખોળામાં સ્થિત.
3.52.21
रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम्।
सुनासं चारुताम्रोष्ठमाकाशे हाटकप्रभम् ॥ ३.५२.२१ ॥
રડતું, આંસુ લૂછેલું, ચંદ્ર જેવું દર્શનપ્રિય, સુંદર નાક અને સુંદર લાલ હોઠવાળું, આકાશમાં સુવર્ણ જેવી આભાવાળું.
3.52.22
राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास्तद् वदनं शुभम्।
शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः ॥ ३.५२.२२ ॥
રાક્ષસેન્દ્રે હલાવેલું તેનું એ શુભ મુખ, રામ વિના દિવસે ઉદય પામેલા ચંદ્રની જેમ શોભ્યું નહીં.
3.52.23
सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम्।
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं गजमिवाश्रिता ॥ ३.५२.२३ ॥
સુવર્ણવર્ણી એ મૈથિલી, નીલ અંગવાળા રાક્ષસાધિપતિને વળગીને, નીલા હાથીને લપેટાયેલી સુવર્ણ કટિમેખલા જેવી શોભી.
3.52.24
सा पद्मपीता हेमाभा रावणं जनकात्मजा।
विद्युद् घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा ॥ ३.५२.२४ ॥
કમળ જેવી પીળી, સુવર્ણ આભાવાળી જનકાત્મજા, રાવણમાં સમાઈને, તપાવેલાં આભૂષણોથી શોભતી, મેઘમાં પ્રવેશેલી વીજળી જેવી શોભી.
3.52.25
तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसेश्वरः।
बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः ॥ ३.५२.२५ ॥
તે વૈદેહીના આભૂષણોના અવાજથી રાક્ષસેશ્વર નિર્મલ નીલવર્ણ થઈ ગર્જતા મેઘ સમાન જણાયો.
3.52.26
उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः।
सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले ॥ ३.५२.२६ ॥
તેના માથામાંથી ખરેલી પુષ્પવર્ષા ચારે બાજુથી હરણ થઈ રહેલી સીતા ઉપરથી ભૂમિ પર પડી.
3.52.27
सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः।
समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत ॥ ३.५२.२७ ॥
રાવણના વેગથી ચારે બાજુ વિખરાયેલી તે પુષ્પવર્ષા ફરી દશગ્રીવ તરફ વળી.
3.52.28
अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम्।
नक्षत्रमाला विमला मेरुं नगमिवोन्नतम् ॥ ३.५२.२८ ॥
ફૂલોની ધારા વૈશ્રવણના નાના ભાઈ તરફ વળી; ઊંચા મેરુ પર્વત પર નિર્મલ નક્ષત્રમાળા જેવી.
3.52.29
चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम्।
विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात धरणीतले ॥ ३.५२.२९ ॥
વૈદેહીના પગમાંથી ખરી પડેલું રત્નજડિત નૂપુર વીજળીના મંડળ જેવું ચમકતું ભૂમિ પર પડ્યું.
3.52.30
तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम्।
प्रशोभयत वैदेही गजं कक्ष्येव काञ्चनी ॥ ३.५२.३० ॥
વૃક્ષના કોમળ અંકુર જેવી લાલ તે વૈદેહી નીલવર્ણ રાક્ષસેશ્વરને હાથીને સોનાના કક્ષ્યા-બંધની જેમ શોભાવતી હતી.
3.52.31
तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा।
जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः ॥ ३.५२.३१ ॥
આકાશમાં પોતાના તેજથી ઝળહળતી તે સીતાને, મહાન ઉલ્કાની જેમ, વૈશ્રવણના નાના ભાઈએ આકાશમાં પ્રવેશીને હરી લીધી.
3.52.32
तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले।
सघोषाण्यवशीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात् ॥ ३.५२.३२ ॥
તેનાં અગ્નિ જેવા રંગનાં ઘરેણાં અવાજ સાથે ધરતી પર પડી ગયાં, જેમ આકાશમાંથી ક્ષીણ થયેલા તારા ખરે છે.
3.52.33
तस्याः स्तनान्तराद् भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः।
वैदेह्या निपतन् भाति गङ्गेव गगनच्युता ॥ ३.५२.३३ ॥
વૈદેહીના સ્તનો વચ્ચેથી ખસી પડેલો ચંદ્ર જેવી કાંતિવાળો હાર આકાશથી પડેલી ગંગાની જેમ શોભ્યો.
3.52.34
उत्पातवाताभिरता नानाद्विजगणायुताः।
मा भैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः ॥ ३.५२.३४ ॥
ઉત્પાતના પવનમાં રમતા, અનેક પંખીઓના ટોળાંથી ભરેલાં વૃક્ષો, અગ્રભાગ હલાવીને, જાણે 'ડરીશ નહીં' એમ બોલતા હોય એમ લાગ્યાં.
3.52.35
नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजलेचराः।
सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम् ॥ ३.५२.३५ ॥
કમળો તૂટેલા, માછલીઓ અને જળચર ભયભીત એવાં સરોવરો, ઉત્સાહ ગુમાવેલી સખી મૈથિલી માટે જાણે શોક કરતાં હતાં.
3.52.36
समन्तादभिसम्पत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः।
अन्वधावंस्तदा रोषात् सीताच्छायानुगामिनः ॥ ३.५२.३६ ॥
ચોતરફથી એકઠાં થઈને, સિંહ, વાઘ, હરણ અને પંખીઓ ક્રોધથી સીતાની છાયાની પાછળ દોડ્યાં.
3.52.37
जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैरुच्छ्रितबाहुभिः।
सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः ॥ ३.५२.३७ ॥
સીતાનું હરણ થતું હતું ત્યારે, ધોધ જ આંસુ ધારણ કરતાં મુખ અને શિખરો જ ઊંચા ઉઠાવેલા હાથ સાથે પર્વતો જાણે વિલાપ કરતા હતા.
3.52.38
ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः।
प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमानासीत् पाण्डुरमण्डलः ॥ ३.५२.३८ ॥
હરણ થતી વૈદેહીને જોઈને દુઃખી સૂર્યની પ્રભા સંપૂર્ણ ઝાંખી પડી ગઈ, અને તે તેજસ્વી હોવા છતાં ફિક્કા મંડળ જેવો થઈ ગયો.
3.52.39
नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता।
यत्र रामस्य वैदेहीं सीतां हरति रावणः ॥ ३.५२.३९ ॥
જ્યાં રાવણ રામની વૈદેહી સીતાને હરી જાય છે ત્યાં ધર્મ નથી; સત્ય ક્યાંથી હોય? સરળતા પણ નથી અને કરુણા પણ નથી.
3.52.40
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः ॥ ३.५२.४० ॥
ભયભીત અને દીન મુખવાળા હરણના બચ્ચાં રડવા લાગ્યા.
3.52.41
उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैर्भयादिव विलक्षणैः।
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः ॥ ३.५२.४१ ॥
ભયથી જાણે મૂંઝાયેલી આંખોથી વારંવાર જોતાં, શરીર ખૂબ ધ્રુજતાં, વનદેવતાઓ થઈ ગયાં.
3.52.42
विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम्।
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम् ॥ ३.५२.४२ ॥
જોરથી વિલાપ કરતી, આટલા દુઃખમાં પડેલી સીતાને જોઈ — મધુર સ્વરવાળી તે "લક્ષ્મણ! રામ!" એમ પોકારી રહી હતી.
3.52.43
अवेक्षमाणां बहुशो वैदेहीं धरणीतलम्।
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम्।
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनीम् ॥ ३.५२.४३ ॥
પૃથ્વી તરફ વારંવાર જોતી વૈદેહીને, જેના વાળના છેડા વિખરાયેલા હતા અને કપાળનું તિલક ભૂંસાઈ ગયું હતું, તે મનસ્વિનીને દશગ્રીવે પોતાના વિનાશ માટે હરી લીધી.
3.52.44
ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता
विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली।
अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ
विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता ॥ ३.५२.४४ ॥
ત્યારે સુંદર દાંત અને પવિત્ર હાસ્યવાળી તે મૈથિલી, સ્વજનોથી વિખૂટી પડીને, રાઘવ અને લક્ષ્મણ બંનેને ન જોતી, વિવર્ણ મુખે ભયના ભારથી પીડાઈ.