वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.52.1
सा तु ताराधिपमुखी रावणेन निरीक्ष्य तम्।
गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता ॥ ३.५२.१ ॥
चंद्रमुखी ती सीता रावणाने घायाळ केलेल्या गृध्रराजाला पाहून अत्यंत दुःखाने विलाप करू लागली.
3.52.2
निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनिस्वरदर्शनम्।
अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां परिदृश्यते ॥ ३.५२.२ ॥
शकुन, लक्षणे, स्वप्ने आणि पक्ष्यांचा स्वर-दर्शन—हे मनुष्यांच्या सुखदुःखात अवश्य दिसून येतात.
3.52.3
न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मनः।
धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः ॥ ३.५२.३ ॥
हे राम! तुम्हाला आपल्यावरील मोठे संकट कळत नाही; हे काकुत्स्था! माझ्यासाठीच हे मृग आणि पक्षी धावत आहेत.
3.52.4
अयं हि कृपया राम मां त्रातुमिह संगतः।
शेते विनिहतो भूमौ ममाभाग्याद् विहंगमः ॥ ३.५२.४ ॥
हे राम! हा पक्षी दयेने मला वाचवण्यासाठीच येथे आला होता; माझ्या दुर्दैवाने तो घायाळ होऊन भूमीवर पडला आहे.
3.52.5
त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना।
सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके ॥ ३.५२.५ ॥
"हे काकुत्स्था! हे लक्ष्मणा! आज मला वाचवा!" असे म्हणत अत्यंत घाबरलेली ती सुंदरी, जवळ असलेल्यांना ऐकू जाईल अशा आवाजात आक्रोशली.
3.52.6
तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत्।
अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३.५२.६ ॥
माळा आणि अलंकार अस्ताव्यस्त झालेल्या, अनाथेप्रमाणे विलाप करणाऱ्या त्या वैदेहीकडे राक्षसाधिपती रावण धावला.
3.52.7
तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान्।
मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्राप तां राक्षसाधिपः ॥ ३.५२.७ ॥
वेलीप्रमाणे महावृक्षांना वेढून आलिंगन देणाऱ्या तिला राक्षसाधिपती 'सोड, सोड' म्हणत वारंवार धरू लागला.
3.52.8
क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने।
जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः ॥ ३.५२.८ ॥
वनात रामापासून दूर झालेली 'हे राम, हे राम' असा आक्रोश करणारी तिला यमासारख्या रावणाने जीवनाचा अंत करण्यासाठी केसांना धरले.
3.52.9
प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम्।
जगत् सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम् ॥ ३.५२.९ ॥
वैदेही अपमानित झाल्यावर चराचर सारे जग मर्यादाहीन झाले; अंधाऱ्या अंधकाराने ते व्यापले गेले.
3.52.10
न वाति मारुतस्तत्र निष्प्रभोऽभूद् दिवाकरः।
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां देवो दिव्येन चक्षुषा ॥ ३.५२.१० ॥
तेथे वारा वाहिला नाही; सूर्य निस्तेज झाला. सीतेला धरलेले पाहून देवाने दिव्य दृष्टीने पाहिले.
3.52.11
कृतं कार्यमिति श्रीमान् व्याजहार पितामहः।
प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन् सर्वे ते परमर्षयः ॥ ३.५२.११ ॥
"कार्य पूर्ण झाले" असे तेजस्वी पितामह ब्रह्मदेव म्हणाले. ते सर्व परमर्षी आनंदित झाले आणि व्यथितही झाले.
3.52.12
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः।
रावणस्य विनाशं च प्राप्तं बुद्ध्वा यदृच्छया ॥ ३.५२.१२ ॥
सीतेला धरलेले पाहून दण्डकारण्यातील वासी लोकांनी, रावणाचा नाश जवळ आल्याचे योगायोगाने जाणले.
3.52.13
स तु तां राम रामेति रुदतीं लक्ष्मणेति च।
जगामादाय चाकाशं रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ३.५२.१३ ॥
राक्षसांचा अधिपती रावण 'हे राम, हे राम' आणि 'लक्ष्मणा' असे रडत असलेल्या तिला घेऊन आकाशात निघून गेला.
3.52.14
तप्ताभरणवर्णाङ्गी पीतकौशेयवासिनी।
रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा ॥ ३.५२.१४ ॥
तापलेल्या सोन्याच्या अलंकारांसारख्या वर्णाच्या अंगाची, पिवळे रेशमी वस्त्र नेसलेली ती राजकन्या विजेसारखी चमकली.
3.52.15
उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः।
अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप्त इवाग्निना ॥ ३.५२.१५ ॥
तिच्या फडकणाऱ्या पिवळ्या वस्त्रामुळे रावण अधिकच झळकला, अग्नीने पेटलेल्या पर्वतासारखा.
3.52.16
तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च।
पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् ॥ ३.५२.१६ ॥
परम कल्याणी वैदेहीची ताम्रवर्ण सुगंधी कमलपाने रावणावर विखरली गेली.
3.52.17
तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम्।
बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे ॥ ३.५२.१७ ॥
आकाशात फडकणारे तिचे सोनेरी कांतीचे रेशमी वस्त्र, उन्हात सूर्याच्या लालीने रंगलेल्या ढगासारखे चमकले.
3.52.18
तस्यास्तद् विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्।
न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम् ॥ ३.५२.१८ ॥
आकाशात रावणाच्या मांडीवर असलेले तिचे ते निर्मळ मुख, रामाविना पाण्याविना कमळासारखे शोभले नाही.
3.52.19
बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः।
सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम् ॥ ३.५२.१९ ॥
ते नीळ मेघ भेदून उदित झालेल्या चंद्रासारखे दिसले; सुंदर कपाळ आणि सुंदर केशांत असलेले, कमळाच्या मध्यभागासारख्या कांतीचे, निर्दोष.
3.52.20
शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम्।
तस्याः सुनयनं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम् ॥ ३.५२.२० ॥
सुंदर नेत्रांचे तिचे मुख, शुभ्र, अत्यंत निर्मल, तेजस्वी दातांनी शोभून दिसत होते; आकाशात रावणाच्या मांडीवर होते.
3.52.21
रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम्।
सुनासं चारुताम्रोष्ठमाकाशे हाटकप्रभम् ॥ ३.५२.२१ ॥
रडत, अश्रू पुसलेले, चंद्रासारखे पाहण्यास प्रिय, सुंदर नाक व सुंदर लालसर ओठांचे, आकाशात सोन्यासारख्या तेजाचे.
3.52.22
राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास्तद् वदनं शुभम्।
शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः ॥ ३.५२.२२ ॥
राक्षसराजाने हलवलेले तिचे ते शुभ मुख, रामाशिवाय दिवसा उगवलेल्या चंद्रासारखे शोभले नाही.
3.52.23
सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम्।
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं गजमिवाश्रिता ॥ ३.५२.२३ ॥
सुवर्णवर्णी ती मैथिली, निळ्या अंगाच्या राक्षसाधिपतीला आधार घेऊन, निळ्या हत्तीला बिलगलेल्या सोन्याच्या कमरपट्ट्यासारखी शोभली.
3.52.24
सा पद्मपीता हेमाभा रावणं जनकात्मजा।
विद्युद् घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा ॥ ३.५२.२४ ॥
कमळासारखी पिवळी, सोन्याच्या कांतीची जनकाची कन्या, रावणाशी एकरूप होऊन, तापवलेल्या अलंकारांनी शोभून, मेघात शिरलेल्या विजेसारखी शोभली.
3.52.25
तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसेश्वरः।
बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः ॥ ३.५२.२५ ॥
त्या वैदेहीच्या अलंकारांच्या झंकारामुळे राक्षसराज निर्मल नीलवर्ण होऊन गर्जणाऱ्या मेघासारखा दिसू लागला.
3.52.26
उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः।
सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले ॥ ३.५२.२६ ॥
तिच्या मस्तकावरून गळलेली पुष्पवृष्टी चहूबाजूंनी हरण होत असलेल्या सीतेवरून भूमीवर पडली.
3.52.27
सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः।
समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत ॥ ३.५२.२७ ॥
रावणाच्या वेगाने चहूबाजूंना विखुरलेली ती पुष्पवृष्टी पुन्हा दशग्रीवाकडेच वळली.
3.52.28
अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम्।
नक्षत्रमाला विमला मेरुं नगमिवोन्नतम् ॥ ३.५२.२८ ॥
फुलांची धार वैश्रवणाच्या धाकट्या भावाकडे वळली; उंच मेरू पर्वतावर निर्मल नक्षत्रमालेसारखी.
3.52.29
चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम्।
विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात धरणीतले ॥ ३.५२.२९ ॥
वैदेहीच्या पायातून गळलेला रत्नजडित नूपुर विजेच्या मंडलासारखा चमकत भूमीवर पडला.
3.52.30
तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम्।
प्रशोभयत वैदेही गजं कक्ष्येव काञ्चनी ॥ ३.५२.३० ॥
वृक्षाच्या कोवळ्या पालवीसारखी लाल असलेली ती वैदेही नीलवर्ण राक्षसेश्वराला हत्तीला सोन्याच्या कक्ष्येप्रमाणे शोभवत होती.
3.52.31
तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा।
जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः ॥ ३.५२.३१ ॥
आकाशात आपल्या तेजाने चमकणाऱ्या त्या सीतेला, महान उल्केप्रमाणे, वैश्रवणाच्या धाकट्या भावाने आकाशात प्रवेश करून हरण केले.
3.52.32
तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले।
सघोषाण्यवशीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात् ॥ ३.५२.३२ ॥
तिची अग्निवर्ण आभूषणे आवाजासह भूमीवर गळून पडली, जसे आकाशातून क्षीण झालेले तारे ढळतात.
3.52.33
तस्याः स्तनान्तराद् भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः।
वैदेह्या निपतन् भाति गङ्गेव गगनच्युता ॥ ३.५२.३३ ॥
वैदेहीच्या स्तनांमधून खाली पडणारा, चंद्रासारखी कांती असलेला हार आकाशातून पडलेल्या गंगेप्रमाणे शोभला.
3.52.34
उत्पातवाताभिरता नानाद्विजगणायुताः।
मा भैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः ॥ ३.५२.३४ ॥
उत्पाताच्या वाऱ्यात रमणारे, अनेक पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेले वृक्ष, शेंडे हलवत, जणू 'भिऊ नकोस' असे बोलत होते.
3.52.35
नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजलेचराः।
सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम् ॥ ३.५२.३५ ॥
कमळे चुरडलेली, मासे आणि जलचर घाबरलेले तलाव, उत्साह गमावलेल्या मैथिलीसाठी जणू शोक करत होते.
3.52.36
समन्तादभिसम्पत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः।
अन्वधावंस्तदा रोषात् सीताच्छायानुगामिनः ॥ ३.५२.३६ ॥
चोहीकडून एकत्र येऊन, सिंह, वाघ, हरिण आणि पक्षी रागाने सीतेच्या छायेमागे धावले.
3.52.37
जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैरुच्छ्रितबाहुभिः।
सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः ॥ ३.५२.३७ ॥
सीतेचे हरण होत असताना, धबधबे हेच अश्रू असलेली तोंडे आणि शिखरे हीच वर उचललेली बाहू घेऊन पर्वत जणू आक्रोश करीत होते.
3.52.38
ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः।
प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमानासीत् पाण्डुरमण्डलः ॥ ३.५२.३८ ॥
नेल्या जाणाऱ्या वैदेहीला पाहून दुःखी झालेल्या सूर्याची प्रभा पूर्णपणे मंदावली आणि तो तेजस्वी असूनही फिकट वर्तुळासारखा झाला.
3.52.39
नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता।
यत्र रामस्य वैदेहीं सीतां हरति रावणः ॥ ३.५२.३९ ॥
जिथे रावण रामाची वैदेही सीता हरण करतो, तिथे धर्म नाही; सत्य कुठून असणार? ऋजुता नाही आणि दयाळूपणाही नाही.
3.52.40
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः ॥ ३.५२.४० ॥
घाबरलेली, दीन चेहऱ्याची हरिणाची पिले रडू लागली.
3.52.41
उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैर्भयादिव विलक्षणैः।
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः ॥ ३.५२.४१ ॥
भीतीने जणू गोंधळलेल्या डोळ्यांनी वारंवार पाहत, शरीर थरथरत असलेल्या वनदेवता झाल्या.
3.52.42
विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम्।
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम् ॥ ३.५२.४२ ॥
जोरात आक्रोश करणारी, इतक्या दुःखात सापडलेली सीता पाहिली — मधुर स्वराची ती "लक्ष्मणा! रामा!" अशी हाका मारत होती.
3.52.43
अवेक्षमाणां बहुशो वैदेहीं धरणीतलम्।
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम्।
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनीम् ॥ ३.५२.४३ ॥
पृथ्वीकडे वारंवार पाहणाऱ्या वैदेहीला, जिचे केसांचे टोक विस्कटले होते आणि कपाळावरचा टिळा पुसला गेला होता, त्या मनस्विनीला दशग्रीवाने स्वतःच्या विनाशासाठी हरण केले.
3.52.44
ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता
विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली।
अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ
विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता ॥ ३.५२.४४ ॥
मग सुंदर दात आणि पवित्र हसू असलेली ती मैथिली, नातेवाईकांपासून तुटलेली, राघव आणि लक्ष्मण दोघांनाही न दिसत असताना, विवर्ण मुखाने भयाच्या ओझ्याने पीडित झाली.