বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 3.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.56.1
सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्शिता।
तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥ ३.५६.१ ॥
এরূপ বলা হলেও নির্ভয়া ও শোকে ক্ষীণা বৈদেহী, মাঝখানে একটি তৃণ রেখে রাবণকে বললেন।
3.56.2
राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः।
सत्यसंधः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥ ३.५६.२ ॥
ধর্মসেতুর মতো অচল, সত্যসন্ধ ও খ্যাতিমান দশরথ নামে এক রাজা ছিলেন; তাঁর পুত্রই সেই রাঘব।
3.56.3
रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम ॥ ३.५६.३ ॥
রাম নামের সেই ধর্মাত্মা ত্রিলোকে বিখ্যাত; দীর্ঘবাহু ও বিশালনয়ন সেই আমার দেবতা ও পতি।
3.56.4
इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणान् वधिष्यति ॥ ३.५६.४ ॥
ইক্ষ্বাকু বংশে জাত, সিংহস্কন্ধ, মহাদ্যুতি সেই রাম ভাই লক্ষ্মণের সঙ্গে তোমার প্রাণ হরণ করবেন।
3.56.5
प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया वै धर्षिता बलात्।
शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥ ३.५६.५ ॥
তাঁর সামনে যদি তুমি বলপূর্বক আমাকে অপমান করতে, তবে জনস্থানে খরের মতো যুদ্ধে নিহত হয়ে তুমি শুয়ে থাকতে।
3.56.6
य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः।
राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥ ३.५६.६ ॥
ভয়ংকররূপী ও মহাবলশালী বলে কথিত এই রাক্ষসেরা সকলেই রাঘবের সামনে গরুড়ের সামনে সর্পের মতো বিষহীন।
3.56.7
तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः।
शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः ॥ ३.५६.७ ॥
তাঁর ধনুকের ছিলা থেকে নিক্ষিপ্ত স্বর্ণভূষিত বাণগুলি গঙ্গাতীরকে তরঙ্গ যেমন ভাঙে, তেমনি তোমার দেহকে বিদীর্ণ করবে।
3.56.8
असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवध्योऽसि रावण।
उत्पाद्य सुमहद् वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे ॥ ३.५६.८ ॥
হে রাবণ, তুমি অসুর বা দেবতাদের দ্বারা অবধ্য হলেও, তাঁর সঙ্গে এতবড় শত্রুতা সৃষ্টি করে জীবিত থেকে তুমি মুক্তি পাবে না।
3.56.9
स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली।
पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् ॥ ३.५६.९ ॥
বলবান রাঘব তোমার অবশিষ্ট জীবনের অন্তকারী; যূপকাষ্ঠে নীত পশুর মতো তোমার জীবন এখন দুর্লভ।
3.56.10
यदि पश्येत् स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा।
रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो यथा रुद्रेण मन्मथः ॥ ३.५६.१० ॥
রাম ক্রোধদীপ্ত চোখে যদি তোমাকে দেখেন, হে রাক্ষস, রুদ্রের দ্বারা মন্মথ যেমন দগ্ধ হয়েছিল, তেমনি আজ তুমি দগ্ধ হবে।
3.56.11
यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा।
सागरं शोषयेद् वापि स सीतां मोचयेदिह ॥ ३.५६.११ ॥
যিনি আকাশ থেকে চাঁদকে ভূমিতে ফেলতে বা ধ্বংস করতে পারেন, অথবা সমুদ্রকে শুকিয়ে দিতে পারেন, তিনিই এখানে সীতাকে মুক্ত করতে পারেন।
3.56.12
गतासुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः।
लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥ ३.५६.१२ ॥
প্রাণহীন, শ্রীহীন, সত্ত্বহীন ও ইন্দ্রিয়হীন তুমি হবে; তোমারই কারণে লঙ্কা বৈধব্যে আক্রান্ত হবে।
3.56.13
न ते पापमिदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति।
याहं नीता विनाभावं पतिपार्श्वात् त्वया बलात् ॥ ३.५६.१३ ॥
তোমার এই পাপকর্ম তোমার জন্য সুখফল আনবে না, কারণ তুমি আমাকে স্বামীর পাশ থেকে বলপূর্বক বিনাশের দিকে নিয়ে এসেছ।
3.56.14
स हि देवरसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः।
निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥ ३.५६.१४ ॥
আমার মহাতেজস্বী স্বামী দেবরের সঙ্গে নির্ভয়ে নিজের বীর্যের উপর ভর করে শূন্য দণ্ডকারণ্যে বাস করছেন।
3.56.15
स ते वीर्यं बलं दर्पमुत्सेकं च तथाविधम्।
अपनेष्यति गात्रेभ्यः शरवर्षेण संयुगे ॥ ३.५६.१५ ॥
যুদ্ধে শরবর্ষণের দ্বারা তিনি তোমার অঙ্গ থেকে তোমার বীর্য, বল, দর্প ও অহংকার অপসারিত করবেন।
3.56.16
यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः।
तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ ३.५६.१६ ॥
কালের প্রেরণায় যখন প্রাণীদের বিনাশ দেখা যায়, তখন কালের বশীভূত মানুষ তাদের কর্তব্যে অবহেলা করে।
3.56.17
मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं राक्षसाधम।
आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च ॥ ३.५६.१७ ॥
হে অধম রাক্ষস! আমাকে অপমান করায় তোমার সময় উপস্থিত—নিজের, রাক্ষসদের এবং অন্তঃপুরের বিনাশের জন্য।
3.56.18
न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्डमण्डिता।
द्विजातिमन्त्रसम्पूता चण्डालेनावमर्दितुम् ॥ ३.५६.१८ ॥
যজ্ঞের মধ্যস্থিত, স্রুক ও পাত্রে সজ্জিত, দ্বিজদের মন্ত্রে পবিত্র বেদিকে একজন চণ্ডাল অপবিত্র করতে পারে না।
3.56.19
तथाहं धर्मनित्यस्य धर्मपत्नी दृढव्रता।
त्वया स्प्रष्टुं न शक्याहं राक्षसाधम पापिना ॥ ३.५६.१९ ॥
তেমনই আমি, যিনি সদা ধর্মে স্থিত তাঁর ধর্মপত্নী ও দৃঢ়ব্রতা। হে অধম রাক্ষস, হে পাপী, তুমি আমাকে স্পর্শ করতে পারবে না।
3.56.20
क्रीडन्ती राजहंसेन पद्मषण्डेषु नित्यशः।
हंसी सा तृणमध्यस्थं कथं द्रक्ष्येत मद्गुकम् ॥ ३.५६.२० ॥
রাজহংসের সঙ্গে সর্বদা পদ্মবনে খেলা করা হংসী, ঘাসের মাঝে অবস্থিত মদ্গুককে কীভাবে দেখবে?
3.56.21
इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा।
नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस ॥ ३.५६.२१ ॥
এই দেহকে অচেতন করে বাঁধো, অথবা হত্যা করাও; হে রাক্ষস, এই দেহও আমার রক্ষণীয় নয়, আমার জীবনও নয়।
3.56.22
न तु शक्यमपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः।
एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोधात् सुपरुषं वचः ॥ ३.५६.२२ ॥
কিন্তু পৃথিবীতে নিজের উপর অপবাদ টেনে আনা সম্ভব নয়। এইরূপ বলে বৈদেহী ক্রোধে অত্যন্ত কঠোর বাক্য বললেন।
3.56.23
रावणं जानकी तत्र पुनर्नोवाच किंचन।
सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् ॥ ३.५६.२३ ॥
সেখানে জানকী রাবণকে আর কিছুই বললেন না। সীতার রোমহর্ষক কঠোর বাক্য শুনে।
3.56.24
प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः।
शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान् द्वादश भामिनि ॥ ३.५६.२४ ॥
তখন রাবণ সীতাকে ভয় দেখিয়ে এই কথা বললেন: হে মৈথিলী, আমার কথা শোনো। হে ভামিনী, বারো মাস (সময়)।
3.56.25
कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि।
ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः ॥ ३.५६.२५ ॥
হে সুন্দর হাসিনী, এই সময়ের মধ্যে যদি তুমি আমার কাছে না আসো, তবে সকালের আহারের জন্য রাঁধুনিরা তোমাকে টুকরো টুকরো করে কাটবে।
3.56.26
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः।
राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.५६.२६ ॥
এইভাবে কঠোর বাক্য বলে শত্রুদের ভীতিকর রাবণ তখন ক্রুদ্ধ হয়ে রাক্ষসীদের এই কথা বললেন।
3.56.27
शीघ्रमेव हि राक्षस्यो विरूपा घोरदर्शनाः।
दर्पमस्यापनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः ॥ ३.५६.२७ ॥
বিকৃতরূপা, ভয়ঙ্কর-দর্শনা, মাংস ও রক্তভোজী রাক্ষসীরা শীঘ্রই এর অহংকার ভেঙে দেবে।
3.56.28
वचनादेव तास्तस्य सुघोरा घोरदर्शनाः।
कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥ ३.५६.२८ ॥
তাঁর কথায় সেই অতি ভয়ঙ্কর, ভীষণদর্শনা রাক্ষসীরা করজোড়ে মৈথিলীকে ঘিরে দাঁড়াল।
3.56.29
स ताः प्रोवाच राजासौ रावणो घोरदर्शनाः।
प्रचल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ३.५६.२९ ॥
সেই রাজা রাবণ ওই ভীষণদর্শনা রাক্ষসীদের বললেন; পা ফেলে চলার সময় যেন পৃথিবী বিদীর্ণ হয়ে যাচ্ছিল।
3.56.30
अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिति।
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता ॥ ३.५६.३० ॥
"মৈথিলীকে অশোকবনের মধ্যে নিয়ে যাও; সেখানে তোমরা তাঁকে ঘিরে গোপনে পাহারা দেবে।"
3.56.31
तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनः सान्त्वैश्च मैथिलीम्।
आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव ॥ ३.५६.३१ ॥
সেখানেই ভয়ংকর তর্জনে ও আবার সান্ত্বনার বাক্যে মৈথিলীকে তোমরা সবাই বশে আনো, যেমন বন্য হস্তিনীকে বশে আনা হয়।
3.56.32
अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य तु ॥ ३.५६.३२ ॥
তখন তারা মৈথিলীকে ধরে অশোকবনিকায় গেল।
3.56.33
सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम्।
सर्वकालमदैश्चापि द्विजैः समुपसेविताम् ॥ ३.५६.३३ ॥
সেটি সব কাম্য ফলদায়ী, নানা ফুল ও ফলের বৃক্ষে ঘেরা এবং সব ঋতুতে উল্লসিত পাখিদের দ্বারা সেবিত ছিল।
3.56.34
सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा।
राक्षसीवशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥ ३.५६.३४ ॥
শোকে আচ্ছন্ন অঙ্গ নিয়ে জনকনন্দিনী মৈথিলী রাক্ষসীদের বশে পড়লেন, যেমন বাঘিনীদের মাঝে হরিণী।
3.56.35
शोकेन महता ग्रस्ता मैथिली जनकात्मजा।
न शर्म लभते भीरुः पाशबद्धा मृगी यथा ॥ ३.५६.३५ ॥
মহাশোকে গ্রস্ত জনকনন্দিনী মৈথিলী শান্তি পেলেন না, যেমন ফাঁদে বাঁধা ভীরু হরিণী।
3.56.36
न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली
विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता।
पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं
विचेतनाभूद् भयशोकपीडिता ॥ ३.५६.३६ ॥
সেখানে মৈথিলী শান্তি পেলেন না; বিকৃত চোখের রাক্ষসীরা তাঁকে অত্যন্ত তর্জন করল। প্রিয় স্বামী ও দেবরকে স্মরণ করতে করতে ভয় ও শোকে পীড়িত হয়ে তিনি চেতনাহীনের মতো হয়ে গেলেন।