वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.56.1
सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्शिता।
तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥ ३.५६.१ ॥
असे सांगितले गेल्यावरही निर्भय आणि शोकाने कृश झालेली वैदेही, मध्ये एक तृण ठेवून रावणाला म्हणाली.
3.56.2
राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः।
सत्यसंधः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥ ३.५६.२ ॥
धर्माच्या सेतूप्रमाणे अचल, सत्यसंध आणि प्रसिद्ध असा दशरथ नावाचा राजा होता; त्याचा पुत्र तो राघव.
3.56.3
रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम ॥ ३.५६.३ ॥
राम नावाचा तो धर्मात्मा त्रिलोकात प्रसिद्ध आहे; दीर्घबाहू आणि विशालनेत्र असलेला तोच माझा देव आणि पती आहे.
3.56.4
इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणान् वधिष्यति ॥ ३.५६.४ ॥
इक्ष्वाकू कुलात जन्मलेला, सिंहासारख्या खांद्यांचा, महातेजस्वी तो बंधू लक्ष्मणासह तुझे प्राण घेईल.
3.56.5
प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया वै धर्षिता बलात्।
शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥ ३.५६.५ ॥
त्याच्यासमोर जर तू मला बळजबरीने अपमानित केले असतेस, तर जनस्थानात खराप्रमाणे युद्धात मारले जाऊन तू पडला असतास.
3.56.6
य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः।
राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥ ३.५६.६ ॥
भयानक रूपाचे आणि महाबलवान म्हटलेले हे सर्व राक्षस राघवासमोर गरुडासमोरील सर्पांप्रमाणे विषहीन आहेत.
3.56.7
तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः।
शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः ॥ ३.५६.७ ॥
त्याच्या धनुष्याच्या दोरीतून सुटलेले सोन्याने अलंकृत बाण गंगेच्या काठाला लाटा जशा फोडतात तसे तुझे शरीर फोडतील.
3.56.8
असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवध्योऽसि रावण।
उत्पाद्य सुमहद् वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे ॥ ३.५६.८ ॥
हे रावणा, तू असुरांकडून किंवा देवांकडून अवध्य असलास तरी त्याच्याशी इतके मोठे वैर निर्माण करून तू जिवंत सुटणार नाहीस.
3.56.9
स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली।
पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् ॥ ३.५६.९ ॥
बलवान राघव तुझ्या उरलेल्या आयुष्याचा अंत करणारा आहे; यज्ञयूपाकडे नेलेल्या पशूप्रमाणे तुझे जीवित आता दुर्लभ आहे.
3.56.10
यदि पश्येत् स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा।
रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो यथा रुद्रेण मन्मथः ॥ ३.५६.१० ॥
राम रागाने प्रज्वलित डोळ्यांनी तुला पाहील तर, हे राक्षसा, रुद्राने मदनाला जाळले तसा तू आज जळून भस्म होशील.
3.56.11
यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा।
सागरं शोषयेद् वापि स सीतां मोचयेदिह ॥ ३.५६.११ ॥
जो आकाशातून चंद्राला भूमीवर पाडील किंवा त्याचा नाश करील, किंवा समुद्र सुकवील, तोच येथे सीतेला सोडवू शकेल.
3.56.12
गतासुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः।
लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥ ३.५६.१२ ॥
तू प्राणहीन, तेजहीन, सत्त्वहीन आणि इंद्रियहीन होशील; तुझ्यामुळेच लंका वैधव्याने ग्रस्त होईल.
3.56.13
न ते पापमिदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति।
याहं नीता विनाभावं पतिपार्श्वात् त्वया बलात् ॥ ३.५६.१३ ॥
तुझे हे पापकर्म तुला सुखद फल देणार नाही, कारण तू मला पतीजवळून बलात्काराने विनाशाकडे नेले आहेस.
3.56.14
स हि देवरसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः।
निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥ ३.५६.१४ ॥
माझे महातेजस्वी पती, दिराबरोबर, निर्भयपणे आपल्या पराक्रमावर विसंबून ओसाड दंडकारण्यात राहतात.
3.56.15
स ते वीर्यं बलं दर्पमुत्सेकं च तथाविधम्।
अपनेष्यति गात्रेभ्यः शरवर्षेण संयुगे ॥ ३.५६.१५ ॥
युद्धात बाणांच्या वर्षावाने तो तुझ्या अंगांतून तुझे वीर्य, बल, दर्प आणि गर्व दूर करील.
3.56.16
यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः।
तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ ३.५६.१६ ॥
काळाच्या प्रेरणेने जेव्हा प्राण्यांचा विनाश दिसू लागतो, तेव्हा काळाच्या अधीन झालेली माणसे आपल्या कर्तव्यात निष्काळजीपणा करतात.
3.56.17
मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं राक्षसाधम।
आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च ॥ ३.५६.१७ ॥
हे अधम राक्षसा! माझा अपमान करून तुझा काळ आला आहे—तुझ्या स्वतःच्या, राक्षसांच्या आणि अंतःपुराच्या नाशासाठी.
3.56.18
न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्डमण्डिता।
द्विजातिमन्त्रसम्पूता चण्डालेनावमर्दितुम् ॥ ३.५६.१८ ॥
यज्ञमध्यभागी असलेली, स्रुक् पात्रांनी सुशोभित, द्विजांच्या मंत्रांनी पवित्र झालेली वेदी चांडाळाकडून अपवित्र करता येत नाही.
3.56.19
तथाहं धर्मनित्यस्य धर्मपत्नी दृढव्रता।
त्वया स्प्रष्टुं न शक्याहं राक्षसाधम पापिना ॥ ३.५६.१९ ॥
तसेच मी, जो सदैव धर्मात स्थित आहे त्याची धर्मपत्नी आणि दृढव्रता आहे. हे अधम राक्षसा, पापी, तू मला स्पर्श करू शकत नाहीस.
3.56.20
क्रीडन्ती राजहंसेन पद्मषण्डेषु नित्यशः।
हंसी सा तृणमध्यस्थं कथं द्रक्ष्येत मद्गुकम् ॥ ३.५६.२० ॥
राजहंसासोबत नेहमी कमळांच्या समूहात क्रीडा करणारी हंसी, गवतामध्ये असलेल्या मद्गुकाला कशी पाहील?
3.56.21
इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा।
नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस ॥ ३.५६.२१ ॥
हे शरीर निश्चेष्ट करून बांध किंवा मारवून टाक; हे राक्षसा, हे शरीर किंवा माझे जीवितही माझ्याने रक्षण करण्यायोग्य नाही.
3.56.22
न तु शक्यमपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः।
एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोधात् सुपरुषं वचः ॥ ३.५६.२२ ॥
परंतु पृथ्वीवर स्वतःवर अपकीर्ती ओढवून घेणे शक्य नाही. असे बोलून वैदेही रागाने अत्यंत कठोर शब्द बोलली.
3.56.23
रावणं जानकी तत्र पुनर्नोवाच किंचन।
सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् ॥ ३.५६.२३ ॥
तेथे जानकी रावणाशी पुन्हा काही बोलली नाही. सीतेचे रोमांच उभे करणारे कठोर शब्द ऐकून.
3.56.24
प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः।
शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान् द्वादश भामिनि ॥ ३.५६.२४ ॥
तेव्हा रावणाने सीतेला भीती दाखवणारे शब्द बोलून उत्तर दिले: हे मैथिली, माझे शब्द ऐक. हे भामिनी, बारा महिने (मुदत).
3.56.25
कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि।
ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः ॥ ३.५६.२५ ॥
हे सुंदर हसणाऱ्या स्त्रिये, या मुदतीत जर तू माझ्याकडे आली नाहीस, तर सकाळच्या न्याहारीसाठी स्वयंपाकी तुला तुकडे तुकडे करतील.
3.56.26
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः।
राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.५६.२६ ॥
अशा प्रकारे कठोर शब्द बोलून शत्रूंना भयभीत करणारा रावण क्रोधित होऊन राक्षसींना म्हणाला.
3.56.27
शीघ्रमेव हि राक्षस्यो विरूपा घोरदर्शनाः।
दर्पमस्यापनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः ॥ ३.५६.२७ ॥
विद्रूप, भयंकर दिसणाऱ्या, मांस आणि रक्त खाणाऱ्या राक्षसी लवकरच हिचा अहंकार उतरवतील.
3.56.28
वचनादेव तास्तस्य सुघोरा घोरदर्शनाः।
कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥ ३.५६.२८ ॥
त्याच्या शब्दांवरून ते अत्यंत भयंकर, भयानक दिसणाऱ्या राक्षसी हात जोडून मैथिलीभोवती उभ्या राहिल्या.
3.56.29
स ताः प्रोवाच राजासौ रावणो घोरदर्शनाः।
प्रचल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ३.५६.२९ ॥
तो राजा रावण त्या भयंकर दिसणाऱ्या राक्षसींशी बोलला; पाय आपटत चालताना जणू पृथ्वीच फाटत होती.
3.56.30
अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिति।
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता ॥ ३.५६.३० ॥
"मैथिलीला अशोकवनाच्या मध्यभागी नेण्यात यावे; तेथे तुम्ही सर्वांनी तिला वेढून गुप्तपणे तिचे रक्षण करावे."
3.56.31
तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनः सान्त्वैश्च मैथिलीम्।
आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव ॥ ३.५६.३१ ॥
तिथेच भयंकर धमक्यांनी आणि पुन्हा सांत्वनाच्या शब्दांनी मैथिलीला तुम्ही सर्वजणी वश करा, जसे रानटी हत्तीणीला वश केले जाते.
3.56.32
अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य तु ॥ ३.५६.३२ ॥
मग त्यांनी मैथिलीला धरून अशोकवनिकेत नेले.
3.56.33
सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम्।
सर्वकालमदैश्चापि द्विजैः समुपसेविताम् ॥ ३.५६.३३ ॥
ते सर्व इच्छित फळे देणाऱ्या, नाना फुले-फळांच्या वृक्षांनी वेढलेले आणि सर्व ऋतूंत आनंदित पक्ष्यांनी सेविलेले होते.
3.56.34
सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा।
राक्षसीवशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥ ३.५६.३४ ॥
शोकाने वेढलेल्या अंगांची ती जनकाची कन्या मैथिली राक्षसींच्या वशात पडली, जशी वाघिणींच्या तावडीत सापडलेली हरिणी.
3.56.35
शोकेन महता ग्रस्ता मैथिली जनकात्मजा।
न शर्म लभते भीरुः पाशबद्धा मृगी यथा ॥ ३.५६.३५ ॥
महान शोकाने ग्रासलेली जनकाची कन्या मैथिली सुख-शांती मिळवू शकली नाही, जशी पाशात बांधलेली भित्री हरिणी.
3.56.36
न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली
विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता।
पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं
विचेतनाभूद् भयशोकपीडिता ॥ ३.५६.३६ ॥
तिथे मैथिलीला थोडेसेही सुख मिळाले नाही; विकृत डोळ्यांच्या राक्षसींनी तिला अतिशय धमकावले. आपल्या प्रिय पतीचे आणि दिराचे स्मरण करीत, भय आणि शोकाने पीडित होऊन ती जणू बेशुद्ध झाली.