वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.59.1
अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः।
परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखादिदं वचः ॥ ३.५९.१ ॥
तेव्हा रघुनंदन राम आश्रमातून परत येत असताना वाटेत दुःखाने सौमित्री लक्ष्मणाला हे शब्द विचारू लागला.
3.59.2
तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम्।
यदा सा तव विश्वासाद् वने विरहिता मया ॥ ३.५९.२ ॥
तो म्हणाला: मैथिलीला सोडून तू का आलास? तुझ्या विश्वासावर मी तिला वनात एकटीच सोडली होती.
3.59.3
दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण।
शङ्कमानं महत् पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः ॥ ३.५९.३ ॥
लक्ष्मणा! तू इथे आलेला पाहून आणि माझ्या मैथिलीला सोडून आलास हे जाणून, कोणते तरी मोठे पाप घडले असावे अशी शंका वाटते; खरोखर माझे मन व्यथित झाले आहे.
3.59.4
स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे।
दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥ ३.५९.४ ॥
माझा डावा डोळा फडफडत आहे, बाहू आणि हृदयही फडफडत आहे. लक्ष्मणा! वाटेवर दुरून सीतेविना तुला येताना पाहून.
3.59.5
एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत् ॥ ३.५९.५ ॥
असे म्हटल्यावर शुभलक्षणी सौमित्री लक्ष्मण पुन्हा दुःखाने भरून दुःखी रामाला म्हणाला.
3.59.6
न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः।
प्रचोदितस्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः ॥ ३.५९.६ ॥
मी स्वेच्छेने तिला सोडून येथे आलो नाही. तिच्या कठोर शब्दांनीच प्रेरित होऊन मी तुझ्याजवळ इथे आलो आहे.
3.59.7
आर्येणेव परिक्रुष्टं लक्ष्मणेति सुविस्वरम्।
परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम् ॥ ३.५९.७ ॥
आर्याप्रमाणे अत्यंत मोठ्या स्वरात "लक्ष्मणा!" अशी हाक मारली गेली; आणि मैथिलीचे "वाचव!" हे शब्द कानी पडले.
3.59.8
सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली।
गच्छ गच्छेति मामाशु रुदती भयविक्लवा ॥ ३.५९.८ ॥
तो आर्त स्वर ऐकून, तुझ्या स्नेहापोटी, भयाने विव्हळ झालेली मैथिली रडत मला लगेच "जा, जा" म्हणाली.
3.59.9
प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया।
प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं तत् प्रत्ययान्वितम् ॥ ३.५९.९ ॥
मी वारंवार प्रेरित करत असतानाही तिने "जा" म्हटले; आणि मैथिलीने आत्मविश्वासाने भरलेल्या या शब्दांनी मला उत्तर दिले.
3.59.10
न तत् पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत्।
निर्वृता भव नास्त्येतत् केनाप्येतदुदाहृतम् ॥ ३.५९.१० ॥
त्याला भय देऊ शकेल असा राक्षस मला दिसत नाही; निश्चिंत हो — असे कोणीही सांगितलेले नाही.
3.59.11
विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति।
त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत् त्रिदशानपि ॥ ३.५९.११ ॥
असे निंद्य आणि नीच "वाचव" हे वचन आर्य कसे म्हणेल? हे सीते, जो देवांनाही वाचवू शकतो, तो असे कसे बोलेल?
3.59.12
किंनिमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम्।
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति ॥ ३.५९.१२ ॥
कोणत्या कारणाने कोणीतरी भावाचा स्वर घेऊन, माझा आवाज नकलून, कठोर स्वरात "लक्ष्मणा, मला वाचव" असे म्हटले?
3.59.13
राक्षसेनेरितं वाक्यं त्रासात् त्राहीति शोभने।
न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता ॥ ३.५९.१३ ॥
राक्षसाने भीतीने उच्चारलेले "वाचव" हे शब्द होते. हे सुंदरी, तू व्यथित होऊ नकोस; हे नीच स्त्रियांचे वर्तन आहे.
3.59.14
अलं विक्लवतां गन्तुं स्वस्था भव निरुत्सुका।
न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान् यो राघवं रणे ॥ ३.५९.१४ ॥
तू व्याकुळ होणे पुरे; शांत आणि निश्चिंत राहा. त्रिभुवनात असा कोणी पुरुष नाही जो युद्धात राघवाला हरवू शकेल.
3.59.15
जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत्।
अजेयो राघवो युद्धे देवैः शक्रपुरोगमैः ॥ ३.५९.१५ ॥
जो जन्मला आहे किंवा जन्मणार आहे, असा कोणीही युद्धात राघवाला हरवू शकणार नाही. इंद्रादि देवांनाही राघव युद्धात अजेय आहे.
3.59.16
एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना।
उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः ॥ ३.५९.१६ ॥
असे सांगितल्यावर, मोहित मनाची वैदेही अश्रू ढाळत मला हे कठोर वचन म्हणाली.
3.59.17
भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः।
विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुं न च त्वं मामवाप्स्यसे ॥ ३.५९.१७ ॥
माझ्याविषयी तुझा भाव अत्यंत पापी आहे. भाऊ नष्ट झाल्यावर तू मला मिळवू शकणार नाहीस.
3.59.18
संकेताद् भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि।
क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैनमभ्यवपद्यसे ॥ ३.५९.१८ ॥
भरताच्या संकेतानुसार तू रामाचा पाठलाग करत आहेस. तो अत्यंत आक्रोश करत असतानाही तू त्याच्याकडे जात नाहीस.
3.59.19
रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि।
राघवस्यान्तरं प्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे ॥ ३.५९.१९ ॥
तू शत्रू आहेस, लपून संचार करणारा. माझ्यासाठीच तू त्याच्या मागे जातोस. राघवाची संधी शोधत असूनही तू त्याच्याजवळ जात नाहीस.
3.59.20
एवमुक्तस्तु वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः।
क्रोधात् प्रस्फुरमाणोष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः ॥ ३.५९.२० ॥
वैदेहीने असे म्हटल्यावर तो संतापला, लाल डोळ्यांनी, क्रोधाने थरथरणाऱ्या ओठांनी आश्रमातून बाहेर पडला.
3.59.21
एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः संतापमोहितः।
अब्रवीद् दुष्कृतं सौम्य तां विना त्वमिहागतः ॥ ३.५९.२१ ॥
असे बोलणाऱ्या सौमित्रीला संतापाने मोहित झालेला राम म्हणाला: "सौम्या, तिला एकटे सोडून तू इथे येऊन वाईट केलेस."
3.59.22
जानन्नपि समर्थं मां रक्षसामपवारणे।
अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निर्गतो भवान् ॥ ३.५९.२२ ॥
राक्षसांना अडवण्यास मी समर्थ आहे हे जाणूनही, मैथिलीच्या या रागाच्या शब्दांनी तू बाहेर पडलास.
3.59.23
नहि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यदसि मैथिलीम्।
क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत् त्वमिहागतः ॥ ३.५९.२३ ॥
मैथिलीला सोडून आल्याने मी तुझ्यावर समाधानी नाही. रागावलेल्या स्त्रीचे कठोर शब्द ऐकून तू इथे आलास.
3.59.24
सर्वथा त्वपनीतं ते सीतया यत् प्रचोदितः।
क्रोधस्य वशमागम्य नाकरोः शासनं मम ॥ ३.५९.२४ ॥
सीतेच्या प्रेरणेने तू सर्वथा चुकीचे केलेस. रागाच्या आहारी जाऊन तू माझी आज्ञा पाळली नाहीस.
3.59.25
असौ हि राक्षसः शेते शरेणाभिहतो मया।
मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवाहितः ॥ ३.५९.२५ ॥
मृगरूप धारण करून मला आश्रमापासून दूर नेणारा तो राक्षस माझ्या बाणाने घायाळ होऊन निश्चितच पडलेला आहे.
3.59.26
विकृष्य चापं परिधाय सायकं
सलीलबाणेन च ताडितो मया।
मार्गीं तनुं त्यज्य च विक्लवस्वरो
बभूव केयूरधरः स राक्षसः ॥ ३.५९.२६ ॥
धनुष्य ओढून बाण लावला आणि सहज सोडलेल्या बाणाने मी त्याला घायाळ केले. मृगदेह सोडून बाजूबंद धारण केलेला तो राक्षस विकल स्वराचा झाला.
3.59.27
शराहतेनैव तदार्तया गिरा
स्वरं ममालम्ब्य सुदूरसुश्रवम्।
उदाहृतं तद् वचनं सुदारुणं
त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम् ॥ ३.५९.२७ ॥
बाणाने घायाळ होऊन त्याने वेदनायुक्त वाणीत माझ्या स्वराचे अनुकरण करत, दूरपर्यंत ऐकू जाईल असे ते अत्यंत कठोर शब्द उच्चारले; त्यामुळेच तू मैथिलीला सोडून येथे आलास.