वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.10.1
ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम्।
अहं प्रसादयांचक्रे भ्रातरं हितकाम्यया ॥ ४.१०.१ ॥
तेव्हा क्रोधाने भरलेल्या, अत्यंत संतप्त होऊन आलेल्या त्या भावाला त्याच्या हितासाठी मी शांत करण्याचा प्रयत्न केला.
4.10.2
दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः।
अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दन ॥ ४.१०.२ ॥
सुदैवाने तू सुखरूप परत आलास, आणि शत्रूला तूच ठार केलेस. हे अनाथांना आनंद देणाऱ्या, अनाथ अशा माझा एकमेव नाथ तूच आहेस.
4.10.3
इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।
छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मया धृतम् ॥ ४.१०.३ ॥
ही अनेक शलाकांची छत्री, पूर्ण चंद्रासारखी उगवलेली, चवरीसह माझ्याकडून धारण केलेली; ती तू स्वीकार.
4.10.4
आर्तस्तत्र बिलद्वारि स्थितः संवत्सरं नृप।
दृष्ट्वा च शोणितं द्वारि बिलाच्चापि समुत्थितम् ॥ ४.१०.४ ॥
हे राजा, दुःखी होऊन मी तिथे गुहेच्या दारी एक वर्ष उभा राहिलो. गुहेच्या दारात आणि गुहेतूनही उसळून येणारे रक्त पाहून—
4.10.5
शोकसंविग्नहृदयो भृशं व्याकुलितेन्द्रियः।
अपिधाय बिलद्वारं शैलशृङ्गेण तत् तदा ॥ ४.१०.५ ॥
शोकाने कंपित हृदयाने, अत्यंत व्याकूळ इंद्रियांनी मी, तेव्हा त्या गुहेचे द्वार पर्वतशिखराने बंद करून—
4.10.6
तस्माद् देशादपाक्रम्य किष्किन्धां प्राविशं पुनः।
विषादात्त्विह मां दृष्ट्वा पौरैर्मन्त्रिभिरेव च ॥ ४.१०.६ ॥
त्या ठिकाणाहून माघारी येऊन मी पुन्हा किष्किंधेत प्रवेश केला. येथे दुःखी असलेल्या मला पाहून नागरिक आणि मंत्रीही—
4.10.7
अभिषिक्तो न कामेन तन्मे क्षन्तुं त्वमर्हसि।
त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथा पुरा ॥ ४.१०.७ ॥
इच्छेने मी राजा म्हणून अभिषिक्त झालो नाही; माझी ती चूक तू क्षमा करावीस. तूच सन्मानास पात्र राजा आहेस; मी नेहमी पूर्वीसारखाच राहीन.
4.10.8
राजभावे नियोगोऽयं मम त्वद्विरहात् कृतः।
सामात्यपौरनगरं स्थितं निहतकण्टकम् ॥ ४.१०.८ ॥
राजपदावरील ही नियुक्ती तुझ्या विरहामुळे मी केली होती. मंत्री आणि नगरवासीयांसह हे नगर कंटकांपासून मुक्त ठेवले गेले आहे.
4.10.9
न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम्।
मा च रोषं कृथाः सौम्य मम शत्रुनिषूदन ॥ ४.१०.९ ॥
हे राज्य तुझी ठेव आहे; मी ते तुला परत देत आहे. हे सौम्या, शत्रुसंहारका, माझ्यावर रागावू नकोस.
4.10.10
याचे त्वां शिरसा राजन् मया बद्धोऽयमञ्जलिः।
बलादस्मिन् समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः ॥ ४.१०.१० ॥
हे राजा, मान खाली घालून मी तुला विनवतो; माझ्याकडून ही अंजली बद्ध केली आहे. मंत्री आणि नगरवासीयांनी बळजबरीने येथे एकत्र येऊन (मला राजा केले).
4.10.11
राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया।
स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स विनिर्भर्त्स्य वानरः ॥ ४.१०.११ ॥
रिकामा देश जिंकण्याच्या इच्छेने मी राजपदावर नियुक्त झालो होतो. अशा प्रकारे स्नेहाने बोलणाऱ्या मला त्या वानराने धिक्कारले.
4.10.12
धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह।
प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव सम्मतान् ॥ ४.१०.१२ ॥
'तुला धिक्कार असो' असे म्हणून त्याने मला पुष्कळ सुनावले. मग प्रजांना आणि आदरणीय मंत्र्यांना बोलावून (तो बोलला).
4.10.13
मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम्।
विदितं वो मया रात्रौ मायावी स महासुरः ॥ ४.१०.१३ ॥
मित्रांमध्ये त्याने मला अत्यंत निंदनीय शब्द म्हटले. रात्री त्या मायावी महासुराला तुम्ही जाणता.
4.10.14
मां समाह्वयत क्रुद्धो युद्धाकांक्षी तदा पुरा।
तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात् ॥ ४.१०.१४ ॥
युद्धाची इच्छा धरणारा क्रुद्ध तो तेव्हा पूर्वी मला आव्हान देत होता. त्याचे ते बोल ऐकून मी राजवाड्यातून बाहेर पडलो.
4.10.15
अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः।
स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः ॥ ४.१०.१५ ॥
हा अत्यंत भयंकर भाऊ लगेच माझा पाठलाग करत आला. पण तो महाबली रात्री मला पाहताच सोबत्यासह...
4.10.16
प्राद्रवद् भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां समुपागतौ।
अभिद्रुतस्तु वेगेन विवेश स महाबिलम् ॥ ४.१०.१६ ॥
आम्हा दोघांना जवळ येताना पाहून तो भयाने त्रस्त होऊन पळाला. वेगाने पाठलाग होत तो त्या मोठ्या गुहेत शिरला.
4.10.17
तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद्बिलम्।
अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥ ४.१०.१७ ॥
तो त्या अत्यंत भयंकर, मोठ्या गुहेत शिरला हे जाणून मी या क्रूरदर्शी भावाला सांगितले.
4.10.18
अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम्।
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम् ॥ ४.१०.१८ ॥
त्याला मारल्याशिवाय येथून नगरीकडे परतण्याचे सामर्थ्य माझ्यात नाही. मी त्याला मारेपर्यंत तू गुहेच्या द्वारावर थांब.
4.10.19
स्थितोऽयमिति मत्वाहं प्रविष्टस्तु दुरासदम्।
तं मे मार्गयतस्तत्र गतः संवत्सरस्तदा ॥ ४.१०.१९ ॥
तो इथेच उभा आहे असे समजून मी त्या दुर्गम बिळात प्रवेश केला. तेथे त्याचा शोध घेता घेता एक वर्ष निघून गेले.
4.10.20
स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद् भयावहः।
निहतश्च मया सद्यः स सर्वैः सह बन्धुभिः ॥ ४.१०.२० ॥
परंतु त्या भयंकर शत्रूला मी न थकता पाहिले; आणि लगेचच त्याला त्याच्या सर्व बांधवांसह ठार मारले.
4.10.21
तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम्।
पूर्णमासीद् दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले ॥ ४.१०.२१ ॥
त्याच्या तोंडातून वाहिलेल्या रक्ताच्या प्रवाहाने ते बीळ भरून गेले, आणि ते ओलांडणे कठीण झाले; जमिनीवर पडून तो गर्जत होता.
4.10.22
सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं तमहं सुखम्।
निष्क्रामं नैव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ ४.१०.२२ ॥
त्या पराक्रमी शत्रूला मारूनही मला सुखाने बाहेर पडण्याचा मार्ग दिसत नाही; बिळाचे तोंड बंद झाले आहे.
4.10.23
विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः।
यतः प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः ॥ ४.१०.२३ ॥
मी "सुग्रीवा!" असे वारंवार ओरडलो, पण उत्तर न मिळाल्याने मी अत्यंत दुःखी झालो.
4.10.24
पादप्रहारैस्तु मया बहुभिः परिपातितम्।
ततोऽहं तेन निष्क्रम्य पथा पुरमुपागतः ॥ ४.१०.२४ ॥
तेव्हा मी अनेक वेळा पायाच्या प्रहाराने (दार) पाडले; नंतर त्या मार्गाने बाहेर पडून मी नगरात आलो.
4.10.25
तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मृगयताऽऽत्मनः।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥ ४.१०.२५ ॥
तिथे त्याने मला अडवून ठेवले, स्वतःसाठी राज्य शोधत. क्रूर सुग्रीवाने बंधुप्रेम विसरून हे केले.
4.10.26
एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः।
तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः ॥ ४.१०.२६ ॥
असे बोलून, त्या वानराने तेथे एकाच वस्त्रानिशी मला तेव्हा हाकलून दिले. वाली निर्भय होता.
4.10.27
तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव।
तद्भयाच्च महीं सर्वां क्रान्तवान् सवनार्णवाम् ॥ ४.१०.२७ ॥
त्याने मला हाकलून दिले आणि माझी पत्नी हरण केली, हे राघवा. त्याच्या भयामुळे मी समुद्रांसह संपूर्ण पृथ्वीवर फिरलो.
4.10.28
ऋष्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥ ४.१०.२८ ॥
पत्नीच्या अपहरणाने दुःखी होऊन मी श्रेष्ठ पर्वत ऋष्यमूकात प्रवेश केला; तो वालीला दुर्गम आहे, वेगळ्या कारणाने.
4.10.29
एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत्।
अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥ ४.१०.२९ ॥
हे सर्व मी तुम्हाला सांगितले, हे मोठे वैरकथन. निरपराध असूनही मला हे संकट प्राप्त झाले; पाहा, हे राघवा.
4.10.30
वालिनश्च भयात् तस्य सर्वलोकभयापह।
कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥ ४.१०.३० ॥
वालीपासून आणि त्याच्या भयापासून, हे सर्वलोकभयहारी, हे वीरा, त्याचे निग्रह करून माझ्यावर कृपा करावी.
4.10.31
एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम्।
वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ ४.१०.३१ ॥
असे म्हटल्यावर तेजस्वी, धर्मज्ञ राम हसत सुग्रीवाला धर्मसंमत बोलू लागले.
4.10.32
अमोघाः सूर्यसंकाशा निशिता मे शरा इमे।
तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः ॥ ४.१०.३२ ॥
सूर्यासारखे तेजस्वी, तीक्ष्ण आणि अचूक माझे हे बाण क्रोधाने भरून त्या दुराचारी वालीवर पडतील.
4.10.33
यावत् तं नहि पश्येयं तव भार्यापहारिणम्।
तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥ ४.१०.३३ ॥
तुझ्या भार्येचे हरण करणाऱ्या त्याला मी पाहीपर्यंतच, त्या पापी, चारित्र्य दूषित करणाऱ्या वालीने जिवंत राहावे.
4.10.34
आत्मानुमानात् पश्यामि मग्नस्त्वं शोकसागरे।
त्वामहं तारयिष्यामि बाढं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥ ४.१०.३४ ॥
माझ्याच अनुभवावरून मी पाहतो, तू शोकसागरात बुडाला आहेस. मी तुला पैलतीरी नेईन; तू निश्चितच विपुल प्राप्त करशील.
4.10.35
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।
सुग्रीवः परमप्रीतः सुमहद्वाक्यमब्रवीत् ॥ ४.१०.३५ ॥
त्याचे ते हर्ष व पौरुष वाढवणारे शब्द ऐकून परम प्रसन्न झालेला सुग्रीव हे मोठे वचन बोलला.