वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.20.1
रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम्।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना ॥ ४.२०.१ ॥
रामाच्या धनुष्यातून सुटलेल्या यमासारख्या बाणाने त्याला भूमीवर पडलेले पाहून, चंद्रमुखी तारा
4.20.2
सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी।
इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् ॥ ४.२०.२ ॥
ती भामिनी पतीजवळ जाऊन त्याला आलिंगन देऊ लागली; बाणाने घायाळ झालेल्या हत्तीसारख्या वालीला पाहून
4.20.3
वानरं पर्वतेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयतातुरा ॥ ४.२०.३ ॥
पर्वतराजासारख्या वानरासाठी, शोकाने संतप्त मनाची तारा, मुळासकट उन्मळलेल्या वृक्षाप्रमाणे व्याकूळ होऊन विलाप करू लागली
4.20.4
रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर।
किमिदानीं पुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे ॥ ४.२०.४ ॥
रणांगणात भयंकर पराक्रमी, हे वीरश्रेष्ठा, उड्डाण करणाऱ्यांमध्ये उत्तमा! आता माझ्यासमोर असूनही आज तू का बोलत नाहीस?
4.20.5
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम्।
नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥ ४.२०.५ ॥
ऊठ, हे वानरांमधील व्याघ्रा! उत्तम शय्येचा स्वीकार कर. अशा श्रेष्ठ राजे भूमीवर झोपत नाहीत.
4.20.6
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप।
गतासुरपि तां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे ॥ ४.२०.६ ॥
हे पृथ्वीपते! खरोखर ही पृथ्वी तुला अत्यंत प्रिय आहे; प्राण गेले तरी देहाने तिला आलिंगन देऊन, मला सोडून तू तिचीच सेवा करीत आहेस.
4.20.7
व्यक्तमद्य त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तता।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥ ४.२०.७ ॥
हे वीरा! धर्मानुसार राज्य करत तुम्ही किष्किंधा नगरीला स्वर्गमार्गावर वसवलेल्या रमणीय नगरीप्रमाणे घडवले होते, हे आज स्पष्ट झाले.
4.20.8
यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः ॥ ४.२०.८ ॥
मधुर गंधाच्या वनांमध्ये तुमच्यासोबत आम्ही जे विहार केले, वेळ आल्यावर तुम्ही ते सर्व संपवून टाकले.
4.20.9
निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे ॥ ४.२०.९ ॥
हे महायूथपांचा यूथपती! तुम्ही पञ्चत्व पावल्यावर मी आनंदरहित, आशारहित होऊन शोकसागरात बुडाले आहे.
4.20.10
हृदयं सुस्थितं मह्यं दृष्ट्वा निपतितं भुवि।
यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा ॥ ४.२०.१० ॥
तुम्हाला जमिनीवर पडलेले पाहूनही शोकाने तप्त झालेले माझे हृदय आज हजार तुकड्यांत फुटले नाही, हेच आश्चर्य.
4.20.11
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः।
यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥ ४.२०.११ ॥
हे वानराधिपती! तुम्ही सुग्रीवाची पत्नी हरण केली आणि त्याला हद्दपार केले; त्याचेच हे फळ आज तुम्हाला मिळाले आहे.
4.20.12
निःश्रेयसपरा मोहात् त्वया चाहं विगर्हिता।
यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्र हितैषिणी ॥ ४.२०.१२ ॥
हे वानरेंद्रा! मी तुमच्या कल्याणाची इच्छा धरून हितकारक वचने बोलले, पण मोहाने तुम्ही माझी निंदा केलीत.
4.20.13
रूपयौवनदृप्तानां दक्षिणानां च मानद।
नूनमप्सरसामार्य चित्तानि प्रमथिष्यसि ॥ ४.२०.१३ ॥
हे मानदे! रूप आणि यौवनाच्या गर्वाने भरलेल्या, चतुर अप्सरांची मने तू निश्चितच मथून टाकशील.
4.20.14
कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव।
बलाद् येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥ ४.२०.१४ ॥
निःसंशय तुझा मृत्युकाळ आला आहे; त्यामुळे तू बळजबरीने, असहाय होऊन सुग्रीवाच्या ताब्यात पडला आहेस.
4.20.15
अस्थाने वालिनं हत्वा युध्यमानं परेण च।
न संतप्यति काकुत्स्थः कृत्वा कर्मसुगर्हितम् ॥ ४.२०.१५ ॥
युद्ध करणाऱ्या वालीला अकारण मारूनही काकुत्स्थ (राम) खंत करत नाहीत; हे कृत्य अत्यंत निंदनीय आहे.
4.20.16
वैधव्यं शोकसंतापं कृपणाकृपणा सती।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत् ॥ ४.२०.१६ ॥
वैधव्याचा शोक आणि संताप; पूर्वी दुःख न जाणलेली ही सती आता दीन होऊन अनाथासारखी जगेल.
4.20.17
लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः।
वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्च्छिते ॥ ४.२०.१७ ॥
लाडाने वाढलेला, सुकुमार, सुखाची सवय असलेला वीर अंगद क्रोधाने मूर्छित झालेल्या काकांच्या अधीन, परवश अवस्थेत राहील.
4.20.18
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम्।
दुर्लभं दर्शनं तस्य तव वत्स भविष्यति ॥ ४.२०.१८ ॥
हे पुत्रा! धर्मप्रिय आणि सुदर्शन अशा तुझ्या पित्याला नीट पाहून घे; वत्सा! आता त्यांचे दर्शन तुला दुर्लभ होईल.
4.20.19
समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व मे।
मूर्ध्न्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि ॥ ४.२०.१९ ॥
तू पुत्राचे सांत्वन कर, मला तुझा संदेश सांग. त्याचे मस्तक हुंगून तू प्रवासाला निघाला आहेस.
4.20.20
रामेण हि महत् कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता।
आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ ४.२०.२० ॥
रामाने तुला मारून महान कार्य केले आहे. सुग्रीवाचे आपल्या वचनाचे ऋण फिटले आहे.
4.20.21
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे।
भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव ॥ ४.२०.२१ ॥
हे सुग्रीवा, तुझी इच्छा पूर्ण होवो. तू रुमेला पुन्हा मिळवशील. तुझा शत्रू भाऊ मारला गेला आहे; निर्धास्तपणे राज्य उपभोग.
4.20.22
किं मामेवं प्रलपतीं प्रियां त्वं नाभिभाषसे।
इमाः पश्य वरा बाह्व्यो भार्यास्ते वानरेश्वर ॥ ४.२०.२२ ॥
हे वानरेश्वरा! असा विलाप करणाऱ्या तुझ्या प्रिय पत्नीशी तू का बोलत नाहीस? पाहा, तुझ्या उत्तम बाहूंसारख्या या भार्या.
4.20.23
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः।
परिगृह्याङ्गदं दीना दुःखार्ताः प्रतिचुक्रुशुः ॥ ४.२०.२३ ॥
तिचा विलाप ऐकून सभोवतालच्या वानरस्त्रिया अंगदाला वेढून दुःखाने पीडित होऊन दीनपणे रडू लागल्या.
4.20.24
किमङ्गदं साङ्गदवीरबाहो
विहाय यातोऽसि चिरं प्रवासम्।
न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं
विहाय पुत्रं प्रियचारुवेषम् ॥ ४.२०.२४ ॥
हे अंगदा! अंगदे धारण करणाऱ्या वीरा, तू इतक्या दीर्घ प्रवासाला का गेलास? गुणवान, प्रिय आणि सुंदर रूपाच्या पुत्राला असे सोडून जाणे योग्य नाही.
4.20.25
यद्यप्रियं किंचिदसम्प्रधार्य
कृतं मया स्यात् तव दीर्घबाहो।
क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ
व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ ४.२०.२५ ॥
हे दीर्घबाहो! विचार न करता माझ्याकडून तुमच्याशी काही अप्रिय घडले असेल, तर हे हरिवंशाच्या स्वामी, मला क्षमा करा. हे वीरा, मस्तकाने मी तुमच्या चरणी वंदन करते.
4.20.26
तथा तु तारा करुणं रुदन्ती
भर्तुः समीपे सह वानरीभिः।
व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा
उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली ॥ ४.२०.२६ ॥
तेव्हा करुणेने रडणारी, निर्दोष वर्णाची तारा, वानरींसह पतीजवळ, जिथे वाली भूमीवर पडला होता तिथेच बसण्याचा निश्चय करती झाली.