Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.26

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

4.26.1

ततः शोकाभिसंतप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवाससम्।
शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे ॥ ४.२६.१ ॥

तब शोक से पीड़ित, भीगे वस्त्र पहने सुग्रीव को, वानर-राज के महामात्यों ने घेरकर उनकी सेवा में उपस्थित हुए।

4.26.2

अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम्।
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहमिवर्षयः ॥ ४.२६.२ ॥

महाबाहु, अनायास कर्म करने वाले राम के पास पहुँचकर सब लोग हाथ जोड़े खड़े हो गए, जैसे ऋषिगण ब्रह्मा के सामने खड़े होते हैं।

4.26.3

ततः काञ्चनशैलाभस्तरुणार्कनिभाननः।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ४.२६.३ ॥

तब स्वर्णपर्वत के समान तेजस्वी, उदीयमान सूर्य के समान मुख वाले, वायुपुत्र हनुमान ने हाथ जोड़कर ये वचन कहे।

4.26.4

भवत्प्रसादात् काकुत्स्थ पितृपैतामहं महत्।
वानराणां सुदंष्ट्राणां सम्पन्नबलशालिनाम् ॥ ४.२६.४ ॥

हे काकुत्स्थ, आपकी कृपा से यह वानरों का महान पैतृक राज्य पुनः प्राप्त हुआ है, जो सुदृढ़ दाँतों वाले और पूर्ण बलशाली वानरों का है।

4.26.5

महात्मनां सुदुष्प्रापं प्राप्तं राज्यमिदं प्रभो।
भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम् ॥ ४.२६.५ ॥

हे प्रभु, महात्माओं के लिए भी अत्यंत दुर्लभ यह राज्य प्राप्त हो गया है। आपकी अनुमति पाकर, इस शुभ नगरी में प्रवेश कर लीजिए।

4.26.6

संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृद्गणः।
स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि ॥ ४.२६.६ ॥

यह सुग्रीव अपने मित्रों के साथ सब कार्यों की व्यवस्था करेंगे। विधिपूर्वक विविध सुगंधों और औषधियों से स्नान करके (वे नगर में प्रवेश करेंगे)।

4.26.7

अर्चयिष्यति माल्यैश्च रत्नैश्च त्वां विशेषतः।
इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुं त्वमर्हसि ॥ ४.२६.७ ॥

वह माला और रत्नों से तुम्हारा विशेष सत्कार करेगा; तुम्हें इस रमणीय पर्वत-गुफा में प्रवेश करना चाहिए।

4.26.8

कुरुष्व स्वामिसम्बन्धं वानरान् सम्प्रहर्षय।
एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा ॥ ४.२६.८ ॥

स्वामी के साथ संबंध बनाओ और वानरों को हर्षित करो। हनुमान के ऐसा कहने पर शत्रुवीरों का संहार करने वाले राघव ने...

4.26.9

प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान् वाक्यकोविदः।
चतुर्दश समाः सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम् ॥ ४.२६.९ ॥

बुद्धिमान और वाणी-कुशल राम ने हनुमान को उत्तर दिया: "हे सौम्य, चौदह वर्ष तक मैं गाँव हो या नगर, किसी में प्रवेश नहीं करूँगा।"

4.26.10

न प्रवेक्ष्यामि हनुमन् पितुर्निर्देशपालकः।
सुसमृद्धां गुहां दिव्यां सुग्रीवो वानरर्षभः ॥ ४.२६.१० ॥

हे हनुमान, पिता की आज्ञा का पालन करने वाला मैं प्रवेश नहीं करूँगा। सुग्रीव, वानरों में श्रेष्ठ, इस सुसमृद्ध दिव्य गुफा में...

4.26.11

प्रविष्टो विधिवद् वीरः क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम्।
एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामः सुग्रीवमब्रवीत् ॥ ४.२६.११ ॥

वह वीर विधिपूर्वक प्रवेश करके शीघ्र राज्य पर अभिषिक्त हो। हनुमान से ऐसा कहकर राम ने सुग्रीव से कहा:

4.26.12

वृत्तज्ञो वृत्तसम्पन्नमुदारबलविक्रमम्।
इममप्यङ्गदं वीरं यौवराज्येऽभिषेचय ॥ ४.२६.१२ ॥

आचरण को जानने वाले, सद्आचरण से युक्त और उदार बल-पराक्रम वाले इस वीर अंगद को भी युवराज-पद पर अभिषिक्त करो।

4.26.13

ज्येष्ठस्य हि सुतो ज्येष्ठः सदृशो विक्रमेण च।
अङ्गदोऽयमदीनात्मा यौवराज्यस्य भाजनम् ॥ ४.२६.१३ ॥

ज्येष्ठ का पुत्र ही ज्येष्ठ है, और पराक्रम में भी वैसा ही समान है। यह अंगद अदीन आत्मा वाला है, युवराज पद का अधिकारी है।

4.26.14

पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः।
प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिक संज्ञिताः ॥ ४.२६.१४ ॥

यह वर्षा ऋतु का पहला मास श्रावण है, जल का आगमन हो चुका है। हे सौम्य, वर्षा कहलाने वाले चार मास आरम्भ हो गए हैं।

4.26.15

नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम्।
अस्मिन् वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सहलक्ष्मणः ॥ ४.२६.१५ ॥

यह युद्ध या अभियान का समय नहीं है; तुम शुभ नगरी में प्रवेश करो। हे सौम्य, मैं लक्ष्मण के साथ इसी पर्वत पर निवास करूँगा।

4.26.16

इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता।
प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला ॥ ४.२६.१६ ॥

यह पर्वत-गुफा रमणीय और विशाल है, जहाँ उचित पवन बहता है। हे सौम्य, यह जल से भरपूर है और कमल तथा नीलकमलों से समृद्ध है।

4.26.17

कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत।
एष नः समयः सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम् ॥ ४.२६.१७ ॥

जब कार्तिक मास आएगा, तब तुम रावण-वध के लिए प्रयत्न करना। हे सौम्य, यही हमारा नियत समय है; अब तुम अपने निवास में प्रवेश करो।

4.26.19

अभिषिञ्चस्व राज्ये च सुहृदः सम्प्रहर्षय।
प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम्।
तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम् ॥ ४.२६.१९ ॥

राज्य पर अभिषेक करो और मित्रों को हर्षित करो। (सुग्रीव) रमणीय किष्किन्धा नगरी में प्रविष्ट हुए, जो वाली द्वारा पालित थी। वानरों के सहस्रों झुंड उन वानरेश्वर के भीतर प्रवेश करने पर (उनके साथ) प्रविष्ट हुए।

4.26.20

अभिवार्य प्रविष्टानि सर्वतः प्लवगेश्वरम्।
ततः प्रकृतयः सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम् ॥ ४.२६.२० ॥

चारों ओर से घेरकर प्रविष्ट हुए वानरों ने वानरराज को घेर लिया। तब सभी प्रजाजनों ने वानरगणों के स्वामी को देखा।

4.26.21

प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायं समाहिताः।
सुग्रीवः प्रकृतीः सर्वाः सम्भाष्योत्थाप्य वीर्यवान् ॥ ४.२६.२१ ॥

सिर झुकाकर भूमि पर गिरे हुए सभी प्रजाजन एकाग्र थे। पराक्रमी सुग्रीव ने सभी प्रजाजनों से बातचीत की और उन्हें उठाया।

4.26.22

भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः।
प्रविष्टं भीमविक्रान्तं सुग्रीवं वानरर्षभम् ॥ ४.२६.२२ ॥

महाबली सुग्रीव ने भाई के सुंदर अंतःपुर में प्रवेश किया। भयंकर पराक्रमी वानरश्रेष्ठ सुग्रीव के प्रवेश करने पर।

4.26.23

अभ्यषिञ्चन्त सुहृदः सहस्राक्षमिवामराः।
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम् ॥ ४.२६.२३ ॥

जैसे देवताओं ने इंद्र का अभिषेक किया था, वैसे ही मित्रों ने उसका अभिषेक किया। उसके लिए स्वर्ण से सजा श्वेत छत्र लाया गया।

4.26.24

शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे।
तथा रत्नानि सर्वाणि सर्वबीजौषधानि च ॥ ४.२६.२४ ॥

और दो श्वेत चँवर, जिनके स्वर्णदंड यशस्वी थे। तथा सभी रत्न और सब प्रकार के बीज व औषधियाँ भी।

4.26.25

सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान् कुसुमानि च।
शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम् ॥ ४.२६.२५ ॥

और दूधवाले वृक्षों के अंकुर तथा फूल, श्वेत वस्त्र और श्वेत अनुलेपन भी।

4.26.26

सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च।
चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान् बहून् ॥ ४.२६.२६ ॥

सुगंधित मालाएँ, स्थल पर उगे कमल, दिव्य चंदन और अनेक प्रकार की बहुत सी सुगंधें।

4.26.27

अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुं मधुसर्पिषी।
दधि चर्म च वैयाघ्रं परार्घ्यौ चाप्युपानहौ ॥ ४.२६.२७ ॥

अक्षत, सोना, प्रियंगु, मधु और घी, दही, चर्म तथा बाघ की खाल, और दो अत्यंत मूल्यवान पादुकाएँ।

4.26.28

समालम्भनमादाय गोरोचनमनःशिलाम्।
आजग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्याश्च षोडश ॥ ४.२६.२८ ॥

लेप की सामग्री, गोरोचन और मनःशिला लेकर वहाँ सोलह श्रेष्ठ कन्याएँ प्रसन्न होकर आईं।

4.26.29

ततस्ते वानरश्रेष्ठमभिषेक्तुं यथाविधि।
रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान् ॥ ४.२६.२९ ॥

तब उन्होंने वानरश्रेष्ठ का विधिपूर्वक अभिषेक करने के लिए रत्नों, वस्त्रों और भोज्य पदार्थों से श्रेष्ठ ब्राह्मणों को संतुष्ट किया।

4.26.30

ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसम्।
मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः ॥ ४.२६.३० ॥

फिर कुश से बिछाई गई, प्रज्वलित अग्नि में मंत्रविद् लोगों ने मंत्रों से शुद्ध हविष्य की आहुति दी।

4.26.31

ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते।
प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते ॥ ४.२६.३१ ॥

फिर सोने के आसन पर, श्रेष्ठ बिछौनों से ढके हुए, विचित्र मालाओं से सुशोभित, सुंदर महल के शिखर पर।

4.26.32

प्राङ्मुखं विधिवन्मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने।
नदीनदेभ्यः संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः ॥ ४.२६.३२ ॥

पूर्वाभिमुख होकर, विधिपूर्वक मन्त्रों के साथ उन्हें उत्तम आसन पर बैठाकर, और चारों ओर से नदियों, नदों और तीर्थों से जल एकत्र करके।

4.26.33

आहृत्य च समुद्रेभ्यः सर्वेभ्यो वानरर्षभाः।
अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलं जलम् ॥ ४.२६.३३ ॥

और सभी समुद्रों से जल लाकर, वानरश्रेष्ठों ने स्वर्ण-कलशों में निर्मल जल रखकर।

4.26.34

शुभैर्ऋषभशृङ्गैश्च कलशैश्चैव काञ्चनैः।
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च ॥ ४.२६.३४ ॥

शुभ ऋषभशृंग-युक्त और स्वर्ण-कलशों सहित, शास्त्र-विहित विधि से और महर्षियों द्वारा निर्धारित विधि से।

4.26.35

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमाञ्जाम्बवांस्तथा ॥ ४.२६.३५ ॥

गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द और द्विविद, तथा हनुमान और जाम्बवान।

4.26.36

अभ्यषिञ्चत सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ४.२६.३६ ॥

उन्होंने सुग्रीव का निर्मल, सुगन्धित जल से अभिषेक किया, जैसे वसुगण सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक करते हैं।

4.26.37

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टाः शतसहस्रशः ॥ ४.२६.३७ ॥

सुग्रीव के अभिषिक्त होने पर सभी श्रेष्ठ वानर महात्मा, हर्षित होकर लाखों की संख्या में जयघोष करने लगे।

4.26.38

रामस्य तु वचः कुर्वन् सुग्रीवो वानरेश्वरः।
अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ४.२६.३८ ॥

राम के वचन का पालन करते हुए वानरों के राजा सुग्रीव ने अंगद को गले लगाकर युवराज पद पर अभिषिक्त किया।

4.26.39

अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवंगमाः।
साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानो ह्यपूजयन् ॥ ४.२६.३९ ॥

अंगद के अभिषिक्त होने पर दयालु और महात्मा वानरों ने 'साधु! साधु!' कहकर सुग्रीव का सम्मान किया।

4.26.40

रामं चैव महात्मानं लक्ष्मणं च पुनः पुनः।
प्रीताश्च तुष्टुवुः सर्वे तादृशे तत्र वर्तिनि ॥ ४.२६.४० ॥

वहाँ ऐसी स्थिति में सब प्रसन्न होकर महात्मा राम और लक्ष्मण की बारंबार स्तुति करने लगे।

4.26.41

हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता।
बभूव नगरी रम्या किष्किन्धा गिरिगह्वरे ॥ ४.२६.४१ ॥

पर्वत की गुफा में स्थित किष्किन्धा नगरी हर्षित और पुष्ट लोगों से भरी तथा पताकाओं और ध्वजों से सुशोभित होकर अत्यंत रमणीय हो गई।

4.26.42

निवेद्य रामाय तदा महात्मने
महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः।
रुमां च भार्यामुपलभ्य वीर्यवा-
नवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा ॥ ४.२६.४२ ॥

तब वानरसेना के स्वामी (सुग्रीव) ने महात्मा राम को महान अभिषेक का समाचार देकर, और अपनी पत्नी रुमा को पाकर, उस पराक्रमी ने वैसे ही राज्य प्राप्त किया जैसे देवराज इंद्र ने प्राप्त किया था।