વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.30.1
गृहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः।
वर्षरात्रे स्थितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ ४.३०.१ ॥
સુગ્રીવ ઘરમાં પ્રવેશ્યા પછી અને આકાશ વાદળોથી મુક્ત થયા પછી, વર્ષાઋતુની રાત્રે કામ અને શોકથી પીડિત રામ ઊભા રહ્યા.
4.30.2
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ ४.३०.२ ॥
આછા પીળા જેવું આકાશ અને નિર્મળ ચંદ્રમંડળ જોઈને, ચાંદનીનો લેપ લગાવેલી શરદઋતુની રાત્રિ જોઈને.
4.30.3
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्।
दृष्ट्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ ४.३०.३ ॥
સુગ્રીવને કામવૃત્તિમાં ડૂબેલો, જનકપુત્રીને ખોવાયેલી અને સમય વીતી ગયેલો જોઈને, અત્યંત વ્યાકુળ રામ મૂર્છિત થઈ ગયા.
4.30.4
स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान् नृपः।
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ ४.३०.४ ॥
પરંતુ બુદ્ધિમાન રાઘવ થોડીવારમાં ભાનમાં આવીને મનમાં વસેલી વૈદેહીનું જ ચિંતન કરવા લાગ્યા.
4.30.5
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्।
सारसारावसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥ ४.३०.५ ॥
આકાશ નિર્મળ અને વીજળી-વાદળ વિનાનું જોઈને, સારસ પક્ષીઓના અવાજથી ગૂંજતું હોવા છતાં, રામ આર્ત વાણીમાં વિલાપ કરવા લાગ્યા.
4.30.6
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ४.३०.६ ॥
સોનેરી ધાતુઓથી શોભતા પર્વતશિખર પર બેસીને, શરદઋતુનું આકાશ જોઈને, રામ મનથી પોતાની પ્રિયા પાસે ગયા.
4.30.7
सारसारावसंनादैः सारसारावनादिनी।
याऽऽश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥ ४.३०.७ ॥
સારસ પક્ષીઓના મધુર સ્વર જેવું બોલનારી, આશ્રમમાં રમતી એ બાળા હવે મારા વિના કેવી રીતે રમતી હશે?
4.30.8
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान्।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ ४.३०.८ ॥
ફૂલોથી ખીલેલા, સોના જેવા નિર્મળ આસનો જોવા છતાં, મને ન જોતી એ બાળા કેવી રીતે રમતી હશે?
4.30.9
या पुरा कलहंसानां कलेन कलभाषिणी।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे रमते कथम् ॥ ४.३०.९ ॥
પહેલાં કલહંસોના મધુર અવાજ જેવું મીઠું બોલનારી, સર્વાંગસુંદર એ હવે મારા વિના કેવી રીતે રમતી હશે?
4.30.10
निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम्।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ ४.३०.१० ॥
સાથી ચક્રવાકોનો અવાજ સાંભળીને, કમળ જેવી વિશાળ આંખોવાળી એ હવે કેવી હશે?
4.30.11
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च।
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ ४.३०.११ ॥
સરોવરો, નદીઓ, વાવો, જંગલો અને વનો — એ મૃગનયની વિના ફરતાં આજે મને સુખ મળતું નથી.
4.30.12
अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम्।
सुदूरं पीडयेत् कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥ ४.३०.१२ ॥
મારા વિયોગ અને તેની સુકુમારતાને કારણે, શરદ ઋતુના ગુણોથી સતત વધતો કામ એ ભામિનીને અતિશય પીડતો હશે.
4.30.13
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः।
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ ४.३०.१३ ॥
આ રીતે નરશ્રેષ્ઠ રાજકુમાર વિલાપ કરવા લાગ્યા, જેમ ઇન્દ્ર પાસે જળ માગતું પંખી.
4.30.14
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ ४.३०.१४ ॥
પછી રમણીય પર્વતોની ઢોળાવો પર ફળ શોધીને પાછા ફરેલા શોભાયુક્ત લક્ષ્મણે પોતાના મોટા ભાઈને જોયા.
4.30.15
स चिन्तया दुस्सहया परीतं
विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी।
भ्रातुर्विषादात् त्वरितोऽतिदीनः
समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम् ॥ ४.३०.१५ ॥
અસહ્ય ચિંતાથી ઘેરાયેલા, એકાંતમાં બેભાન જેવા પડેલા મનસ્વી ભાઈને જોઈને સુમિત્રાપુત્ર લક્ષ્મણ ઝડપથી દીનભાવે બોલ્યા.
4.30.16
किमार्य कामस्य वशंगतेन
किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः
किमत्र योगेन निवर्तते न ॥ ४.३०.१६ ॥
આર્ય! કામના વશ થવાથી કેમ? તમારા પૌરુષની પરાજયતાથી કેમ? આ સમાધિ લજ્જાથી દબાઈ રહી છે; અહીં યોગથી તે કેમ પાછી ફરતી નથી?
4.30.17
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं
समाधियोगानुगतं च कालम्।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः
स्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात ॥ ४.३०.१७ ॥
તાત! મનની પ્રસન્નતા માટે કર્મમાં લગન રાખો; સમાધિ યોગને અનુરૂપ સમયનું પાલન કરો; સહાયકોનું સામર્થ્ય લો; અદીન સત્ત્વથી તમારા કર્તવ્યનું કારણ બનો.
4.30.18
न जानकी मानववंशनाथ
त्वया सनाथा सुलभा परेण।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य
न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥ ४.३०.१८ ॥
માનવવંશના નાથ! જાનકી તમારાથી સનાથ છે; બીજાને સહેલાઈથી મળે તેવી નથી. સળગતી અગ્નિજ્વાળા પાસે જઈને કોઈ બળતું નથી, હે વીર, શ્રેષ્ઠને યોગ્ય!
4.30.19
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं
स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं
ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥ ४.३०.१९ ॥
સુલક્ષણ, અજેય લક્ષ્મણને રામે પોતાના સ્વભાવમાંથી ઊગેલાં વચન કહ્યાં—જે હિતકર, પથ્ય, નીતિમાં લીન અને સામ, ધર્મ તથા અર્થથી યુક્ત હતાં.
4.30.20
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं
क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य
कुमार वीर्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ ४.३०.२० ॥
સંશય વિના કાર્યનો વિચાર કરવો અને ક્રિયાના વિશેષ માર્ગને પણ અનુસરવો. પણ હે કુમાર, અતિ વધી ગયેલા, દુર્જય શત્રુના પરાક્રમના ફળનો પણ વિચાર કરવો.
4.30.21
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ ४.३०.२१ ॥
પછી કમળની પાંખડી જેવાં નેત્રોવાળી મૈથિલી (સીતા)નું સ્મરણ કરતાં, સુકાયેલા મુખે રામે લક્ષ્મણને કહ્યું.
4.30.22
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम्।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ ४.३०.२२ ॥
સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) પાણીથી પૃથ્વીને તૃપ્ત કરીને, પાક ઉગાડીને, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરી સ્થિર થયા છે.
4.30.23
दीर्घगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिशान्ता नृपात्मज ॥ ४.३०.२३ ॥
હે રાજકુમાર, લાંબી અને ગંભીર ગર્જના કરતા, પર્વતો અને વૃક્ષોની આગળ ચાલતા મેઘો જળ વરસાવીને હવે શાંત થઈ ગયા છે.
4.30.24
नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥ ४.३०.२४ ॥
નીલ કમળની પાંખડી જેવા શ્યામ, દસે દિશાઓને કાળી કરીને, મદ વિનાના હાથીઓ જેવા, વેગ શાંત થયેલા મેઘ.
4.30.25
जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥ ४.३०.२५ ॥
પાણીથી ભરેલા, મહાવેગવાળા, કુટજ અને અર્જુન ફૂલોની સુગંધવાળા, વિચરીને થંભેલા વરસાદી પવનો, હે સૌમ્ય, ફરી ઊઠ્યા છે.
4.30.26
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥ ४.३०.२६ ॥
હે લક્ષ્મણ, હે નિષ્પાપ, વાદળો, હાથીઓ, મોર અને ઝરણાંનો અવાજ અચાનક શાંત થઈ ગયો છે.
4.30.27
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ॥ ४.३०.२७ ॥
મહામેઘોથી ભીંજાયેલા, નિર્મળ, વિચિત્ર શિખરોવાળા પર્વતો ચંદ્રકિરણોથી લેપાયેલા હોય તેમ ચમકે છે.
4.30.28
शाखासु सप्तच्छदपादपानां
प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम्।
लीलासु चैवोत्तमवारणानां
श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ ४.३०.२८ ॥
સપ્તચ્છદ વૃક્ષોની ડાળીઓમાં, તારા, સૂર્ય અને ચંદ્રની પ્રભામાં, ઉત્તમ હાથીઓની લીલાઓમાં શોભા વહેંચીને આજે શરદ ઋતુ આવી છે.
4.30.29
सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा
लक्ष्मीः शरत्कालगुणोपपन्ना।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु
पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ ४.३०.२९ ॥
હવે શરદ ઋતુના ગુણોથી યુક્ત લક્ષ્મી, અનેક આશ્રયોમાં વિચિત્ર શોભાથી, સૂર્યના પ્રથમ કિરણથી જાગૃત કરાયેલા કમળ-સરોવરોમાં અધિક ચમકે છે.
4.30.30
सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी
षट्पादवृन्दैरनुगीयमानः।
मत्तद्विपानां पवनानुसारी
दर्पं विनेष्यन्नधिकं विभाति ॥ ४.३०.३० ॥
સપ્તચ્છદ ફૂલોની સુગંધથી ભરેલો, ભમરાઓના ટોળાના ગુંજારવથી ગવાતો, પવનને અનુસરતો, મદોન્મત્ત હાથીઓનો ગર્વ ઉતારવા તત્પર એવો તે અધિક શોભે છે.
4.30.31
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः
स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः।
महानदीनां पुलिनोपयातैः
क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥ ४.३०.३१ ॥
સુંદર વિશાળ પાંખોવાળા, કમળના પરાગથી ઢંકાયેલા, પ્રિય, પાછા ફરેલા હંસો મહાનદીઓના રેતાળ કિનારે આવીને ચક્રવાક સાથે રમી રહ્યા છે.
4.30.32
मदप्रगल्भेषु च वारणेषु
गवां समूहेषु च दर्पितेषु।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु
विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ ४.३०.३२ ॥
મદથી ઉદ્દંડ હાથીઓમાં, ગર્વિત ગાયોના ટોળાઓમાં અને સ્વચ્છ જળવાળી નીચે વહેતી નદીઓમાં લક્ષ્મી અનેક રીતે વહેંચાઈને શોભી રહી છે.
4.30.33
नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं
विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु।
प्रियास्वरक्ता विनिवृत्तशोभा
गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ ४.३०.३३ ॥
મેઘોથી મુક્ત આકાશ જોઈને વનના મોરો, જેમણે પીંછાંના આભૂષણો ત્યજી દીધા છે, પ્રિયાઓ પ્રત્યે અનુરક્ત ન રહ્યા, શોભા ઘટી ગઈ, ઉત્સવ ગયો, તેઓ ધ્યાનમગ્ન થયા છે.
4.30.34
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः
पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै-
रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ ४.३०.३४ ॥
મનોહર ગંધવાળા, અનલ્પ, ફૂલોના ભારથી અગ્રશાખાઓ નમી ગયેલા, સુવર્ણ જેવા ગોરા, નયનોને આનંદ આપનારા પ્રિયક વૃક્ષોથી વનના આંતરભાગ જાણે પ્રકાશિત થયા છે.
4.30.35
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां
वने प्रियाणां कुसुमोद्गतानाम्।
मदोत्कटानां मदलालसानां
गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ ४.३०.३५ ॥
પ્રિયાઓથી યુક્ત, કમલસરોવરને પ્રિય, વનમાં પ્રિય, ફૂલોમાંથી ઊઠેલા કહેવાયેલા, મદથી ઉગ્ર, મદલાલસાવાળા શ્રેષ્ઠ હાથીઓની ગતિ આજે મંદ થઈ ગઈ છે.
4.30.36
व्यक्तं नभः शस्त्रविधौतवर्णं
कृशप्रवाहानि नदीजलानि।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति
तमो विमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ ४.३०.३६ ॥
શસ્ત્ર ઘસીને ચમકાવ્યું હોય તેમ આકાશ સ્પષ્ટ છે. નદીઓનાં જળ પાતળા પ્રવાહે વહે છે. કમળ જેવા શીતળ પવન વાય છે, અને અંધકારથી મુક્ત દિશાઓ પ્રકાશિત છે.
4.30.37
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का
भूमिश्चिरोद्घाटितसान्द्ररेणुः।
अन्योन्यवैरेण समायुताना-
मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ ४.३०.३७ ॥
સૂર્યના તાપથી કાદવ સુકાઈ ગયો છે; લાંબા સમયથી ધરતી પર ઘટ્ટ ધૂળ ઊડી રહી છે. પરસ્પર વેરથી એકઠા થયેલા રાજાઓ માટે હવે યુદ્ધ-પ્રયત્નનો સમય આવ્યો છે.
4.30.38
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः
प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः।
मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा
वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ ४.३०.३८ ॥
શરદ ઋતુના ગુણોથી પુષ્ટ રૂપ-શોભાવાળા, હર્ષિત, ધૂળમાં અંગો ઊંચા કરેલા, મદથી ઉન્મત્ત અને હવે યુદ્ધના લોભી બળદો ગાયોની વચ્ચે ઊભા રહી ગર્જના કરે છે.
4.30.39
समन्मथा तीव्रतरानुरागा
कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं
वनेषु भर्तारमनुप्रयाति ॥ ४.३०.३९ ॥
કામથી ભરેલી, વધુ ને વધુ તીવ્ર અનુરાગવાળી, ટોળા સાથે, ધીમી ચાલવાળી માદા હાથી, મદમાં ચાલતા પોતાના પતિને ઘેરી વનોમાં તેની પાછળ જાય છે.
4.30.40
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषितानि
बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः
प्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥ ४.३०.४० ॥
નદીઓના કિનારે આવેલા મોર પોતાને જ શોભાવતાં ઉત્તમ પીંછાં ત્યજીને, સારસ પક્ષીઓના ટોળાંથી ધિક્કારાયેલા હોય તેમ દીન અને ઉદાસ મનથી ચાલ્યા જાય છે.
4.30.41
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्
महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः।
सरस्सुबद्धाम्बुजभूषणेषु
विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ ४.३०.४१ ॥
મોટી ગર્જનાઓથી કારણ્ડવ અને ચક્રવાક પક્ષીઓને ડરાવીને, મદજળથી ભીના ગંડસ્થળવાળા ગજેન્દ્રો, કમળોથી શોભતાં સરોવરોમાં વારંવાર પાણી હલાવીને પીએ છે.
4.30.42
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु
प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु।
ससारसारावविनादितासु
नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥ ४.३०.४२ ॥
કાદવ દૂર થયેલી, રેતાળ કિનારાવાળી, સ્વચ્છ જળવાળી, ગોધનસમૂહોથી યુક્ત, સારસ પક્ષીઓના અવાજથી ગુંજતી નદીઓમાં હર્ષિત હંસો ઊતરે છે.
4.30.43
नदीघनप्रस्रवणोदकाना-
मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्।
प्लवंगमानां च गतोत्सवानां
ध्रुवं रवाः सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ ४.३०.४३ ॥
નદીઓ, ઘન મેઘો, ઝરણાંનાં પાણી, અતિ પ્રબળ પવનમાં નાચતા મોર, અને ઉત્સવ વીતી ગયેલા વાનરો — તેમના સ્વર હવે નિશ્ચિતપણે શમી ગયા છે.
4.30.44
अनेकवर्णाः सुविनष्टकाया
नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य-
श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ ४.३०.४४ ॥
અનેક રંગોવાળા, શરીર અતિ ક્ષીણ થયેલા, નવા ઊગેલા મેઘોમાં છુપાયેલા, ભૂખથી પીડિત, ભયંકર ઝેરવાળા સર્પો લાંબા સમય સુધી દરમાં રહીને હવે બહાર નીકળે છે.
4.30.45
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका।
अहो रागवती संध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ ४.३०.४५ ॥
ઝળહળતાં ચંદ્રકિરણોના સ્પર્શના હર્ષથી તારાઓ ખીલી ઊઠ્યા છે; અહો! અનુરાગવતી સંધ્યા પોતે જ આકાશને છોડી રહી છે.
4.30.46
रात्रिः शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा
तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति
नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ ४.३०.४६ ॥
ચંદ્રોદયથી સૌમ્ય મુખવાળી રાત્રિ, તારાગણોથી ખૂલેલા સુંદર નેત્રોવાળી, ચાંદનીનું વસ્ત્ર ઓઢીને, શ્વેત વસ્ત્રથી ઢંકાયેલા અંગવાળી સ્ત્રીની જેમ શોભે છે.
4.30.47
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा
प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।
नभः समाक्रामति शीघ्रवेगा
वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ ४.३०.४७ ॥
પાકેલા ડાંગરના દાણા ખાઈને હર્ષિત સુંદર બગલાઓની પંક્તિ ઝડપથી આકાશ પાર કરે છે; પવનથી હલેલી ગૂંથેલી માળા જેવી.
4.30.48
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं
महाह्रदस्थं सलिलं विभाति।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं
तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ ४.३०.४८ ॥
એક ઊંઘતો હંસ અને કુમુદોથી યુક્ત મહાસરોવરમાં રહેલું જળ, મેઘમુક્ત રાત્રિએ પૂર્ણચંદ્ર અને તારાગણોથી ભરેલા આકાશ જેવું શોભે છે.
4.30.49
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां
प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्।
वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मी-
र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ ४.३०.४९ ॥
વિખરાયેલા હંસોથી વ્યાકુળ મેખલાવાળી, ખીલેલાં કમળ અને નીલકમળની માળા ધારણ કરનારી ઉત્તમ વાવોની શોભા અલંકૃત ઉત્તમ સ્ત્રીઓના સૌંદર્ય જેવી છે; તે પહેલાં કરતાં પણ અધિક છે.
4.30.50
वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः
प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा-
मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ ४.३०.५० ॥
પ્રભાતકાળે પવનથી ઉઠેલો શબ્દ, વાંસળીના સ્વરોથી વ્યક્ત વાજિંત્રોના મિશ્રણથી યુક્ત, ગર્ગર વાજિંત્રો અને ગાયો-બળદોના અવાજો સાથે ભળીને જાણે એકબીજાને ભરી રહ્યો છે.
4.30.51
नवैर्नदीनां कुसुमप्रहासै-
र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः
कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ ४.३०.५१ ॥
નદીઓના નવા ફૂલોના હાસ્ય જેવા, મંદ પવનમાં હલતા, ધોયેલા નિર્મળ રેશમી વસ્ત્ર જેવા ચમકતા કાશ ઘાસથી નદીકાંઠા શોભી રહ્યા છે.
4.30.52
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः
प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहृष्टाः।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां
कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ ४.३०.५२ ॥
વનમાં ઉદ્ધત, મધપાનમાં આસક્ત, પ્રિયાઓ સાથે આનંદિત છ પગવાળા ભમરા, કમળની રજથી ગૌર થઈને, મત્ત બનીને પવનની પાછળ ચાલી રહ્યા છે.
4.30.53
जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासं
क्रौञ्चस्वनं शालिवनं विपक्वम्।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः
शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ ४.३०.५३ ॥
સ્વચ્છ જળ, ફૂલોનું હાસ્ય, ક્રૌંચ પક્ષીઓનો અવાજ, પાકેલા ડાંગરના ખેતરો, મંદ પવન અને નિર્મળ ચંદ્ર વર્ષા ઋતુ વીતી ગઈ છે એમ જાહેર કરે છે.
4.30.54
मीनोपसंदर्शितमेखलानां
नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां
प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ ४.३०.५४ ॥
માછલીઓ દેખાડતી મેખલા પહેરેલી નદી-વધૂઓની ગતિ આજે મંદ છે; પ્રભાત સમયે પ્રિયતમો દ્વારા માણવામાં આવેલી, આળસથી ચાલતી કામિનીઓની ગતિ જેવી.
4.30.55
सचक्रवाकानि सशैवलानि
काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि।
सपत्ररेखाणि सरोचनानि
वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ ४.३०.५५ ॥
ચક્રવાક પક્ષીઓ, શેવાળ, કાશ ઘાસ અને રેશમી વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલાં, પાંદડાની રેખાઓ અને ગોરોચનથી શણગારેલાં નદીઓનાં મુખ વધૂઓના મુખ જેવાં દેખાય છે.
4.30.56
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु
प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु।
गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः
प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः ॥ ४.३०.५६ ॥
ખીલેલા બાણાસનથી ચિત્રિત, હર્ષિત ભમરાઓના ગુંજારવથી ગુંજતાં વનોમાં આજે કામદેવ પ્રચંડ ધનુષ ધારણ કરીને ઊભો છે.
4.30.57
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा
नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा
त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ ४.३०.५७ ॥
સારા વરસાદથી જગતને સંતુષ્ટ કરીને, નદીઓ અને તળાવો ભરીને, ધરતીને પાકેલા પાકથી ભરીને, આકાશના જળવાહક મેઘો વિદાય લઈને અદૃશ્ય થઈ ગયા છે.
4.30.58
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः।
नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ ४.३०.५८ ॥
શરદઋતુની નદીઓ ધીરે ધીરે પોતાના રેતીના કિનારા દેખાડી રહી છે, જાણે નવા મિલનથી શરમાયેલી સ્ત્રીઓ પોતાના કટિપ્રદેશ દેખાડતી હોય.
4.30.59
प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुरराभिविनादिताः।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ ४.३०.५९ ॥
હે સૌમ્ય, સ્વચ્છ જળવાળાં આ જળાશયો કુરર પક્ષીઓના અવાજથી ગુંજી રહ્યાં છે અને ચક્રવાક પક્ષીઓના ટોળાંથી ભરેલાં શોભી રહ્યાં છે.
4.30.60
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ ४.३०.६० ॥
હે રાજકુમાર, હે સૌમ્ય, પરસ્પર વેરથી બંધાયેલા, વિજય ઇચ્છતા રાજાઓના ઉદ્યોગનો સમય આવી પહોંચ્યો છે.
4.30.61
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं च तथाविधम् ॥ ४.३०.६१ ॥
હે રાજકુમાર, આ રાજાઓની પહેલી યાત્રા છે. પણ મને સુગ્રીવમાં એવો ઉદ્યોગ દેખાતો નથી.
4.30.62
असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ ४.३०.६२ ॥
અસન, સપ્તપર્ણ અને કોવિદાર વૃક્ષો ફૂલેલાં દેખાય છે; બંધુજીવ અને શ્યામ વૃક્ષો પર્વતની ઢાળ પર દેખાય છે.
4.30.63
हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ ४.३०.६३ ॥
હંસ, સારસ, ચક્રવાક અને કુરર પક્ષીઓથી નદીઓના રેતાળ કિનારા ચારે તરફ ભરાયેલા છે; જો લક્ષ્મણ.
4.30.64
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः।
मम शोकाभितप्तस्य तथा सीतामपश्यतः ॥ ४.३०.६४ ॥
શોકથી તપ્ત થયેલા મારા માટે, સીતાને ન જોતાં, ચોમાસાના ચાર મહિના સો વર્ષ જેવા વીતી ગયા.
4.30.65
चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम्।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव चाङ्गना ॥ ४.३०.६५ ॥
ચક્રવાકી જેમ પોતાના પતિની પાછળ જાય, તેમ તે વનમાં મારી પાછળ આવી; વિષમ દંડકારણ્યને તેણે ઉદ્યાન જેવું ગણ્યું.
4.30.66
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ ४.३०.६६ ॥
પ્રિયાથી વિખૂટો, દુઃખથી પીડાતો, રાજ્ય ગુમાવેલો અને દેશનિકાલ થયેલો હું; મારા પર રાજા સુગ્રીવ દયા કરતો નથી, લક્ષ્મણ.
4.30.67
अनाथो हृतराज्योऽहं रावणेन च धर्षितः।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ ४.३०.६७ ॥
હું અનાથ છું, રાજ્ય ગુમાવેલો છું, રાવણ દ્વારા અપમાનિત છું, દીન છું, ઘરથી દૂર છું, પ્રેમથી વ્યાકુળ છું; છતાં તે મારું શરણ લેવા આવ્યો છે.
4.30.68
इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतपः ॥ ४.३०.६८ ॥
આ કારણોથી, હે સૌમ્ય, દુરાત્મા સુગ્રીવ વાનરરાજ દ્વારા હું તિરસ્કૃત થયો છું, હે શત્રુતાપક.
4.30.69
स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नाववुध्यते ॥ ४.३०.६९ ॥
તેણે સીતાની શોધનો સમય ગણીને, કરાર કરીને, કાર્ય સિદ્ધ થતાં દુર્બુદ્ધિ તેને સમજતો નથી.
4.30.70
स किष्किन्धां प्रविश्य त्वं ब्रूहि वानरपुङ्गवम्।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ ४.३०.७० ॥
તું કિષ્કિંધામાં પ્રવેશીને, મારા વચનથી, તે વાનરશ્રેષ્ઠ, મૂર્ખ, ગ્રામ્યસુખોમાં આસક્ત સુગ્રીવને કહે.
4.30.71
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम्।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ ४.३०.७१ ॥
જે યાચકો તથા પૂર્વે ઉપકાર કરનારાઓને આશા આપી પછી તેને નષ્ટ કરે છે, તે જગતમાં અધમ પુરુષ છે.
4.30.72
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम्।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४.३०.७२ ॥
ઉચ્ચારેલું વચન શુભ હોય કે અશુભ, જે સત્યથી તેને પાળે છે, તે વીર, પુરુષોત્તમ છે.
4.30.73
कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये।
तान् मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् नोपभुञ्जते ॥ ४.३०.७३ ॥
પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ થતાં, મિત્રોના અધૂરા કાર્યમાં જે સહાય કરતા નથી, તે કૃતઘ્નોને મૃત્યુ પછી પણ માંસાહારી જીવો ખાતા નથી.
4.30.74
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे।
द्रष्टुमिच्छसि चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ ४.३०.७४ ॥
ચોક્કસ તું યુદ્ધમાં મારા ખેંચાતા સોનેરી પીઠવાળા ધનુષ્યનું રૂપ જોવા ઇચ્છે છે, જે વીજળીના સમૂહ જેવું છે.
4.30.75
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छसि ॥ ४.३०.७५ ॥
યુદ્ધમાં ક્રોધિત એવા મારા ધનુષ્યની પણછનો ભયંકર ઘોષ, જે વજ્રની ગર્જના જેવો છે, તું ફરી સાંભળવા ઇચ્છે છે.
4.30.76
काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ ४.३०.७६ ॥
તેનો પરાક્રમ આ રીતે જાણીતો હોવા છતાં, હે વીર, હે રાજકુમાર, તારા સહાયક હોવાથી મને ચિંતા નહીં રહે.
4.30.77
यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ ४.३०.७७ ॥
હે શત્રુનગરવિજેતા, જે કારણ માટે આ પ્રયત્ન કરાયો હતો, તે કાર્ય સિદ્ધ થવાથી વાનરરાજ સમય યાદ રાખતા નથી.
4.30.78
वर्षाः समयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः।
व्यतीतांश्चतुरो मासान् विहरन् नावबुध्यते ॥ ४.३०.७८ ॥
વાનરરાજે વર્ષાઋતુને નિશ્ચિત સમય તરીકે વચન આપ્યું હતું; પરંતુ ચાર મહિના વીતી ગયા છતાં વિહાર કરતાં તેઓ તે સમજતા નથી.
4.30.79
सामात्यपरिषत्क्रीडन् पानमेवोपसेवते।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ ४.३०.७९ ॥
સુગ્રીવ અમાત્યો અને સભા સાથે રમતાં કેવળ મદ્યપાનમાં લીન છે; શોકથી દીન અમારા પર તે દયા બતાવતો નથી.
4.30.80
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वीर महाबल।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ॥ ४.३०.८० ॥
હે વીર, મહાબળવાન, તું જઈને સુગ્રીવને કહે. મારા ક્રોધનું સ્વરૂપ કેવું છે તે આ શબ્દોથી તેને જણાવ.
4.30.81
न स संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ ४.३०.८१ ॥
જે માર્ગે વાલી માર્યો ગયો અને ગયો, તે માર્ગ સાંકડો નથી. હે સુગ્રીવ, નિયત સમયે અડગ રહે; વાલીના માર્ગે ન જા.
4.30.82
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ ४.३०.८२ ॥
યુદ્ધમાં વાલીને મેં એક જ બાણથી માર્યો હતો. પણ સત્યથી ચૂકેલા તને હું તારા સગાંસંબંધીઓ સહિત મારીશ.
4.30.83
यदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ।
तत् तद् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ॥ ४.३०.८३ ॥
આ રીતે કાર્ય નક્કી થયા પછી જે હિતકર હોય તે કહે. હે નરશ્રેષ્ઠ, ઝડપ કર; સમય વીતી ન જાય.
4.30.84
कुरुष्व सत्यं मम वानरेश्वर
प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम्।
मा वालिनं प्रेतगतो यमक्षये
त्वमद्य पश्येर्मम चोदितः शरैः ॥ ४.३०.८४ ॥
હે વાનરેશ્વર, મને આપેલું વચન સત્ય કર; શાશ્વત ધર્મનો વિચાર કર. વાલીની જેમ પ્રેતરૂપે યમલોકમાં ન જા; આજે મારા બાણોથી પ્રેરાઈને તું પણ તે જોઈશ.
4.30.85
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं
लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम्।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा
हरीश्वरे मानववंशवर्धनः ॥ ४.३०.८५ ॥
માનવવંશને વધારનાર તે ઉગ્રતેજસ્વી, દીન બનીને વિલાપ કરતા મોટા ભાઈને જોઈને, તેનો ક્રોધ તીવ્ર બન્યો; પછી વાનરેશ્વર વિશે તેણે કઠોર નિશ્ચય કર્યો.