वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.30.1
गृहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः।
वर्षरात्रे स्थितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ ४.३०.१ ॥
सुग्रीव घरात प्रवेश करता आणि आकाश ढगांपासून मुक्त झाले असता, पावसाळी रात्री काम आणि शोकाने पीडित झालेला राम उभा राहिला.
4.30.2
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ ४.३०.२ ॥
पांढरट आकाश आणि निर्मळ चंद्रबिंब पाहून, चांदण्याचा लेप लावलेली शरद ऋतूतील रात्र पाहून.
4.30.3
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्।
दृष्ट्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ ४.३०.३ ॥
सुग्रीव कामवासनेत गुंतलेला, जनकपुत्री हरवलेली आणि काळ निघून गेलेला पाहून, अत्यंत व्याकूळ झालेला राम मूर्च्छित झाला.
4.30.4
स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान् नृपः।
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ ४.३०.४ ॥
पण बुद्धिमान राघव क्षणार्धात शुद्धीवर येऊन मनात वसलेल्या वैदेहीचाच विचार करू लागला.
4.30.5
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्।
सारसारावसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥ ४.३०.५ ॥
आकाश निर्मळ झालेले, वीज आणि ढग नाहीसे झालेले पाहून, सारस पक्ष्यांच्या आवाजाने दुमदुमलेले असताना, राम आर्त वाणीने विलाप करू लागला.
4.30.6
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ४.३०.६ ॥
सोनेरी धातूंनी सजलेल्या पर्वतशिखरावर बसून, शरद ऋतूचे आकाश पाहून, राम मनाने आपल्या प्रियेकडे गेला.
4.30.7
सारसारावसंनादैः सारसारावनादिनी।
याऽऽश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥ ४.३०.७ ॥
सारस पक्ष्यांच्या मधुर स्वरासारखे बोलणारी, आश्रमात रमणारी ती बाला आता माझ्याविना कशी रमत असेल?
4.30.8
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान्।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ ४.३०.८ ॥
फुललेली, सोन्यासारखी निर्मळ आसने पाहूनही, मला न पाहता ती बाला कशी रमत असेल?
4.30.9
या पुरा कलहंसानां कलेन कलभाषिणी।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे रमते कथम् ॥ ४.३०.९ ॥
पूर्वी कलहंसांच्या मधुर नादासारखे गोड बोलणारी, सर्वांगसुंदर ती आता माझ्याविना कशी रमत असेल?
4.30.10
निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम्।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ ४.३०.१० ॥
सहचर चक्रवाकांचा नाद ऐकून, कमळासारख्या विशाल डोळ्यांची ती आता कशी होईल?
4.30.11
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च।
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ ४.३०.११ ॥
सरोवरे, नद्या, विहिरी, अरण्ये आणि वने — त्या हरिणनयनीशिवाय फिरताना आज मला सुख मिळत नाही.
4.30.12
अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम्।
सुदूरं पीडयेत् कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥ ४.३०.१२ ॥
माझ्या वियोगाने आणि तिच्या सुकुमारतेमुळे, शरद्ऋतूच्या गुणांनी सतत वाढणारा काम त्या भामिनीला फार पीडत असेल.
4.30.13
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः।
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ ४.३०.१३ ॥
अशा प्रकारे नरश्रेष्ठ राजपुत्र विलाप करू लागला, जसा इंद्रापासून पाणी मागणारा पक्षी.
4.30.14
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ ४.३०.१४ ॥
मग रमणीय डोंगरउतारांवर फळे शोधत फिरून परत आलेल्या लक्ष्मीमान लक्ष्मणाने आपल्या थोरल्या भावाला पाहिले.
4.30.15
स चिन्तया दुस्सहया परीतं
विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी।
भ्रातुर्विषादात् त्वरितोऽतिदीनः
समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम् ॥ ४.३०.१५ ॥
असह्य चिंतेने वेढलेल्या, एकांती बेशुद्धसारख्या पडलेल्या मनस्वी भावाला पाहून सुमित्रापुत्र लक्ष्मण तातडीने दीनपणे बोलला.
4.30.16
किमार्य कामस्य वशंगतेन
किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः
किमत्र योगेन निवर्तते न ॥ ४.३०.१६ ॥
आर्या! कामाच्या स्वाधीन झाल्याने का? आपल्या पौरुषाच्या पराभवाने का? ही समाधी लज्जेने आवरली जात आहे; येथे योगाने ती का परत येत नाही?
4.30.17
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं
समाधियोगानुगतं च कालम्।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः
स्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात ॥ ४.३०.१७ ॥
तात! मनाच्या प्रसन्नतेसाठी कर्मात निष्ठा ठेव; समाधियोगाला अनुरूप काळाचे पालन कर; सहायकांचे सामर्थ्य घे; अदीन सत्त्वाने आपल्या कर्तव्याचे कारण हो.
4.30.18
न जानकी मानववंशनाथ
त्वया सनाथा सुलभा परेण।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य
न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥ ४.३०.१८ ॥
मानववंशाच्या नाथा! जानकी तुमच्याने सनाथ आहे; ती दुसऱ्याला सहज मिळणारी नाही. पेटलेल्या अग्निज्वालेजवळ जाऊन कोणीही जळत नाही, हे वीरा, श्रेष्ठांना योग्य!
4.30.19
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं
स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं
ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥ ४.३०.१९ ॥
सुलक्षण, अजेय लक्ष्मणाला राम आपल्या स्वभावातून आलेले शब्द बोलला—जे हितकारक, पथ्य, नीतीत रमलेले आणि साम, धर्म व अर्थाने युक्त होते.
4.30.20
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं
क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य
कुमार वीर्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ ४.३०.२० ॥
निःसंशय कार्याचा विचार करावा आणि कृतीचा विशेष मार्गही अनुसरावा. पण हे कुमारा, अति वाढलेल्या, दुर्जय शत्रूच्या पराक्रमाच्या फळाचाही विचार करावा.
4.30.21
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ ४.३०.२१ ॥
मग कमलदलासारख्या नेत्रांच्या मैथिलीचे (सीतेचे) स्मरण करत, सुकलेल्या तोंडाने राम लक्ष्मणाला म्हणाला.
4.30.22
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम्।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ ४.३०.२२ ॥
सहस्राक्ष (इंद्र) पाण्याने पृथ्वीला तृप्त करून, पिके निर्माण करून, आपले कार्य पूर्ण करून स्थिर झाला आहे.
4.30.23
दीर्घगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिशान्ता नृपात्मज ॥ ४.३०.२३ ॥
हे राजपुत्रा, दीर्घ व गंभीर गर्जना करणारे, पर्वत व वृक्षांच्या पुढे जाणारे मेघ पाणी सोडून आता शांत झाले आहेत.
4.30.24
नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥ ४.३०.२४ ॥
निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे काळे, दहाही दिशा काळ्या करून, मदरहित हत्तींसारखे, वेग शांत झालेले मेघ.
4.30.25
जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥ ४.३०.२५ ॥
पाण्याने भरलेले, महावेगवान, कुटज आणि अर्जुन फुलांच्या सुगंधाने भरलेले, संचार करून थांबलेले पावसाचे वारे, हे सौम्य, पुन्हा उठले आहेत.
4.30.26
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥ ४.३०.२६ ॥
हे लक्ष्मणा, हे निष्पाप, मेघ, हत्ती, मोर आणि धबधब्यांचा नाद अचानक शांत झाला आहे.
4.30.27
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ॥ ४.३०.२७ ॥
महामेघांनी भिजलेले, निर्मल, विचित्र शिखरांचे पर्वत चंद्रकिरणांनी लेपल्यासारखे चमकत आहेत.
4.30.28
शाखासु सप्तच्छदपादपानां
प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम्।
लीलासु चैवोत्तमवारणानां
श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ ४.३०.२८ ॥
सप्तच्छद वृक्षांच्या फांद्यांमध्ये, तारे, सूर्य आणि चंद्राच्या प्रभेत, उत्तम हत्तींच्या लीलांत शोभा वाटून आज शरद ऋतू सुरू झाला आहे.
4.30.29
सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा
लक्ष्मीः शरत्कालगुणोपपन्ना।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु
पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ ४.३०.२९ ॥
आता शरद ऋतूच्या गुणांनी युक्त लक्ष्मी, अनेक आश्रयांमध्ये विचित्र शोभेने, सूर्याच्या पहिल्या किरणांनी जागृत झालेल्या कमळ-सरोवरांमध्ये अधिकच चमकत आहे.
4.30.30
सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी
षट्पादवृन्दैरनुगीयमानः।
मत्तद्विपानां पवनानुसारी
दर्पं विनेष्यन्नधिकं विभाति ॥ ४.३०.३० ॥
सप्तच्छद फुलांच्या सुगंधाने भरलेला, भुंग्यांच्या थव्यांनी गायला जाणारा, वाऱ्याच्या मागे जाणारा, मदोन्मत्त हत्तींचा गर्व घालवण्यास उद्युक्त असा तो अधिकच शोभतो.
4.30.31
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः
स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः।
महानदीनां पुलिनोपयातैः
क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥ ४.३०.३१ ॥
सुंदर विशाल पंख असलेले, कमळपरागांनी माखलेले, प्रिय, परत आलेले हंस महानद्यांच्या वाळूच्या तीरांवर येऊन चक्रवाकांसह खेळत आहेत.
4.30.32
मदप्रगल्भेषु च वारणेषु
गवां समूहेषु च दर्पितेषु।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु
विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ ४.३०.३२ ॥
मदाने उन्मत्त झालेल्या हत्तींमध्ये, गर्विष्ठ गोसमूहांमध्ये आणि स्वच्छ पाण्याच्या सखल नद्यांमध्ये लक्ष्मी अनेक प्रकारे विभागली जाऊन शोभत आहे.
4.30.33
नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं
विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु।
प्रियास्वरक्ता विनिवृत्तशोभा
गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ ४.३०.३३ ॥
मेघांनी मोकळे केलेले आकाश पाहून वनातील मोर, ज्यांनी पिसांचे अलंकार टाकले आहेत, प्रियांबद्दल अनुरक्त न राहता, शोभा कमी होऊन, उत्सव सोडून ध्यानमग्न झाले आहेत.
4.30.34
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः
पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै-
रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ ४.३०.३४ ॥
मनोहर सुगंधाच्या, विपुल, फुलांच्या भाराने अग्रशाखा नम्र झालेल्या, सोन्यासारख्या गौर, नेत्रांना सुखद अशा प्रियक वृक्षांनी वनांतर्भाग जणू उजळले आहेत.
4.30.35
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां
वने प्रियाणां कुसुमोद्गतानाम्।
मदोत्कटानां मदलालसानां
गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ ४.३०.३५ ॥
प्रियांनी युक्त, कमलसरोवरांवर प्रेम करणारे, वनात प्रिय, फुलांपासून उद्भवलेले म्हटलेले, मदाने उग्र, मदलालसेने युक्त अशा श्रेष्ठ हत्तींच्या गती आज मंद झाल्या आहेत.
4.30.36
व्यक्तं नभः शस्त्रविधौतवर्णं
कृशप्रवाहानि नदीजलानि।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति
तमो विमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ ४.३०.३६ ॥
शस्त्र घासून चमकवल्याप्रमाणे आकाश स्वच्छ आहे. नद्यांचे पाणी बारीक प्रवाहांनी वाहत आहे. कमळासारखे शीतल वारे वाहत आहेत आणि अंधारमुक्त दिशा तेजस्वी झाल्या आहेत.
4.30.37
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का
भूमिश्चिरोद्घाटितसान्द्ररेणुः।
अन्योन्यवैरेण समायुताना-
मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ ४.३०.३७ ॥
सूर्याच्या तापाने चिखल सुकून गेला; दीर्घकाळ जमिनीवर दाट धूळ उडत आहे. परस्पर वैराने एकत्र आलेल्या राजांसाठी आता युद्धाच्या तयारीचा काळ आला आहे.
4.30.38
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः
प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः।
मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा
वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ ४.३०.३८ ॥
शरद् ऋतूच्या गुणांनी पोषलेले रूप आणि शोभा असलेले, आनंदित, धुळीत अंग उंचावलेले, मदाने उन्मत्त आणि आता युद्धाची लालसा असलेले बैल गायींच्या मध्ये उभे राहून गर्जत आहेत.
4.30.39
समन्मथा तीव्रतरानुरागा
कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं
वनेषु भर्तारमनुप्रयाति ॥ ४.३०.३९ ॥
कामाने भरलेली, वाढत्या तीव्र अनुरागाने युक्त, कळपासह, मंद चालीची मादी हत्ती, मदाने चालणाऱ्या आपल्या पतीभोवती फिरून वनांत त्याच्या मागे जाते.
4.30.40
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषितानि
बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः
प्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥ ४.३०.४० ॥
नद्यांच्या काठी आलेले मोर स्वतःला शोभवणारी उत्तम पिसे सोडून, सारस पक्ष्यांच्या थव्यांनी धिक्कारल्यासारखे दीन आणि खिन्न मनाने निघून जातात.
4.30.41
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्
महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः।
सरस्सुबद्धाम्बुजभूषणेषु
विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ ४.३०.४१ ॥
प्रचंड गर्जनांनी कारंडव व चक्रवाक पक्ष्यांना घाबरवून, मदजलाने ओलेचिंब गंडस्थळांचे गजेंद्र, कमलांनी अलंकृत सरोवरांमध्ये वारंवार पाणी ढवळून पितात.
4.30.42
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु
प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु।
ससारसारावविनादितासु
नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥ ४.३०.४२ ॥
चिखल नाहीसा झालेल्या, वाळूचे किनारे असलेल्या, स्वच्छ पाण्याच्या, गोधनाने भरलेल्या, सारस पक्ष्यांच्या आवाजाने दुमदुमणाऱ्या नद्यांमध्ये आनंदित हंस उतरतात.
4.30.43
नदीघनप्रस्रवणोदकाना-
मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्।
प्लवंगमानां च गतोत्सवानां
ध्रुवं रवाः सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ ४.३०.४३ ॥
नद्या, दाट मेघ, झऱ्यांचे पाणी, अतिप्रबळ वाऱ्यात नाचणारे मोर, आणि उत्सव संपलेले वानर — यांचे स्वर आता निश्चितच विरून गेले आहेत.
4.30.44
अनेकवर्णाः सुविनष्टकाया
नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य-
श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ ४.३०.४४ ॥
अनेक रंगांचे, देह अत्यंत क्षीण झालेले, नव्याने उठलेल्या मेघांत लपलेले, भुकेने पीडित, भयंकर विषारी सर्प दीर्घकाळ बिळांत राहून आता बाहेर पडत आहेत.
4.30.45
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका।
अहो रागवती संध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ ४.३०.४५ ॥
चमकत्या चंद्रकिरणांच्या स्पर्शाच्या हर्षाने तारे उमलले आहेत; अहो! अनुरागी संध्या स्वतःच आकाश सोडत आहे.
4.30.46
रात्रिः शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा
तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति
नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ ४.३०.४६ ॥
चंद्रोदयामुळे सौम्य मुख असलेली रात्र, ताऱ्यांच्या समूहांनी उघडलेल्या सुंदर डोळ्यांची, चांदण्याचे वस्त्र पांघरलेली, पांढऱ्या वस्त्राने झाकलेल्या शरीराच्या स्त्रीप्रमाणे शोभते.
4.30.47
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा
प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।
नभः समाक्रामति शीघ्रवेगा
वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ ४.३०.४७ ॥
पिकलेले भाताचे दाणे खाऊन आनंदित झालेली सुंदर बगळ्यांची रांग वेगाने आकाश ओलांडते; वाऱ्याने हलवलेल्या गुंफलेल्या माळेसारखी.
4.30.48
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं
महाह्रदस्थं सलिलं विभाति।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं
तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ ४.३०.४८ ॥
एक झोपलेला हंस आणि कुमुदांनी युक्त असलेल्या मोठ्या तलावातील पाणी, ढगांपासून मुक्त रात्री पूर्ण चंद्र आणि ताऱ्यांच्या समूहांनी भरलेल्या आकाशासारखे शोभते.
4.30.49
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां
प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्।
वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मी-
र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ ४.३०.४९ ॥
विखुरलेल्या हंसांनी व्याकुळ मेखला धारण केलेल्या, उमललेल्या कमळांची आणि कमलिनींची माळ घातलेल्या उत्तम सरोवरांची शोभा अलंकृत उत्तम स्त्रियांच्या सौंदर्यासारखी आहे; ती पूर्वीपेक्षाही अधिक आहे.
4.30.50
वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः
प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा-
मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ ४.३०.५० ॥
पहाटेच्या वेळी वाऱ्याने उठलेला ध्वनी, बासरीच्या स्वरांनी व्यक्त झालेल्या वाद्यांच्या मिश्रणाने युक्त, गर्गर वाद्ये आणि गाई-बैलांच्या आवाजांसह मिसळून जणू एकमेकांना भरून टाकत आहे.
4.30.51
नवैर्नदीनां कुसुमप्रहासै-
र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः
कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ ४.३०.५१ ॥
नद्यांच्या नव्या फुलांच्या हास्यासारखे, मंद वाऱ्याने हलणारे, धुतलेल्या निर्मळ रेशमी वस्त्रासारखे चमकणाऱ्या काशगवताने नदीकिनारे शोभत आहेत.
4.30.52
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः
प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहृष्टाः।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां
कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ ४.३०.५२ ॥
वनांत उन्मत्त, मधुपानात आसक्त, प्रियांसह आनंदित झालेले षट्पद भ्रमर, कमळाच्या परागांनी गोरे होऊन, उन्मत्त होऊन वाऱ्याच्या मागोमाग जात आहेत.
4.30.53
जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासं
क्रौञ्चस्वनं शालिवनं विपक्वम्।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः
शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ ४.३०.५३ ॥
स्वच्छ पाणी, फुलांचे हास्य, क्रौंच पक्ष्यांचा स्वर, पिकलेली भातशेती, मंद वारा आणि निर्मळ चंद्र पावसाळा संपल्याचे सांगत आहेत.
4.30.54
मीनोपसंदर्शितमेखलानां
नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां
प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ ४.३०.५४ ॥
माशांनी दाखवलेली मेखला धारण केलेल्या नदीवधूंची गती आज मंद झाली आहे; पहाटेच्या वेळी प्रियकरांनी उपभोगलेल्या, आळसाने चालणाऱ्या कामिनींच्या चालीसारखी.
4.30.55
सचक्रवाकानि सशैवलानि
काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि।
सपत्ररेखाणि सरोचनानि
वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ ४.३०.५५ ॥
चक्रवाक पक्षी, शेवाळ, काशगवत आणि रेशमी वस्त्रांनी झाकलेली, पानांच्या रेषा व गोरोचनाने सजलेली नद्यांची मुखे वधूंच्या मुखांसारखी दिसत आहेत.
4.30.56
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु
प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु।
गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः
प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः ॥ ४.३०.५६ ॥
फुललेल्या बाणासनाने चित्रित, आनंदी भ्रमरांच्या गुंजारव्याने निनादलेल्या वनांत आज कामदेव प्रचंड धनुष्य घेऊन उभा आहे.
4.30.57
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा
नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा
त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ ४.३०.५७ ॥
उत्तम पावसाने जगाला संतुष्ट करून, नद्या आणि तलाव भरून, पृथ्वीला पिकलेल्या पिकांनी भरून, आकाशातील जलधर मेघ निरोप घेऊन नाहीसे झाले आहेत.
4.30.58
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः।
नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ ४.३०.५८ ॥
शरद ऋतूतील नद्या हळूहळू आपले वाळूचे किनारे दाखवत आहेत, जणू नव्या संगमाने लाजलेल्या स्त्रिया आपली कंबर दाखवत आहेत.
4.30.59
प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुरराभिविनादिताः।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ ४.३०.५९ ॥
हे सौम्य, स्वच्छ जल असलेले हे जलाशय कुरर पक्ष्यांच्या किंचाळीने निनादत आहेत आणि चक्रवाक पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरून शोभत आहेत.
4.30.60
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ ४.३०.६० ॥
हे नृपकुमारा, हे सौम्या, एकमेकांच्या वैराने बांधलेल्या, विजयाची इच्छा करणाऱ्या राजांचा उद्योगाचा काळ आला आहे.
4.30.61
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं च तथाविधम् ॥ ४.३०.६१ ॥
हे नृपकुमारा, ही राजांची पहिली यात्रा आहे. पण मला सुग्रीवामध्ये तसा उद्योग दिसत नाही.
4.30.62
असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ ४.३०.६२ ॥
असन, सप्तपर्ण आणि कोविदार वृक्ष फुललेले दिसतात; बंधुजीव आणि श्याम वृक्ष डोंगरउतारांवर दिसतात.
4.30.63
हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ ४.३०.६३ ॥
हंस, सारस, चक्रवाक आणि कुरर पक्ष्यांनी नद्यांचे वाळूचे किनारे सर्वत्र भरलेले आहेत; पाहा लक्ष्मणा.
4.30.64
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः।
मम शोकाभितप्तस्य तथा सीतामपश्यतः ॥ ४.३०.६४ ॥
शोकाने तप्त झालेल्या माझ्यासाठी, सीतेला न पाहता, पावसाळ्याचे चार महिने शंभर वर्षांसारखे गेले.
4.30.65
चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम्।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव चाङ्गना ॥ ४.३०.६५ ॥
चक्रवाकी जशी आपल्या पतीमागे जाते, तशी ती वनात माझ्यामागे आली; विषम दंडकारण्याला तिने उद्यानासारखे मानले.
4.30.66
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ ४.३०.६६ ॥
प्रियेविना, दुःखाने पीडित, राज्य हरवलेल्या आणि वनवासात पाठवलेल्या माझ्यावर राजा सुग्रीव कृपा करत नाही, लक्ष्मणा.
4.30.67
अनाथो हृतराज्योऽहं रावणेन च धर्षितः।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ ४.३०.६७ ॥
मी अनाथ आहे, राज्य हरवलेला आहे, रावणाने अपमानित केलेला आहे, दीन आहे, घरापासून दूर आहे, प्रेमाने व्याकूळ आहे; तरीही तो माझा आश्रय घेण्यासाठी आला आहे.
4.30.68
इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतपः ॥ ४.३०.६८ ॥
या कारणांमुळे, हे सौम्य, दुरात्मा सुग्रीव वानरराजाने मला अपमानित केले आहे, हे शत्रुतापका.
4.30.69
स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नाववुध्यते ॥ ४.३०.६९ ॥
त्याने सीतेच्या शोधाचा काळ मोजून, करार करून, कार्यसिद्धी झाल्यावर दुर्बुद्धी ते ध्यानात घेत नाही.
4.30.70
स किष्किन्धां प्रविश्य त्वं ब्रूहि वानरपुङ्गवम्।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ ४.३०.७० ॥
तू किष्किंधेत प्रवेश करून, माझ्या वचनानुसार त्या वानरश्रेष्ठ, मूर्ख, ग्राम्यसुखात आसक्त सुग्रीवाला सांग.
4.30.71
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम्।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ ४.३०.७१ ॥
जे याचक आले आणि पूर्वी उपकार करणारे आहेत त्यांना आशा देऊन जो ती नष्ट करतो, तो जगात अधम पुरुष होय.
4.30.72
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम्।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४.३०.७२ ॥
उच्चारलेले वचन शुभ असो वा अशुभ, जो सत्याने ते पाळतो, तोच वीर, पुरुषोत्तम होय.
4.30.73
कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये।
तान् मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् नोपभुञ्जते ॥ ४.३०.७३ ॥
स्वतःचे कार्य सिद्ध झाल्यावर जे मित्रांच्या अपूर्ण कार्यात साहाय्य करत नाहीत, त्या कृतघ्नांना मेल्यावरही मांसभक्षक खात नाहीत.
4.30.74
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे।
द्रष्टुमिच्छसि चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ ४.३०.७४ ॥
निश्चितच तू युद्धात मी ओढत असलेल्या सोनेरी पाठीच्या धनुष्याचे रूप पाहू इच्छितोस; ते विजांच्या समूहासारखे आहे.
4.30.75
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छसि ॥ ४.३०.७५ ॥
युद्धात क्रुद्ध झालेल्या माझ्या धनुष्याच्या दोरीचा भयंकर घोष, जो वज्राच्या गर्जनेसारखा आहे, तू पुन्हा ऐकू इच्छितोस.
4.30.76
काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ ४.३०.७६ ॥
त्याचा पराक्रम असा ज्ञात असला तरी, हे वीरा, हे राजकुमारा, तू सहाय्यक असताना मला काळजी वाटणार नाही.
4.30.77
यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ ४.३०.७७ ॥
हे शत्रुनगरविजयी, ज्या कारणासाठी हा प्रयत्न केला होता, ते कार्य सिद्ध झाल्यामुळे वानरराज कराराचा काळ विसरले आहेत.
4.30.78
वर्षाः समयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः।
व्यतीतांश्चतुरो मासान् विहरन् नावबुध्यते ॥ ४.३०.७८ ॥
वानरराजाने पावसाळ्याचा काळ निश्चित वचन दिले होते; पण चार महिने उलटले तरी विहार करत असल्याने त्यांना ते जाणवत नाही.
4.30.79
सामात्यपरिषत्क्रीडन् पानमेवोपसेवते।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ ४.३०.७९ ॥
सुग्रीव मंत्री व सभेसह खेळत केवळ मद्यपानातच रमलेला आहे; शोकाने दीन झालेल्या आमच्यावर तो दया दाखवत नाही.
4.30.80
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वीर महाबल।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ॥ ४.३०.८० ॥
हे वीरा, महाबला, तू जाऊन सुग्रीवाला सांग. माझ्या क्रोधाचे स्वरूप कसे आहे ते या शब्दांनी त्याला कळव.
4.30.81
न स संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ ४.३०.८१ ॥
ज्या मार्गाने वाली मारला गेला आणि गेला, तो मार्ग अरुंद नाही. हे सुग्रीवा, ठरलेल्या वेळी स्थिर राहा; वालीच्या मार्गाने जाऊ नकोस.
4.30.82
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ ४.३०.८२ ॥
युद्धात वालीला मी एकाच बाणाने मारले. पण सत्यापासून ढळलेल्या तुला मी तुझ्या बांधवांसह मारीन.
4.30.83
यदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ।
तत् तद् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ॥ ४.३०.८३ ॥
अशा प्रकारे कार्य ठरल्यावर जे हितकर असेल ते सांग. हे नरश्रेष्ठा, त्वरा कर; वेळ निघून जाऊ देऊ नकोस.
4.30.84
कुरुष्व सत्यं मम वानरेश्वर
प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम्।
मा वालिनं प्रेतगतो यमक्षये
त्वमद्य पश्येर्मम चोदितः शरैः ॥ ४.३०.८४ ॥
हे वानरेश्वरा, मला दिलेले वचन सत्य कर; शाश्वत धर्माचा विचार कर. वालीप्रमाणे प्रेतरूपाने यमलोकात जाऊ नकोस; आज माझ्या बाणांनी प्रेरित होऊन तूही ते पाहशील.
4.30.85
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं
लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम्।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा
हरीश्वरे मानववंशवर्धनः ॥ ४.३०.८५ ॥
मानववंशाची वाढ करणारा तो उग्रतेजस्वी, दीन होऊन विलाप करणाऱ्या आपल्या थोरल्या भावाला पाहून, त्याचा क्रोध तीव्र झाला; मग वानरेश्वराविषयी त्याने कठोर निश्चय केला.