వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 4.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.30.1
गृहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः।
वर्षरात्रे स्थितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ ४.३०.१ ॥
సుగ్రీవుడు ఇంట్లో ప్రవేశించగా, ఆకాశం మేఘాల నుండి విముక్తమైనప్పుడు, వర్షాకాల రాత్రిలో కామం మరియు శోకంతో పీడితుడైన రాముడు నిలిచి ఉన్నాడు.
4.30.2
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ ४.३०.२ ॥
పాలిపోయిన ఆకాశాన్ని, నిర్మలమైన చంద్రమండలాన్ని చూసి, వెన్నెలను పూసుకున్నట్లు ఉన్న శరదృతువు రాత్రిని చూసి.
4.30.3
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्।
दृष्ट्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ ४.३०.३ ॥
సుగ్రీవుడు కామవృత్తిలో మునిగి ఉండటం, జనకుని కుమార్తె నష్టమైపోవడం, కాలం గడిచిపోవడం చూసి, అత్యంత ఆర్తుడైన రాముడు మూర్ఛపోయాడు.
4.30.4
स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान् नृपः।
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ ४.३०.४ ॥
అయితే బుద్ధిమంతుడైన రాఘవుడు క్షణకాలంలో స్పృహ పొంది, మనసులో నిలిచి ఉన్న వైదేహినే ధ్యానించసాగాడు.
4.30.5
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्।
सारसारावसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥ ४.३०.५ ॥
ఆకాశం నిర్మలంగా, మెరుపులు మేఘాలు లేకుండా ఉండటం చూసి, సారస పక్షుల ధ్వనితో మార్మోగుతూ, రాముడు ఆర్తస్వరంతో విలపించాడు.
4.30.6
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ४.३०.६ ॥
బంగారు ధాతువులతో అలంకరించిన పర్వత శిఖరంపై కూర్చుని, శరదృతువు ఆకాశాన్ని చూసి, రాముడు మనసులో తన ప్రియురాలి వద్దకు వెళ్ళాడు.
4.30.7
सारसारावसंनादैः सारसारावनादिनी।
याऽऽश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥ ४.३०.७ ॥
సారస పక్షుల ధ్వనిలా మధురంగా పలికే, ఆశ్రమంలో ఆనందంగా ఉండిన ఆ బాల ఇప్పుడు నా ఎడబాటులో ఎలా ఆనందిస్తుందో?
4.30.8
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान्।
कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ ४.३०.८ ॥
పూలతో వికసించి, బంగారంలా నిర్మలంగా ఉన్న ఆసనాలను చూసినా, నన్ను చూడలేని ఆ బాల ఎలా ఆనందిస్తుందో?
4.30.9
या पुरा कलहंसानां कलेन कलभाषिणी।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे रमते कथम् ॥ ४.३०.९ ॥
ఒకప్పుడు కలహంసల మధుర ధ్వనిలా తీయగా పలికిన, సర్వాంగసుందరి అయిన ఆమె ఇప్పుడు నా ఎడబాటులో ఎలా ఆనందిస్తుందో?
4.30.10
निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम्।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ ४.३०.१० ॥
తమ సహచరులైన చక్రవాకాల ధ్వనిని విని, పుండరీకంలా విశాల నేత్రాలు కలిగిన ఆమె ఎలా ఉంటుందో?
4.30.11
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च।
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ ४.३०.११ ॥
సరస్సులు, నదులు, బావులు, అడవులు, తోటలు — ఆ జింక కన్నుల సుందరి లేకుండా తిరుగుతూ ఈరోజు నేను సుఖం పొందలేను.
4.30.12
अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम्।
सुदूरं पीडयेत् कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥ ४.३०.१२ ॥
నా ఎడబాటు వల్ల, ఆమె సుకుమారత్వం వల్ల, శరదృతువు గుణాలతో నిరంతరం పెరిగే కామం ఆ భామినిని అత్యంతంగా బాధించవచ్చు.
4.30.13
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः।
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ ४.३०.१३ ॥
ఇలా నరశ్రేష్ఠుడైన రాజకుమారుడు విలపించాడు, ఇంద్రుని నుండి నీటిని కోరే పక్షిలా.
4.30.14
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ ४.३०.१४ ॥
అప్పుడు రమణీయమైన పర్వత శిఖరాలపై ఫలాలను వెతుకుతూ తిరిగి వచ్చిన శోభాయుక్తుడైన లక్ష్మణుడు తన అన్నను చూశాడు.
4.30.15
स चिन्तया दुस्सहया परीतं
विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी।
भ्रातुर्विषादात् त्वरितोऽतिदीनः
समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम् ॥ ४.३०.१५ ॥
భరింపరాని చింతతో ఆవరింపబడి, ఏకాంతంలో స్పృహ కోల్పోయినట్లు ఉన్న మనస్వి అయిన అన్నను చూసి, సుమిత్ర కుమారుడు లక్ష్మణుడు వేగంగా దీనంగా మాట్లాడాడు.
4.30.16
किमार्य कामस्य वशंगतेन
किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः
किमत्र योगेन निवर्तते न ॥ ४.३०.१६ ॥
ఆర్యా! కామానికి వశమై ఎందుకు? నీ పౌరుష పరాభవం వల్ల ఎందుకు? ఈ సమాధి సిగ్గుతో అణచివేయబడుతోంది; ఇక్కడ యోగంతో అది ఎందుకు తిరిగి రాదు?
4.30.17
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं
समाधियोगानुगतं च कालम्।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः
स्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात ॥ ४.३०.१७ ॥
తాతా! మనస్సు ప్రసన్నత కోసం కర్మలో అంకితభావం కలిగి ఉండు; సమాధి యోగానికి తగిన కాలాన్ని అనుసరించు; మిత్రుల బలాన్ని స్వీకరించు; దీనత్వం లేని స్థైర్యంతో నీ ధర్మకార్యానికి మూలంగా నిలువు.
4.30.18
न जानकी मानववंशनाथ
त्वया सनाथा सुलभा परेण।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य
न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥ ४.३०.१८ ॥
మానవ వంశ నాథా! జానకి నీచే రక్షింపబడుతోంది; ఇతరులకు సులభంగా లభించేది కాదు. మండుతున్న అగ్నిజ్వాలను చేరి ఎవరూ దహించబడరు, వీరా, శ్రేష్ఠులకు తగినవాడా!
4.30.19
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं
स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं
ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥ ४.३०.१९ ॥
సుlakṣaṇ మైన, జయింపశక్యం కాని లక్ష్మణునితో రాముడు తన స్వభావం నుండి వచ్చిన మాటలు పలికాడు—అవి హితమైనవి, పథ్యమైనవి, నీతిని అనుసరించినవి, సామ-ధర్మ-అర్థాలతో కూడినవి.
4.30.20
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं
क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य
कुमार वीर्यस्य फलं च चिन्त्यम् ॥ ४.३०.२० ॥
సందేహం లేకుండా కార్యాన్ని పరిశీలించాలి, క్రియా విశేషాన్నీ అనుసరించాలి. కానీ ఓ కుమారా, అపారంగా పెరిగిన, జయించడానికి కష్టమైన వాడి పరాక్రమ ఫలాన్ని కూడా ఆలోచించాలి.
4.30.21
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ ४.३०.२१ ॥
అప్పుడు పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల మైథిలి (సీత)ని స్మరిస్తూ, ఎండిపోయిన ముఖంతో రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు.
4.30.22
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम्।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ ४.३०.२२ ॥
సహస్రాక్షుడు (ఇంద్రుడు) నీటితో భూమిని తృప్తిపరచి, పంటలను పండించి, తన కర్తవ్యం పూర్తిచేసి స్థిరంగా నిలిచి ఉన్నాడు.
4.30.23
दीर्घगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिशान्ता नृपात्मज ॥ ४.३०.२३ ॥
ఓ రాజకుమారా, పొడవైన, గంభీరమైన గర్జన చేసే, కొండలు చెట్లకు ముందు నడిచే మేఘాలు నీటిని కురిపించి ఇప్పుడు శాంతించాయి.
4.30.24
नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥ ४.३०.२४ ॥
నీలికలువ రేకులవంటి నలుపుతో పది దిక్కులను నల్లగా చేసి, మదం తగ్గిన ఏనుగుల వలె, వేగం శాంతించిన మేఘాలు.
4.30.25
जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥ ४.३०.२५ ॥
నీటితో నిండిన, మహా వేగం గల, కుటజ మరియు అర్జున పుష్పాల సుగంధం కలిగిన, తిరిగి తిరిగి విరమించిన వర్షవాయువులు, ఓ సౌమ్యా, మళ్ళీ లేచాయి.
4.30.26
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥ ४.३०.२६ ॥
లక్ష్మణా, ఓ పాపరహితుడా, మేఘాలు, ఏనుగులు, నెమళ్ళు, జలపాతాల ధ్వని అకస్మాత్తుగా శాంతించింది.
4.30.27
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ॥ ४.३०.२७ ॥
మహామేఘాలచే తడిసిన, నిర్మలమైన, విచిత్ర శిఖరాలుగల పర్వతాలు చంద్రకిరణాలతో పూయబడినట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి.
4.30.28
शाखासु सप्तच्छदपादपानां
प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम्।
लीलासु चैवोत्तमवारणानां
श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता ॥ ४.३०.२८ ॥
సప్తచ్ఛద వృక్షాల కొమ్మలలో, తారలు, సూర్యుడు, చంద్రుని కాంతిలో, ఉత్తమ ఏనుగుల క్రీడలలో శోభను పంచుకుని నేడు శరదృతువు ప్రారంభమైంది.
4.30.29
सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा
लक्ष्मीः शरत्कालगुणोपपन्ना।
सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु
पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति ॥ ४.३०.२९ ॥
ఇప్పుడు శరదృతువు గుణాలతో కూడిన లక్ష్మి, అనేక ఆశ్రయాలలో విచిత్ర శోభతో, సూర్యుని తొలి కిరణాలచే మేల్కొల్పబడిన పద్మ సరస్సులలో అధికంగా ప్రకాశిస్తోంది.
4.30.30
सप्तच्छदानां कुसुमोपगन्धी
षट्पादवृन्दैरनुगीयमानः।
मत्तद्विपानां पवनानुसारी
दर्पं विनेष्यन्नधिकं विभाति ॥ ४.३०.३० ॥
సప్తచ్ఛద పుష్పాల సువాసనతో, తుమ్మెదల గుంపుల గానంతో, గాలిని అనుసరించేది, మదించిన ఏనుగుల గర్వాన్ని తొలగించేది వలె అధికంగా శోభిస్తోంది.
4.30.31
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः
स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः।
महानदीनां पुलिनोपयातैः
क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥ ४.३०.३१ ॥
అందమైన విశాలమైన రెక్కలు కలిగిన, తామరపుప్పొడితో కప్పబడిన, ప్రియమైన, తిరిగి వచ్చిన హంసలు మహానదుల ఇసుకతిన్నెలకు చేరి చక్రవాకాలతో కలిసి ఆడుకుంటున్నాయి.
4.30.32
मदप्रगल्भेषु च वारणेषु
गवां समूहेषु च दर्पितेषु।
प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु
विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता ॥ ४.३०.३२ ॥
మదంతో ఉప్పొంగిన ఏనుగులలో, గర్వించిన గోసమూహాలలో, స్వచ్ఛమైన నీరున్న పల్లపు నదులలో లక్ష్మి అనేక విధాలుగా విభజించబడి ప్రకాశిస్తోంది.
4.30.33
नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं
विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु।
प्रियास्वरक्ता विनिवृत्तशोभा
गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः ॥ ४.३०.३३ ॥
మేఘాలు విడిచిన ఆకాశాన్ని చూసి, అడవులలోని నెమళ్ళు తమ పింఛాల ఆభరణాలను విడిచి, ప్రియురాళ్ళపై అనురాగం లేక, శోభ తగ్గి, ఉత్సవం కోల్పోయి ధ్యానంలో మునిగిపోయాయి.
4.30.34
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः
पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः।
सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै-
रुद्योतितानीव वनान्तराणि ॥ ४.३०.३४ ॥
మనోహరమైన పరిమళం కలిగిన, విస్తారమైన, పూల భారంతో చివరి కొమ్మలు వంగిన, బంగారు వర్ణపు, కన్నులకు ఇంపైన ప్రియక వృక్షాలతో అడవుల లోపలి భాగాలు ప్రకాశింపజేసినట్లు ఉన్నాయి.
4.30.35
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां
वने प्रियाणां कुसुमोद्गतानाम्।
मदोत्कटानां मदलालसानां
गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः ॥ ४.३०.३५ ॥
ప్రియురాళ్ళతో కూడినవి, కమలసరస్సులను ఇష్టపడేవి, అడవిలో ప్రియమైనవి, పూలనుండి లేచినవిగా చెప్పబడినవి, మదంతో ఉగ్రమైనవి, మదలాలసత కలిగిన శ్రేష్ఠ గజాల నడకలు నేడు మందమయ్యాయి.
4.30.36
व्यक्तं नभः शस्त्रविधौतवर्णं
कृशप्रवाहानि नदीजलानि।
कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति
तमो विमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः ॥ ४.३०.३६ ॥
ఆయుధాన్ని తోమి మెరిపించినట్లు ఆకాశం స్పష్టంగా ఉంది. నదుల జలాలు సన్నని ప్రవాహాలుగా పారుతున్నాయి. కలువల వలె చల్లని గాలులు వీస్తున్నాయి; చీకటి తొలగిన దిక్కులు ప్రకాశిస్తున్నాయి.
4.30.37
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का
भूमिश्चिरोद्घाटितसान्द्ररेणुः।
अन्योन्यवैरेण समायुताना-
मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम् ॥ ४.३०.३७ ॥
సూర్యతాపానికి బురద ఎండిపోయింది; చాలా కాలంగా దట్టమైన ధూళి నేలపై లేచి ఉంది. పరస్పర వైరంతో కలిసిన రాజులకు ఇప్పుడు యుద్ధ ప్రయత్నకాలం వచ్చింది.
4.30.38
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः
प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः।
मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा
वृषा गवां मध्यगता नदन्ति ॥ ४.३०.३८ ॥
శరదృతువు గుణాలతో పుష్టి పొందిన రూపశోభ కలవి; ఆనందంతో, ధూళిలో అంగాలు లేచి, మదోన్మత్తంగా, ఇప్పుడు యుద్ధాభిలాషతో ఆవుల మధ్య నిలిచి ఎద్దులు గర్జిస్తున్నాయి.
4.30.39
समन्मथा तीव्रतरानुरागा
कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः।
मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं
वनेषु भर्तारमनुप्रयाति ॥ ४.३०.३९ ॥
కామంతో నిండిన, అంతకంతకూ తీవ్రమైన అనురాగం కలిగిన, గుంపుతో కూడిన, మెల్లని నడక గల ఆడ ఏనుగు, మదంతో వెళ్లే తన భర్తను చుట్టుముట్టి అడవులలో అనుసరిస్తుంది.
4.30.40
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषितानि
बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्।
निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः
प्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥ ४.३०.४० ॥
నదీతీరాలకు చేరిన నెమళ్లు తమనే అలంకరించిన శ్రేష్ఠమైన పింఛాలను విడిచి, క్రౌంచ పక్షుల గుంపులు నిందిస్తున్నట్లు దీనంగా, మనస్సు చెదిరి వెళ్తున్నాయి.
4.30.41
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान्
महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः।
सरस्सुबद्धाम्बुजभूषणेषु
विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति ॥ ४.३०.४१ ॥
గొప్ప ఘీంకారాలతో కారండవ పక్షులను, చక్రవాక పక్షులను భయపెట్టి, మదజలంతో తడిసిన కపోలాలు గల గజేంద్రులు, తామరలు అలంకారంగా కలిగిన సరస్సులలో నీటిని పదే పదే కలచి త్రాగుతున్నాయి.
4.30.42
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु
प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु।
ससारसारावविनादितासु
नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥ ४.३०.४२ ॥
బురద తొలగిపోయిన, ఇసుక తీరాలు గల, తేటనీరు గల, గోసమూహాలతో కూడిన, సారస పక్షుల ధ్వనులతో మారుమోగే నదులలో సంతోషించిన హంసలు దిగుతున్నాయి.
4.30.43
नदीघनप्रस्रवणोदकाना-
मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्।
प्लवंगमानां च गतोत्सवानां
ध्रुवं रवाः सम्प्रति सम्प्रणष्टाः ॥ ४.३०.४३ ॥
నదులు, దట్టమైన మేఘాలు, జలపాతాల నీరు, అతివేగంగా వీచే గాలిలో నాట్యమాడే నెమళ్ళు, ఉత్సవం ముగిసిన వానరుల ధ్వనులు — ఇప్పుడు నిశ్చయంగా లయమయ్యాయి.
4.30.44
अनेकवर्णाः सुविनष्टकाया
नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः।
क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य-
श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥ ४.३०.४४ ॥
అనేక రంగుల, శరీరం బాగా క్షీణించిన, కొత్తగా లేచిన మేఘాల్లో అదృశ్యమైన, ఆకలితో బాధపడుతున్న, భయంకర విషం గల సర్పాలు, చాలాకాలం బొరియలలో ఉండి ఇప్పుడు బయటకు వస్తున్నాయి.
4.30.45
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका।
अहो रागवती संध्या जहाति स्वयमम्बरम् ॥ ४.३०.४५ ॥
మెరిసే చంద్రకిరణాల స్పర్శ ఆనందంతో నక్షత్రాలు విప్పారాయి; అహో! అనురాగవతి అయిన సంధ్య స్వయంగా ఆకాశాన్ని వీడిపోతోంది.
4.30.46
रात्रिः शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा
तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा।
ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति
नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी ॥ ४.३०.४६ ॥
చంద్రుడు ఉదయించడంతో సౌమ్యమైన ముఖం కలిగిన రాత్రి, తారాగణాలచే విచ్చుకున్న సుందర నేత్రాలతో, వెన్నెల వస్త్రాన్ని ధరించి, తెల్లని వస్త్రంతో కప్పబడిన స్త్రీవలె ప్రకాశిస్తోంది.
4.30.47
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा
प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः ।
नभः समाक्रामति शीघ्रवेगा
वातावधूता ग्रथितेव माला ॥ ४.३०.४७ ॥
పండిన వరి గింజలను తిని సంతోషించిన అందమైన సారసపక్షుల వరుస, వేగంగా ఆకాశాన్ని దాటుతోంది; గాలికి ఊగిన దండగా కూర్చిన మాలలాగా.
4.30.48
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं
महाह्रदस्थं सलिलं विभाति।
घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं
तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम् ॥ ४.३०.४८ ॥
ఒక నిద్రిస్తున్న హంసతో, కలువలతో కూడిన మహా సరస్సులోని జలం, మేఘాలు విడిచిన రాత్రిలో పూర్ణచంద్రుడు, తారాగణాలతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశిస్తోంది.
4.30.49
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां
प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्।
वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मी-
र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम् ॥ ४.३०.४९ ॥
చెదిరిన హంసలచే కలతపడిన మేఖలలు ధరించి, వికసించిన పద్మాలు, ఉత్పలాల మాలలు ధరించిన ఉత్తమ వాపుల (బావుల) శోభ, అలంకరించుకున్న ఉత్తమ స్త్రీల సౌందర్యంవలె ఉంది; అది మునుపటి కన్నా అధికంగా ఉంది.
4.30.50
वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः
प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः।
सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा-
मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः ॥ ४.३०.५० ॥
తెల్లవారుజామున గాలితో ఎగసిన శబ్దం, వేణు స్వరాలతో వ్యక్తమైన వాద్యధ్వనులతో కలిసి, గర్గర వాద్యాలు, ఆవులు ఎద్దుల శబ్దాలతో కలసి ఒకదానిని మరొకటి నింపుతున్నట్లుంది.
4.30.51
नवैर्नदीनां कुसुमप्रहासै-
र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन।
धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः
कूलानि काशैरुपशोभितानि ॥ ४.३०.५१ ॥
నదుల కొత్త పూలనవ్వులా మృదువైన గాలికి ఊగుతూ, ఉతికిన నిర్మల పట్టువస్త్రంలా మెరిసే కాశపుష్పాలతో నదీతీరాలు అలంకరించబడ్డాయి.
4.30.52
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः
प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहृष्टाः।
वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां
कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः ॥ ४.३०.५२ ॥
అడవులలో చురుకైన, మధువు త్రాగుటలో మునిగిన, ప్రియురాళ్లతో కూడిన, సంతోషించిన ఆరు కాళ్ల తుమ్మెదలు, తామరపూల పుప్పొడితో తెల్లబారి, మత్తెక్కి గాలిని అనుసరిస్తున్నాయి.
4.30.53
जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासं
क्रौञ्चस्वनं शालिवनं विपक्वम्।
मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः
शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम् ॥ ४.३०.५३ ॥
తేటనీరు, పూవుల నవ్వు, క్రౌంచ పక్షుల ధ్వని, పండిన వరిపొలాలు, మృదువైన గాలి, నిర్మలమైన చంద్రుడు వర్షకాలం ముగిసిందని ప్రకటిస్తున్నాయి.
4.30.54
मीनोपसंदर्शितमेखलानां
नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः।
कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां
प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम् ॥ ४.३०.५४ ॥
చేపలు కనిపించే మొలనూలు ధరించిన నదీ వధువుల నడకలు ఈ రోజు మందంగా ఉన్నాయి; ప్రభాత సమయాల్లో ప్రియులచే అనుభవించబడి అలసటగా నడిచే కామినుల నడకల్లా.
4.30.55
सचक्रवाकानि सशैवलानि
काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि।
सपत्ररेखाणि सरोचनानि
वधूमुखानीव नदीमुखानि ॥ ४.३०.५५ ॥
చక్రవాక పక్షులతో, నాచుతో, కాశపుష్పాలతో, పట్టువస్త్రాలతో కప్పబడి, ఆకు గీతలు, గోరోచనంతో అలంకరించబడిన నదీముఖాలు వధువుల ముఖాల్లా కనిపిస్తున్నాయి.
4.30.56
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु
प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु।
गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः
प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः ॥ ४.३०.५६ ॥
వికసించిన బాణాసనంతో చిత్రితమై, సంతోషించిన తుమ్మెదల ఝుంకారాలతో మార్మ్రోగే అడవులలో ఇప్పుడు కాముడు ఉగ్రమైన విల్లును ధరించి నిలిచాడు.
4.30.57
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा
नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा।
निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा
त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः ॥ ४.३०.५७ ॥
మంచి వానలతో లోకాన్ని సంతోషపెట్టి, నదులను చెరువులను నింపి, భూమిని పండిన పంటలతో నింపి, ఆకాశపు నీటిని మోసే మేఘాలు వెళ్లిపోయి అదృశ్యమయ్యాయి.
4.30.58
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः।
नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ ४.३०.५८ ॥
శరదృతువు నదులు నెమ్మది నెమ్మదిగా తమ ఇసుక తిప్పలను చూపుతున్నాయి; కొత్త కలయికతో సిగ్గుపడిన స్త్రీలు తమ నడుములను చూపినట్లు.
4.30.59
प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुरराभिविनादिताः।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ ४.३०.५९ ॥
ఓ సౌమ్యుడా, స్వచ్ఛమైన జలాలు కలిగిన ఈ సరస్సులు కుర పక్షుల అరుపులతో ప్రతిధ్వనిస్తూ, చక్రవాక పక్షుల గుంపులతో నిండి ప్రకాశిస్తున్నాయి.
4.30.60
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ ४.३०.६० ॥
రాజకుమారా, సౌమ్యుడా, పరస్పర వైరంతో బంధించబడి విజయం కోరే రాజుల యుద్ధప్రయత్నపు కాలం వచ్చింది.
4.30.61
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं च तथाविधम् ॥ ४.३०.६१ ॥
రాజకుమారా, ఇది రాజుల మొదటి యాత్ర. కానీ సుగ్రీవునిలో అలాంటి ప్రయత్నాన్ని నేను చూడటం లేదు.
4.30.62
असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु ॥ ४.३०.६२ ॥
అసన, సప్తపర్ణ, కోవిదార వృక్షాలు పూలతో నిండి కనిపిస్తున్నాయి; బంధుజీవ, శ్యామ వృక్షాలు పర్వత ప్రాంతాలలో కనిపిస్తున్నాయి.
4.30.63
हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः।
पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण ॥ ४.३०.६३ ॥
హంసలు, సారసాలు, చక్రవాకాలు, కురరాలు నదుల ఇసుక తిప్పలపై అంతటా విస్తరించి ఉన్నాయి; చూడు లక్ష్మణా.
4.30.64
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः।
मम शोकाभितप्तस्य तथा सीतामपश्यतः ॥ ४.३०.६४ ॥
శోకంతో తపించిపోతున్న నాకు, సీతను చూడకుండా, వర్షాకాలపు నాలుగు మాసాలు వందేళ్లలా గడిచిపోయాయి.
4.30.65
चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम्।
विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव चाङ्गना ॥ ४.३०.६५ ॥
చక్రవాకి తన భర్తను వెంబడించినట్లు ఆమె అడవిలో నా వెనుక వచ్చింది; కఠినమైన దండకారణ్యాన్ని ఉద్యానవనంలా భావించింది.
4.30.66
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ ४.३०.६६ ॥
ప్రియురాలిని కోల్పోయి, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, రాజ్యాన్ని కోల్పోయి, బహిష్కృతుడైన నాపై రాజు సుగ్రీవుడు దయ చూపడం లేదు, లక్ష్మణా.
4.30.67
अनाथो हृतराज्योऽहं रावणेन च धर्षितः।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ ४.३०.६७ ॥
నేను అనాథను, రాజ్యం కోల్పోయినవాడను, రావణుడి చేత అవమానించబడినవాడను, దీనుడను, ఇంటికి దూరమైనవాడను, ప్రేమతో వేదనపడేవాడను; అయినా అతడు నన్ను శరణు కోరి వచ్చాడు.
4.30.68
इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतपः ॥ ४.३०.६८ ॥
ఈ కారణాల వల్ల, సౌమ్యా, దుష్టాత్ముడైన సుగ్రీవ వానరరాజు చేత నేను అవమానింపబడ్డాను, శత్రుతాపకుడా.
4.30.69
स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नाववुध्यते ॥ ४.३०.६९ ॥
అతడు సీతను వెతికే కాలాన్ని లెక్కించి, ఒప్పందం చేసుకుని, కార్యం సిద్ధించాక దుర్బుద్ధి గలవాడు దానిని గ్రహించడం లేదు.
4.30.70
स किष्किन्धां प्रविश्य त्वं ब्रूहि वानरपुङ्गवम्।
मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ ४.३०.७० ॥
నీవు కిష్కింధలో ప్రవేశించి, నా మాట ప్రకారం, ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు, మూర్ఖుడు, గ్రామ్య సుఖాలకు అంటుకున్న సుగ్రీవునితో చెప్పు.
4.30.71
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम्।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ ४.३०.७१ ॥
అర్థించి వచ్చిన వారికి, గతంలో ఉపకారం చేసిన వారికి ఆశ ఇచ్చి, దానిని నాశనం చేసేవాడు లోకంలో అధమపురుషుడు.
4.30.72
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम्।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४.३०.७२ ॥
పలికిన మాట శుభమైనదైనా, పాపమైనదైనా, దానిని సత్యంతో నిలబెట్టుకునేవాడు వీరుడు, పురుషోత్తముడు.
4.30.73
कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये।
तान् मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् नोपभुञ्जते ॥ ४.३०.७३ ॥
తమ కార్యం సిద్ధించాక, మిత్రుల అసిద్ధ కార్యాల్లో సహాయం చేయని కృతఘ్నులను, చనిపోయినా మాంసాహారులు తినరు.
4.30.74
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे।
द्रष्टुमिच्छसि चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ ४.३०.७४ ॥
నిశ్చయంగా నీవు యుద్ధంలో నేను లాగే బంగారు వెన్ను గల విల్లు రూపాన్ని చూడాలనుకుంటున్నావు; అది మెరుపుల సమూహంలా ఉంటుంది.
4.30.75
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छसि ॥ ४.३०.७५ ॥
యుద్ధంలో కోపించిన నా విల్లు నారి చేసే భయంకర ధ్వనిని, వజ్రాయుధ గర్జనలా ఉన్నదాన్ని, నీవు మళ్లీ వినాలనుకుంటున్నావు.
4.30.76
काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ ४.३०.७६ ॥
అతని పరాక్రమం ఇలా తెలిసినప్పటికీ, వీరా, రాజకుమారా, నీవు సహాయంగా ఉన్న నాకు చింత ఉండదు.
4.30.77
यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ ४.३०.७७ ॥
శత్రునగరాలను జయించినవాడా, దేనికోసం ఈ ప్రయత్నం చేయబడిందో, ఆ పని నెరవేరినందున, వానరరాజు ఒప్పుకున్న కాలాన్ని గుర్తుంచుకోలేదు.
4.30.78
वर्षाः समयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः।
व्यतीतांश्चतुरो मासान् विहरन् नावबुध्यते ॥ ४.३०.७८ ॥
వానరరాజు వర్షాకాలాన్ని నిర్దేశిత సమయంగా వాగ్దానం చేశాడు; కానీ నాలుగు నెలలు గడిచినా, విహరిస్తూ అతడు గ్రహించలేదు.
4.30.79
सामात्यपरिषत्क्रीडन् पानमेवोपसेवते।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ ४.३०.७९ ॥
సుగ్రీవుడు మంత్రులు, సభతో ఆడుతూ కేవలం మద్యపానమే సేవిస్తున్నాడు; దుఃఖంతో దీనులైన మాపై అతడు దయ చూపడు.
4.30.80
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वीर महाबल।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ॥ ४.३०.८० ॥
ఓ వీరా, మహాబలుడా, నీవు వెళ్లి సుగ్రీవునితో ఇలా చెప్పు. నా కోపం ఎటువంటి రూపంలో ఉందో ఈ మాటలతో అతనికి తెలియజేయి.
4.30.81
न स संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ ४.३०.८१ ॥
వాలి ఏ మార్గంలో చంపబడి వెళ్ళాడో ఆ మార్గం ఇరుకైనది కాదు. ఓ సుగ్రీవా, నిర్ణీత సమయంలో స్థిరంగా ఉండు; వాలి మార్గాన్ని అనుసరించకు.
4.30.82
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ ४.३०.८२ ॥
యుద్ధంలో వాలిని నేను ఒకే బాణంతో చంపాను. కానీ సత్యాన్ని అతిక్రమించిన నిన్ను నీ బంధువులతో సహా చంపుతాను.
4.30.83
यदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ।
तत् तद् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ॥ ४.३०.८३ ॥
ఈ విధంగా కార్యం నిర్ణయించబడిన తర్వాత, ఏది హితమో దానిని చెప్పు. ఓ నరశ్రేష్ఠా, త్వరగా వెళ్ళు; కాలం దాటిపోనీయకు.
4.30.84
कुरुष्व सत्यं मम वानरेश्वर
प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम्।
मा वालिनं प्रेतगतो यमक्षये
त्वमद्य पश्येर्मम चोदितः शरैः ॥ ४.३०.८४ ॥
ఓ వానరేశ్వరా, నాకు ఇచ్చిన సత్యాన్ని నెరవేర్చు; శాశ్వత ధర్మాన్ని గుర్తుంచుకో. వాలిలా యమలోకానికి ప్రేతగతిలో వెళ్ళకు; ఈ రోజు నా బాణాలచే ప్రేరితుడవై నీవు కూడా అదే చూస్తావు.
4.30.85
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं
लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम्।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा
हरीश्वरे मानववंशवर्धनः ॥ ४.३०.८५ ॥
మానవ వంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే ఆ ఉగ్రతేజస్వి, దీనంగా విలపిస్తున్న తన అన్నను చూసి, కోపం తీవ్రంగా పెరిగి, వానరేశ్వరుడి పట్ల కఠిన నిశ్చయం చేసుకున్నాడు.