વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.31.1
स कामिनं दीनमदीनसत्त्वं
शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम्।
नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं
रामानुजः पूर्वजमित्युवाच ॥ ४.३१.१ ॥
કામાસક્ત, દીન છતાં અદીન સત્ત્વવાળા, શોકથી ઘેરાયેલા અને ઉછળતા ક્રોધવાળા એવા મોટા ભાઈને રામના નાના ભાઈ, રાજકુમાર લક્ષ્મણે આ રીતે કહ્યું.
4.31.2
न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते
न मन्यते कर्मफलानुषङ्गान्।
न भोक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं
तथा हि नातिक्रमतेऽस्य बुद्धिः ॥ ४.३१.२ ॥
તે વાનર સજ્જનોના માર્ગે સ્થિર નહીં રહે, કર્મફળોના અનુસંધાનને પણ તે માનશે નહીં. વાનરરાજ્યની લક્ષ્મીનો ઉપભોગ તે કરશે નહીં, કારણ કે તેની બુદ્ધિ એવું ઉલ્લંઘન કરતી નથી.
4.31.3
मतिक्षयाद् ग्राम्यसुखेषु सक्त-
स्तव प्रसादात् प्रतिकारबुद्धिः।
हतोऽग्रजं पश्यतु वीरवालिनं
न राज्यमेवं विगुणस्य देयम् ॥ ४.३१.३ ॥
બુદ્ધિના ક્ષયથી લૌકિક સુખોમાં આસક્ત, તારી કૃપાથી પ્રતિકારની બુદ્ધિવાળો (સુગ્રીવ) — પોતાના મોટા ભાઈને મારનાર વીર વાલીને તે જુએ. ગુણહીનને આ રીતે રાજ્ય આપવું ન જોઈએ.
4.31.4
न धारये कोपमुदीर्णवेगं
निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य।
हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो
नरेन्द्रपुत्र्या विचयं करोतु ॥ ४.३१.४ ॥
ઊછળતા વેગવાળા ક્રોધને હું રોકીશ નહીં; આજે જ અસત્યવાદી સુગ્રીવને હું મારી નાખીશ. વાલીનો પુત્ર (અંગદ) શ્રેષ્ઠ વાનર વીરો સાથે રાજકુમારી (સીતા)ની શોધ કરે.
4.31.5
तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं
निवेदितार्थं रणचण्डकोपम्।
उवाच रामः परवीरहन्ता
स्ववीक्षितं सानुनयं च वाक्यम् ॥ ४.३१.५ ॥
ધનુષ-બાણ લઈને ઊછળતા, પોતાનો હેતુ જણાવી ચૂકેલા, યુદ્ધ માટે પ્રચંડ ક્રોધવાળા તેને, શત્રુવીરોના સંહારક રામે પોતાની તરફ જોતાં, નમ્ર વચન કહ્યું.
4.31.6
नहि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत्।
कोपमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४.३१.६ ॥
તારા જેવો માણસ જગતમાં આવું પાપ નથી કરતો. આર્ય થઈને જે ક્રોધને જીતે છે, તે જ વીર અને પુરુષોત્તમ છે.
4.31.7
नेदमत्र त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण।
तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम् ॥ ४.३१.७ ॥
લક્ષ્મણ, સદાચારી એવા તારે અહીં આ ગ્રહણ ન કરવું જોઈએ. તે પ્રેમનું પાલન કર અને પહેલાંના કરારને નિભાવ.
4.31.8
सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन्।
वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये ॥ ४.३१.८ ॥
મધુર અને શાંત વાણીથી, કઠોર શબ્દો ટાળીને, સમય વીતી ગયો હોવાથી સુગ્રીવ સાથે બોલવું જોઈએ.
4.31.9
सोऽग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत् पुरुषर्षभः।
प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ४.३१.९ ॥
મોટા ભાઈ દ્વારા યથાવત્ ઉપદેશ પામેલા, પુરુષશ્રેષ્ઠ, વીર, શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર લક્ષ્મણ નગરમાં પ્રવેશ્યો.
4.31.10
ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः।
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः ॥ ४.३१.१० ॥
પછી શુભ મનવાળો, પ્રાજ્ઞ, ભાઈના પ્રિય અને હિતકારી કાર્યમાં રત લક્ષ્મણ, હજી ક્રોધિત થઈને વાનરના ભવન તરફ ગયો.
4.31.11
शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमम्।
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव ॥ ४.३१.११ ॥
ઇન્દ્રના ધનુષ જેવું, કાળના અંત જેવું, પર્વત-શિખર સમાન ધનુષ્ય ઉપાડ્યું; જાણે ઢોળાવો સહિત મંદર પર્વત.
4.31.12
यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम्।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्वा रामानुजस्तदा ॥ ४.३१.१२ ॥
કહ્યા પ્રમાણે કરનારા, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન રામના અનુજ લક્ષ્મણે ત્યારે વિચારીને ઉત્તર આપ્યો.
4.31.13
कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः क्रोधाग्निना वृतः।
प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्ततः ॥ ४.३१.१३ ॥
કામ અને ક્રોધથી ઉત્પન્ન, ભાઈના ક્રોધાગ્નિથી ઘેરાયેલા લક્ષ્મણ પવનની જેમ અપ્રસન્ન થઈને ત્યાંથી ચાલ્યા.
4.31.14
सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन् बलात्।
पर्यस्यन् गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगितः ॥ ४.३१.१४ ॥
સાલ, તાલ અને અશ્વકર્ણ વૃક્ષોને બળપૂર્વક વેગથી પાડતા, પર્વત-શિખરો અને અન્ય વૃક્ષોને ઉલટાવતા તેઓ ઝડપથી આગળ વધ્યા.
4.31.15
शिलाश्च शकलीकुर्वन् पद्भ्यां गज इवाशुगः।
दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद् द्रुतम् ॥ ४.३१.१५ ॥
પગથી પથ્થરોના ટુકડા કરતા, હાથીની જેમ ઝડપી, કાર્યવશ દૂરનું અંતર એક પગલામાં છોડીને તેઓ ઝડપથી ગયા.
4.31.16
तामपश्यद् बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम्।
दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे ॥ ४.३१.१६ ॥
ઇક્ષ્વાકુ વંશના સિંહ લક્ષ્મણે પર્વતી સંકટમાં આવેલી, બળવાનોથી ભરેલી, દુર્ગમ વાનરરાજની મહાનગરી કિષ્કિંધા જોઈ.
4.31.17
रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठः सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणः।
ददर्श वानरान् भीमान् किष्किन्धायां बहिश्चरान् ॥ ४.३१.१७ ॥
ક્રોધથી હોઠ ફરકાવતા લક્ષ્મણે સુગ્રીવ તરફ જોયું અને કિષ્કિંધાની બહાર ફરતા ભયંકર વાનરોને જોયા.
4.31.18
तं दृष्ट्वा वानराः सर्वे लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्।
शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे ॥ ४.३१.१८ ॥
પુરુષોમાં વૃષભ સમાન લક્ષ્મણને જોઈને હાથી જેવા સર્વ વાનરોએ સેંકડો પર્વતશિખરો અને મોટાં વૃક્ષો પકડી લીધાં; પર્વતોની વચ્ચેથી (તેમને ઉપાડ્યાં).
4.31.19
तान् गृहीतप्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः ॥ ४.३१.१९ ॥
શસ્ત્રો ધારણ કરેલા તે સર્વને જોઈને લક્ષ્મણનો ક્રોધ બમણો થયો; ઘણાં બળતણવાળા અગ્નિની જેમ (તે પ્રજ્વલિત થયો).
4.31.20
तं ते भयपरीताङ्गा क्षुब्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः।
कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः ॥ ४.३१.२० ॥
ક્ષુબ્ધ, કાળ, મૃત્યુ અને યુગાંત સમાન તેને જોઈને ભયથી અંગો કંપતા તે કૂદનારા વાનરો સેંકડોની સંખ્યામાં દિશાઓ તરફ ભાગી ગયા.
4.31.21
ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः।
क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥ ४.३१.२१ ॥
પછી સુગ્રીવના ભવનમાં પ્રવેશીને શ્રેષ્ઠ વાનરોએ લક્ષ્મણનો ક્રોધ અને તેમના આગમનની જાણ કરી.
4.31.22
तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषस्तदा।
न तेषां कपिसिंहानां शुश्राव वचनं तदा ॥ ४.३१.२२ ॥
ત્યારે તારા સાથે કામાસક્ત વાનર-વૃષભે તે સિંહ સમાન વાનરોના વચન સાંભળ્યાં નહીં.
4.31.23
ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः।
गिरिकुञ्जरमेघाभा नगरान्निर्ययुस्तदा ॥ ४.३१.२३ ॥
પછી મંત્રીના આદેશથી, રોમાંચ જગાડતા, પર્વતીય હાથીઓ અને મેઘો જેવા તે વાનરો ત્યારે નગરમાંથી બહાર નીકળ્યા.
4.31.24
नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे वीरा विकृतदर्शनाः।
सर्वे शार्दूलदंष्ट्राश्च सर्वे विवृतदर्शनाः ॥ ४.३१.२४ ॥
નખ અને દાંત જ જેમનાં શસ્ત્ર હતાં, તે સર્વ વીરો ભયાનક રૂપવાળા હતા. સર્વના દાંત વાઘ જેવા હતા અને સર્વના દાંત ખુલ્લા દેખાતા હતા.
4.31.25
दशनागबलाः केचित् केचिद् दशगुणोत्तराः।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यवर्चसः ॥ ४.३१.२५ ॥
કેટલાકમાં દસ હાથીઓનું બળ હતું; કેટલાક તેના કરતાં દસગણા બળવાન હતા. કેટલાક હજાર હાથીઓ સમાન તેજ અને બળ ધરાવતા હતા.
4.31.26
ततस्तैः कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः।
अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदाम् ॥ ४.३१.२६ ॥
ત્યારે વૃક્ષની ડાળીઓને હાથ બનાવીને ઊભેલા એ મહાબળવાન વાનરોથી ભરેલી, દુર્ગમ કિષ્કિંધાને ક્રોધિત લક્ષ્મણે જોઈ.
4.31.27
ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात्।
निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा ॥ ४.३१.२७ ॥
ત્યારે એ સર્વ વાનરો, મહા સાહસી થઈને, કિલ્લા અને ખાઈની અંદરથી બહાર નીકળીને તે સમયે ખુલ્લામાં ઊભા રહ્યા.
4.31.28
सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजस्यार्थमात्मवान्।
दृष्ट्वा क्रोधवशं वीरः पुनरेव जगाम सः ॥ ४.३१.२८ ॥
સુગ્રીવની બેદરકારી અને મોટા ભાઈના કાર્યને જોઈને તે આત્મસંયમી વીર ક્રોધને વશ થઈને ફરી આગળ વધ્યો.
4.31.29
स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः।
बभूव नरशार्दूलः सधूम इव पावकः ॥ ४.३१.२९ ॥
તે નરશ્રેષ્ઠ લાંબા અને ગરમ નિસાસા મૂકતા, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા, ધુમાડાવાળા અગ્નિ જેવા બની ગયા.
4.31.30
बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान्।
स्वतेजोविषसम्भूतः पञ्चास्य इव पन्नगः ॥ ४.३१.३० ॥
બાણોની અણીરૂપ જીભ ફરફરતી હતી, બાણ અને ધનુષ્ય જ જેના વીંટા હતા, પોતાના તેજના વિષથી જન્મેલો તે જાણે પાંચ મુખવાળો સર્પ હતો.
4.31.31
तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम्।
समासाद्याङ्गदस्त्रासाद् विषादमगमत् परम् ॥ ४.३१.३१ ॥
બળતી કાલાગ્નિ જેવા, ક્રોધિત નાગરાજ જેવા તેની પાસે પહોંચીને અંગદ ભયથી અત્યંત વિષાદમાં ડૂબી ગયો.
4.31.32
सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षः संदिदेश महायशाः।
सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत ॥ ४.३१.३२ ॥
ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા મહાયશસ્વી સુગ્રીવે અંગદને આદેશ આપ્યો, 'વત્સ, મારા આગમનની જાણ કરો.'
4.31.33
एष रामानुजः प्राप्तस्त्वत्सकाशमरिंदम।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥ ४.३१.३३ ॥
'હે અરિંદમ, આ રામના નાનાભાઈ લક્ષ્મણ તમારી પાસે આવ્યા છે. ભાઈના સંકટથી પીડિત લક્ષ્મણ દ્વાર પર ઊભા છે.'
4.31.34
तस्य वाक्यं यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर।
इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमरिंदम ॥ ४.३१.३४ ॥
'હે વાનર, જો તેની વાત તને ગમે તો સારી રીતે કરો. એમ કહીને, વત્સ, હે અરિંદમ, જલદી પાછા આવો.'
4.31.35
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत्।
पितुः समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः ॥ ४.३१.३५ ॥
લક્ષ્મણના વચન સાંભળીને શોકથી ઘેરાયેલો અંગદ બોલ્યો, 'પિતા પાસે આવીને આ સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) આવ્યા છે.'
4.31.36
अथाङ्गदस्तस्य सुतीव्रवाचा
सम्भ्रान्तभावः परिदीनवक्त्रः।
निर्गत्य पूर्वं नृपतेस्तरस्वी
ततो रुमायाश्चरणौ ववन्दे ॥ ४.३१.३६ ॥
ત્યારે એ અતિ કઠોર વાણી સાંભળીને, મન વ્યાકુળ અને મુખ ઉદાસ થયેલો અંગદ રાજા પાસેથી પહેલાં બહાર નીકળ્યો અને પછી રુમાના ચરણોમાં વંદન કર્યા.
4.31.37
संगृह्य पादौ पितुरुग्रतेजा
जग्राह मातुः पुनरेव पादौ।
पादौ रुमायाश्च निपीडयित्वा
निवेदयामास ततस्तदर्थम् ॥ ४.३१.३७ ॥
ઉગ્ર તેજવાળા અંગદે પિતાના ચરણ પકડ્યા, ફરી માતાના ચરણ પકડ્યા; રુમાના ચરણ દબાવીને પછી તે હેતુ નિવેદન કર્યો.
4.31.38
स निद्राक्लान्तसंवीतो वानरो न विबुद्धवान्।
बभूव मदमत्तश्च मदनेन च मोहितः ॥ ४.३१.३८ ॥
એ વાનર ઊંઘથી થાકેલો અને ઘેરાયેલો હોવાથી જાગ્યો નહીં; તે મદથી ઉન્મત્ત અને કામથી મોહિત થયો હતો.
4.31.39
ततः किलकिलां चक्रुर्लक्ष्मणं प्रेक्ष्य वानराः।
प्रसादयन्तस्तं क्रुद्धं भयमोहितचेतसः ॥ ४.३१.३९ ॥
ત્યારે લક્ષ્મણને ક્રોધિત જોઈને વાનરોએ કિલકિલાટ કર્યો; ભયથી મોહિત ચિત્તવાળા તેઓ તેને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યા.
4.31.40
ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम्।
सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः ॥ ४.३१.४० ॥
મહાપૂર જેવા, વજ્ર-વીજળીના અવાજ જેવા અવાજવાળા તેને જોઈને તેઓએ લક્ષ્મણની પાસે એકસાથે સિંહનાદ કર્યો.
4.31.41
तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः।
मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलः स्रग्विभूषणः ॥ ४.३१.४१ ॥
એ મહાન અવાજથી એ વાનર જાગી ગયો; મદથી વિહ્વળ અને લાલ આંખોવાળો, વ્યાકુળ, હાર અને આભૂષણોથી શોભિત.
4.31.42
अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ।
मन्त्रिणौ वानरेन्द्रस्य सम्मतोदारदर्शनौ ॥ ४.३१.४२ ॥
પછી અંગદનાં વચનો સાંભળીને, તેની સાથે જ આવેલા વાનરરાજના બે મંત્રીઓ, જેઓ માનનીય અને ઉદાર દર્શનવાળા હતા.
4.31.43
प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः।
वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः ॥ ४.३१.४३ ॥
પ્લક્ષ અને પ્રભાવ, અર્થ અને ધર્મના મંત્રીઓ, ઊંચી-નીચી બધી વાતો કહેવા લક્ષ્મણ પાસે પહોંચ્યા અને તેમને જણાવ્યું.
4.31.44
प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैः सार्थनिश्चितैः।
आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम् ॥ ४.३१.४४ ॥
અર્થપૂર્ણ અને દૃઢ વચનોથી સુગ્રીવને પ્રસન્ન કરીને, મરુતોના સ્વામી ઇન્દ્રની જેમ, બેઠેલા તેની પાસે તે બંને બેઠા.
4.31.45
सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
मनुष्यभावं सम्प्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ ॥ ४.३१.४५ ॥
સત્યપ્રતિજ્ઞ અને મહાભાગ્યવાન એવા બે ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણ મનુષ્યરૂપ ધારણ કરી આવ્યા છે; તેઓ રાજ્યને યોગ્ય અને રાજ્ય આપનારા છે.
4.31.46
तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः।
यस्य भीताः प्रवेपन्तो नादान् मुञ्चन्ति वानराः ॥ ४.३१.४६ ॥
તેઓમાંથી એક, હાથમાં ધનુષ્ય લઈને દ્વાર પર ઊભા છે—લક્ષ્મણ; જેમનાથી ડરીને કાંપતા વાનરો ચીસો પાડે છે.
4.31.47
स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः।
व्यवसायरथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात् ॥ ४.३१.४७ ॥
આ રાઘવના ભાઈ લક્ષ્મણ છે; વાણીરૂપી સારથિ અને સંકલ્પરૂપી રથવાળા, રામની આજ્ઞાથી આવ્યા છે.
4.31.48
अयं च तनयो राजंस्ताराया दयितोऽङ्गदः।
लक्ष्मणेन सकाशं ते प्रेषितस्त्वरयानघ ॥ ४.३१.४८ ॥
હે રાજા, આ તારાનો પ્રિય પુત્ર અંગદ છે; લક્ષ્મણે ઉતાવળથી તમારી પાસે મોકલ્યો છે, હે નિષ્પાપ.
4.31.49
सोऽयं रोषपरीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान्।
वानरान् वानरपते चक्षुषा निर्दहन्निव ॥ ४.३१.४९ ॥
હે વાનરપતિ, તે વીર્યવાન ક્રોધથી લાલ આંખો સાથે દ્વાર પર ઊભો છે; જાણે દૃષ્ટિથી વાનરોને બાળી નાખશે.
4.31.50
तस्य मूर्ध्ना प्रणामं त्वं सपुत्रः सहबान्धवः।
गच्छ शीघ्रं महाराज रोषो ह्यद्योपशाम्यताम् ॥ ४.३१.५० ॥
હે મહારાજ, તું પુત્રો અને સગાંસંબંધીઓ સાથે ઝડપથી જઈને તેને માથું નમાવી પ્રણામ કર; આજે જ તેનો ક્રોધ શમી જાય.
4.31.51
यथा हि रामो धर्मात्मा तत्कुरुष्व समाहितः।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ ४.३१.५१ ॥
ધર્માત્મા રામે કહ્યું છે તેમ સાવધાનીથી કર; હે રાજા, તારા વચન પર સ્થિર રહે, સત્યપ્રતિજ્ઞ બન.