वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.31.1
स कामिनं दीनमदीनसत्त्वं
शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम्।
नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं
रामानुजः पूर्वजमित्युवाच ॥ ४.३१.१ ॥
कामासक्त, दीन पण अदीन सत्त्वाचा, शोकाने व्याप्त आणि उसळलेल्या क्रोधाचा अशा त्या ज्येष्ठ बंधूला रामाचा धाकटा भाऊ, राजपुत्र लक्ष्मण असे म्हणाला.
4.31.2
न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते
न मन्यते कर्मफलानुषङ्गान्।
न भोक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं
तथा हि नातिक्रमतेऽस्य बुद्धिः ॥ ४.३१.२ ॥
तो वानर साधूंच्या मार्गात स्थिर राहणार नाही, कर्मफलांचे अनुबंधही मानणार नाही. वानरराज्याची लक्ष्मी तो भोगणार नाही, कारण त्याची बुद्धी असे उल्लंघन करत नाही.
4.31.3
मतिक्षयाद् ग्राम्यसुखेषु सक्त-
स्तव प्रसादात् प्रतिकारबुद्धिः।
हतोऽग्रजं पश्यतु वीरवालिनं
न राज्यमेवं विगुणस्य देयम् ॥ ४.३१.३ ॥
बुद्धी क्षीण झाल्यामुळे ऐहिक सुखांत आसक्त, तुझ्या कृपेने प्रतिकाराची बुद्धी असलेला (सुग्रीव) — आपल्या मोठ्या भावाला ठार मारणारा वीर वाली त्याने पाहावा. गुणहीनाला असे राज्य देऊ नये.
4.31.4
न धारये कोपमुदीर्णवेगं
निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य।
हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो
नरेन्द्रपुत्र्या विचयं करोतु ॥ ४.३१.४ ॥
उसळलेल्या वेगाच्या क्रोधाला मी आवरणार नाही; आजच असत्यवादी सुग्रीवाचा वध करीन. वालीचा पुत्र (अंगद) श्रेष्ठ वानरवीरांसह राजकन्येचा (सीतेचा) शोध घेवो.
4.31.5
तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं
निवेदितार्थं रणचण्डकोपम्।
उवाच रामः परवीरहन्ता
स्ववीक्षितं सानुनयं च वाक्यम् ॥ ४.३१.५ ॥
धनुष्यबाण हाती घेऊन झेपावणाऱ्या, आपला हेतू सांगितलेल्या, युद्धासाठी प्रचंड क्रोधाने भरलेल्या त्याला, शत्रुवीरांचा संहारक राम स्वतःकडे पाहत सौम्य शब्दांत म्हणाला.
4.31.6
नहि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत्।
कोपमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४.३१.६ ॥
तुझ्यासारखा माणूस जगात असे पाप करत नाही. आर्य असून जो क्रोध जिंकतो, तोच वीर आणि पुरुषोत्तम होय.
4.31.7
नेदमत्र त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण।
तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम् ॥ ४.३१.७ ॥
लक्ष्मणा, सदाचारी असलेल्या तुझ्याने हे येथे स्वीकारू नये. ते प्रेम पाळ आणि पूर्वीचा करार जपून ठेव.
4.31.8
सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन्।
वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये ॥ ४.३१.८ ॥
मृदू आणि शांत वाणीने, कठोर शब्द टाळून, वेळ निघून गेल्यामुळे सुग्रीवाशी बोलावे.
4.31.9
सोऽग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत् पुरुषर्षभः।
प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ४.३१.९ ॥
मोठ्या भावाने यथायोग्य उपदेश दिलेला पुरुषश्रेष्ठ, वीर, शत्रुवीरांचा संहारक लक्ष्मण नगरात प्रवेशला.
4.31.10
ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः।
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः ॥ ४.३१.१० ॥
मग शुभ मनाचा, प्राज्ञ, भावाच्या प्रिय व हितकारक कार्यात रमलेला लक्ष्मण, अजूनही क्रुद्ध होऊन वानराच्या भवनाकडे गेला.
4.31.11
शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमम्।
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव ॥ ४.३१.११ ॥
इंद्रधनुष्यासारखे, कालांताच्या उपमेचे, पर्वतशिखरासारखे धनुष्य घेऊन — जणू उतारांसह मंदर पर्वत.
4.31.12
यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम्।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्वा रामानुजस्तदा ॥ ४.३१.१२ ॥
सांगितल्याप्रमाणे वागणारे, बुद्धीने बृहस्पतीसमान रामाचे अनुज लक्ष्मण तेव्हा विचार करून उत्तर देते झाले.
4.31.13
कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः क्रोधाग्निना वृतः।
प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्ततः ॥ ४.३१.१३ ॥
काम आणि क्रोधातून उत्पन्न झालेले, भावाच्या क्रोधाग्नीने वेढलेले लक्ष्मण वाऱ्यासारखे असंतुष्ट होऊन तेथून निघाले.
4.31.14
सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन् बलात्।
पर्यस्यन् गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगितः ॥ ४.३१.१४ ॥
साल, ताल आणि अश्वकर्ण वृक्षांना वेगाने बलपूर्वक पाडत, पर्वतशिखरे व इतर वृक्ष उलथवत तो वेगाने चालला.
4.31.15
शिलाश्च शकलीकुर्वन् पद्भ्यां गज इवाशुगः।
दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद् द्रुतम् ॥ ४.३१.१५ ॥
पायांनी दगडांचे तुकडे करत, हत्तीसारखा वेगवान तो कार्यास्तव दूरचे अंतर एका पावलात सोडून लवकर गेला.
4.31.16
तामपश्यद् बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम्।
दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे ॥ ४.३१.१६ ॥
इक्ष्वाकुकुलातील सिंह लक्ष्मणांनी पर्वतसंकटातील, बलवानांनी भरलेली, दुर्गम अशी वानरराजाची महानगरी किष्किंधा पाहिली.
4.31.17
रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठः सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणः।
ददर्श वानरान् भीमान् किष्किन्धायां बहिश्चरान् ॥ ४.३१.१७ ॥
रागाने ओठ थरथरत लक्ष्मणांनी सुग्रीवाकडे पाहिले आणि किष्किंधेबाहेर फिरणारे भयंकर वानर पाहिले.
4.31.18
तं दृष्ट्वा वानराः सर्वे लक्ष्मणं पुरुषर्षभम्।
शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे ॥ ४.३१.१८ ॥
पुरुषांमध्ये वृषभासारख्या लक्ष्मणाला पाहून हत्तींसारखे ते सर्व वानर शेकडो पर्वतशिखरे आणि मोठे वृक्ष पकडू लागले; पर्वतांच्या मध्यभागी (त्यांनी ती घेतली).
4.31.19
तान् गृहीतप्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः ॥ ४.३१.१९ ॥
शस्त्रे घेतलेल्या त्या सर्वांना पाहून लक्ष्मणाचा क्रोध दुप्पट झाला; भरपूर इंधन असलेल्या अग्नीसारखा (तो भडकला).
4.31.20
तं ते भयपरीताङ्गा क्षुब्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः।
कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः ॥ ४.३१.२० ॥
क्षुब्ध झालेल्या, काळ, मृत्यू आणि युगांतासारख्या त्याला पाहून भयाने अंग थरथरलेले ते उड्या मारणारे वानर शेकडोने दिशांकडे पळाले.
4.31.21
ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः।
क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥ ४.३१.२१ ॥
नंतर सुग्रीवाच्या भवनात प्रवेश करून श्रेष्ठ वानरांनी लक्ष्मणाचा क्रोध आणि त्याचे येणे कळवले.
4.31.22
तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषस्तदा।
न तेषां कपिसिंहानां शुश्राव वचनं तदा ॥ ४.३१.२२ ॥
तेव्हा तारेसह कामासक्त असलेल्या वानरश्रेष्ठाने त्या सिंहासारख्या वानरांचे बोल ऐकले नाहीत.
4.31.23
ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः।
गिरिकुञ्जरमेघाभा नगरान्निर्ययुस्तदा ॥ ४.३१.२३ ॥
नंतर मंत्र्यांनी आज्ञा दिलेले, रोमांच उभे करणारे, पर्वतहत्ती आणि मेघांसारखे ते वानर तेव्हा नगरातून बाहेर पडले.
4.31.24
नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे वीरा विकृतदर्शनाः।
सर्वे शार्दूलदंष्ट्राश्च सर्वे विवृतदर्शनाः ॥ ४.३१.२४ ॥
नखे आणि दात हीच ज्यांची शस्त्रे होती, ते सर्व वीर भयंकर रूपाचे होते. सर्वांचे दात वाघासारखे होते आणि सर्वांचे दात उघडे दिसत होते.
4.31.25
दशनागबलाः केचित् केचिद् दशगुणोत्तराः।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यवर्चसः ॥ ४.३१.२५ ॥
कुणाला दहा हत्तींचे बळ होते; कुणी त्याहून दसपट अधिक बलवान होते. कुणी हजार हत्तींइतके तेजस्वी व बलवान होते.
4.31.26
ततस्तैः कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः।
अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदाम् ॥ ४.३१.२६ ॥
तेव्हा वृक्षांच्या फांद्यांना हात बनवणाऱ्या त्या महाबली वानरांनी व्याप्त, दुर्गम अशा किष्किंधेला क्रुद्ध लक्ष्मणाने पाहिले.
4.31.27
ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात्।
निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा ॥ ४.३१.२७ ॥
तेव्हा ते सर्व वानर, महा धैर्यवान होऊन, तटबंदी व खंदकाच्या आतून बाहेर पडून त्या वेळी उघडपणे उभे राहिले.
4.31.28
सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजस्यार्थमात्मवान्।
दृष्ट्वा क्रोधवशं वीरः पुनरेव जगाम सः ॥ ४.३१.२८ ॥
सुग्रीवाचा निष्काळजीपणा आणि ज्येष्ठ बंधूचे कार्य पाहून तो आत्मसंयमी वीर क्रोधाच्या अधीन होऊन पुन्हा पुढे गेला.
4.31.29
स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः।
बभूव नरशार्दूलः सधूम इव पावकः ॥ ४.३१.२९ ॥
तो नरश्रेष्ठ लांब व गरम उसासे टाकत, क्रोधाने लाल डोळे असलेला, धुराने युक्त अग्नीसारखा झाला.
4.31.30
बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान्।
स्वतेजोविषसम्भूतः पञ्चास्य इव पन्नगः ॥ ४.३१.३० ॥
बाणांच्या टोकांची जीभ चमकत होती, बाण आणि धनुष्य हेच ज्याचे वेटोळे होते, आपल्या तेजाच्या विषातून जन्मलेला तो जणू पाच मुखांचा सर्प होता.
4.31.31
तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम्।
समासाद्याङ्गदस्त्रासाद् विषादमगमत् परम् ॥ ४.३१.३१ ॥
प्रज्वलित कालाग्नीसारख्या, कुपित नागराजासारख्या त्याच्याजवळ पोहोचून अंगद भयाने अत्यंत खिन्न झाला.
4.31.32
सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षः संदिदेश महायशाः।
सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत ॥ ४.३१.३२ ॥
रागाने लाल झालेल्या डोळ्यांचा महायशस्वी सुग्रीव अंगदाला म्हणाला, 'वत्सा, माझ्या आगमनाची वार्ता सांग.'
4.31.33
एष रामानुजः प्राप्तस्त्वत्सकाशमरिंदम।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥ ४.३१.३३ ॥
'हे अरिंदमा, हा रामाचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण तुमच्याकडे आला आहे. भावाच्या संकटाने व्यथित लक्ष्मण दारात उभा आहे.'
4.31.34
तस्य वाक्यं यदि रुचिः क्रियतां साधु वानर।
इत्युक्त्वा शीघ्रमागच्छ वत्स वाक्यमरिंदम ॥ ४.३१.३४ ॥
'हे वानरा, त्याचे बोलणे तुला पटत असेल तर ते नीट कर. असे सांगून, वत्सा, हे अरिंदमा, लवकर परत ये.'
4.31.35
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत्।
पितुः समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः ॥ ४.३१.३५ ॥
लक्ष्मणाचे बोलणे ऐकून शोकाने व्याकुळ झालेला अंगद म्हणाला, 'वडिलांजवळ आलेला हा सौमित्री (लक्ष्मण) आला आहे.'
4.31.36
अथाङ्गदस्तस्य सुतीव्रवाचा
सम्भ्रान्तभावः परिदीनवक्त्रः।
निर्गत्य पूर्वं नृपतेस्तरस्वी
ततो रुमायाश्चरणौ ववन्दे ॥ ४.३१.३६ ॥
तेव्हा त्या अत्यंत कठोर शब्दांनी मन व्याकुळ आणि मुख म्लान झालेला अंगद राजाजवळून प्रथम बाहेर पडला आणि मग रुमेच्या चरणांना वंदन केले.
4.31.37
संगृह्य पादौ पितुरुग्रतेजा
जग्राह मातुः पुनरेव पादौ।
पादौ रुमायाश्च निपीडयित्वा
निवेदयामास ततस्तदर्थम् ॥ ४.३१.३७ ॥
उग्र तेजस्वी अंगदाने पित्याचे पाय धरले, पुन्हा मातेचे पाय धरले; रुमेचे पाय दाबून नंतर त्याचे कारण निवेदन केले.
4.31.38
स निद्राक्लान्तसंवीतो वानरो न विबुद्धवान्।
बभूव मदमत्तश्च मदनेन च मोहितः ॥ ४.३१.३८ ॥
तो वानर झोपेने थकलेला व वेढलेला असल्याने जागा झाला नाही; तो मदाने उन्मत्त आणि कामाने मोहित झाला होता.
4.31.39
ततः किलकिलां चक्रुर्लक्ष्मणं प्रेक्ष्य वानराः।
प्रसादयन्तस्तं क्रुद्धं भयमोहितचेतसः ॥ ४.३१.३९ ॥
तेव्हा लक्ष्मणाला रागावलेले पाहून वानरांनी किलकिलाट केला; भयाने मोहित मनाने ते त्याला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करू लागले.
4.31.40
ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम्।
सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः ॥ ४.३१.४० ॥
महापुराप्रमाणे, वज्र-विजेच्या गर्जनेसारख्या आवाजाच्या त्याला पाहून त्यांनी लक्ष्मणाजवळ एकत्र सिंहनाद केला.
4.31.41
तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः।
मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलः स्रग्विभूषणः ॥ ४.३१.४१ ॥
त्या महान आवाजाने तो वानर जागा झाला; मदाने व्याकुळ आणि लाल डोळ्यांचा, व्याकुळ, हार व अलंकारांनी सजलेला.
4.31.42
अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ।
मन्त्रिणौ वानरेन्द्रस्य सम्मतोदारदर्शनौ ॥ ४.३१.४२ ॥
मग अंगदाचे बोलणे ऐकून, त्याच्याबरोबरच आलेले वानरराजाचे दोन मंत्री, जे सन्मानित आणि उदार दर्शनाचे होते.
4.31.43
प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः।
वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः ॥ ४.३१.४३ ॥
प्लक्ष आणि प्रभाव, अर्थ आणि धर्म यांविषयीचे दोन मंत्री, उच्च-नीच सर्व गोष्टी सांगण्यासाठी लक्ष्मणापाशी पोहोचले आणि त्यांनी कळवले.
4.31.44
प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैः सार्थनिश्चितैः।
आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम् ॥ ४.३१.४४ ॥
अर्थपूर्ण आणि निश्चित शब्दांनी सुग्रीवाला प्रसन्न करून, मरुतांचा स्वामी इंद्र याच्याभोवती बसावे तसे, बसलेल्या त्याच्याजवळ ते दोघे बसले.
4.31.45
सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
मनुष्यभावं सम्प्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ ॥ ४.३१.४५ ॥
सत्यप्रतिज्ञ, महाभाग्यवान असे राम आणि लक्ष्मण हे दोन बंधू मनुष्यरूप धारण करून आले आहेत; ते राज्यास योग्य आणि राज्य देणारे आहेत.
4.31.46
तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः।
यस्य भीताः प्रवेपन्तो नादान् मुञ्चन्ति वानराः ॥ ४.३१.४६ ॥
त्यांपैकी एक, हातात धनुष्य घेऊन दारात उभा आहे—लक्ष्मण; ज्याला घाबरून थरथरणारे वानर आरडाओरडा करतात.
4.31.47
स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः।
व्यवसायरथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात् ॥ ४.३१.४७ ॥
हा राघवाचा बंधू लक्ष्मण आहे; शब्दांचा सारथी आणि निश्चयाचा रथ घेऊन रामाच्या आज्ञेने आला आहे.
4.31.48
अयं च तनयो राजंस्ताराया दयितोऽङ्गदः।
लक्ष्मणेन सकाशं ते प्रेषितस्त्वरयानघ ॥ ४.३१.४८ ॥
हे राजा, हा ताराचा प्रिय पुत्र अंगद आहे; लक्ष्मणाने त्वरेने तुझ्याकडे पाठवला आहे, हे निष्पाप.
4.31.49
सोऽयं रोषपरीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान्।
वानरान् वानरपते चक्षुषा निर्दहन्निव ॥ ४.३१.४९ ॥
हे वानरपते, तो वीर्यवान क्रोधाने लाल डोळे करून दारात उभा आहे; जणू आपल्या नजरेने वानरांना जाळून टाकेल.
4.31.50
तस्य मूर्ध्ना प्रणामं त्वं सपुत्रः सहबान्धवः।
गच्छ शीघ्रं महाराज रोषो ह्यद्योपशाम्यताम् ॥ ४.३१.५० ॥
हे महाराजा, तू पुत्र व बांधवांसह त्वरेने जाऊन त्याला मस्तक लववून नमस्कार कर; आजच त्याचा क्रोध शांत होवो.
4.31.51
यथा हि रामो धर्मात्मा तत्कुरुष्व समाहितः।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ ४.३१.५१ ॥
धर्मात्मा राम जसे सांगतो तसे लक्षपूर्वक कर; हे राजा, आपल्या वचनावर स्थिर रहा, सत्यप्रतिज्ञ हो.