वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.42.1
अथ प्रस्थाप्य स हरीन् सुग्रीवो दक्षिणां दिशम्।
अब्रवीन्मेघसंकाशं सुषेणं नाम वानरम् ॥ ४.४२.१ ॥
नंतर सुग्रीवाने वानरांना दक्षिण दिशेला पाठवून मेघासारख्या रंगाच्या सुषेण नावाच्या वानराला सांगितले.
4.42.2
तारायाः पितरं राजा श्वशुरं भीमविक्रमम्।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च ॥ ४.४२.२ ॥
राजा सुग्रीवाने ताराचे वडील, भयंकर पराक्रमी असलेल्या आपल्या सासऱ्याजवळ जाऊन, हात जोडून नमस्कार करत हे शब्द सांगितले.
4.42.3
महर्षिपुत्रं मारीचमर्चिष्मन्तं महाकपिम्।
वृतं कपिवरैः शूरैर्महेन्द्रसदृशद्युतिम् ॥ ४.४२.३ ॥
महर्षीचा पुत्र मारीच आणि महाकपी अर्चिष्मान, जो श्रेष्ठ शूर वानरांनी वेढलेला होता आणि इंद्रासारख्या तेजाचा होता.
4.42.4
बुद्धिविक्रमसम्पन्नं वैनतेयसमद्युतिम्।
मरीचिपुत्रान् मारीचानर्चिर्माल्यान् महाबलान् ॥ ४.४२.४ ॥
बुद्धी आणि पराक्रमाने संपन्न, गरुडासारख्या तेजाचे, मरीचीचे पुत्र मारीच आणि महाबलवान अर्चिमाल्य.
4.42.5
ऋषिपुत्रांश्च तान् सर्वान् प्रतीचीमादिशद् दिशम्।
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां कपीनां कपिसत्तमाः ॥ ४.४२.५ ॥
त्या सर्व ऋषिपुत्रांना पश्चिम दिशेला पाठवले — दोन लाख वानरांसह, हे श्रेष्ठ वानरांनो!
4.42.6
सुषेणप्रमुखा यूयं वैदेहीं परिमार्गथ।
सौराष्ट्रान् सहबाह्लीकांश्चन्द्रचित्रांस्तथैव च ॥ ४.४२.६ ॥
सुषेणाच्या नेतृत्वाखाली तुम्ही वैदेहीचा शोध घ्या; सौराष्ट्र, बाह्लीक आणि चंद्रचित्र देशांमध्येही असाच शोध घ्या.
4.42.7
स्फीताञ्जनपदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च।
पुंनागगहनं कुक्षिं बकुलोद्दालकाकुलम् ॥ ४.४२.७ ॥
समृद्ध जनपदे, रम्य आणि विशाल नगरे, पुंनाग वृक्षांची दाट अरण्ये आणि बकुल व उद्दालक वृक्षांनी भरलेल्या दऱ्या शोधा.
4.42.8
तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरिपुङ्गवाः।
प्रत्यक्स्रोतोवहाश्चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः ॥ ४.४२.८ ॥
हे श्रेष्ठ वानरांनो, केतकीची बेटे आणि पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या शीतल जलाच्या पवित्र नद्या शोधा.
4.42.9
तापसानामरण्यानि कान्तारगिरयश्च ये।
तत्र स्थलीर्मरुप्राया अत्युच्चशिशिराः शिलाः ॥ ४.४२.९ ॥
तपस्व्यांची अरण्ये, दुर्गम वने आणि डोंगर, वाळवंटासारखी उंच भूमी आणि अति उंच थंड शिळा शोधा.
4.42.10
गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम्।
ततः पश्चिममागम्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ ॥ ४.४२.१० ॥
पर्वतजाळ्यांनी वेढलेल्या दुर्गम पश्चिम दिशेचा शोध घेतल्यावर पश्चिमेकडे जाऊन समुद्र पाहावा.
4.42.11
तिमिनक्राकुलजलं गत्वा द्रक्ष्यथ वानराः।
ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च ॥ ४.४२.११ ॥
हे वानरांनो, मकर आणि मगरींनी भरलेल्या पाण्याच्या समुद्रापर्यंत जाऊन तुम्हांला तो दिसेल. मग केतकीच्या बेटांत आणि दाट तमालवनांत शोधा.
4.42.12
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च।
तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च ॥ ४.४२.१२ ॥
तेथे नारळाच्या बागांत वानर विहार करतील. तेथेच सीतेचा आणि रावणाच्या निवासाचा शोध घ्या.
4.42.13
वेलातलनिविष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च।
मुरवीपत्तनं चैव रम्यं चैव जटापुरम् ॥ ४.४२.१३ ॥
समुद्रतटावरील पर्वतांमध्ये आणि अरण्यांमध्ये, मुरवी नगरात आणि रमणीय जटापुरातही.
4.42.14
अवन्तीमङ्गलेपां च तथा चालक्षितं वनम्।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः ॥ ४.४२.१४ ॥
अवंती, अंगलेपा, अदृश्य अरण्य, विशाल राष्ट्रे आणि नगरे—सर्वत्र.
4.42.15
सिन्धुसागरयोश्चैव संगमे तत्र पर्वतः।
महान् सोमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ ४.४२.१५ ॥
सिंधू नदी आणि सागर यांच्या संगमावर सोमगिरी नावाचा एक महान पर्वत आहे—शंभर शिखरांचा, मोठ्या वृक्षांनी युक्त.
4.42.16
तत्र प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः।
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते ॥ ४.४२.१६ ॥
तेथील रमणीय उतारांवर पंख असलेले सिंह राहतात; ते तिमी मासे, मत्स्य आणि हत्ती आपल्या घरट्यांकडे वर नेतात.
4.42.17
तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये।
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिःस्वनाः ॥ ४.४२.१७ ॥
सिंहांची ती घरटी—आणि पर्वतशिखरांवर राहणारे, गर्विष्ठ व तृप्त, मेघगर्जनेसारखा निनाद करणारे हत्ती.
4.42.18
विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः।
तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् ॥ ४.४२.१८ ॥
या विशाल, जलपूर्ण सागरात ते सर्वत्र विहार करतात. त्याचे शिखर आकाशाला स्पर्श करते; ते सोनेरी असून विचित्र वृक्षांनी युक्त आहे.
4.42.19
सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः।
कोटिं तत्र समुद्रस्य काञ्चनीं शतयोजनाम् ॥ ४.४२.१९ ॥
इच्छारूपधारी वानरांनी सर्व काही लवकर शोधावे; तेथे समुद्राच्या शंभर योजने लांब सोनेरी किनाऱ्याचे कोट्यवधी भाग.
4.42.20
दुर्दर्शां पारियात्रस्य गत्वा द्रक्ष्यथ वानराः।
कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद् गन्धर्वाणां तरस्विनाम् ॥ ४.४२.२० ॥
हे वानरांनो! पारियात्र पर्वताच्या दुर्गम प्रदेशात जाऊन, तेथे वेगवान गंधर्वांचे चोवीस कोटी जण तुम्हांस दिसतील.
4.42.21
वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम्।
पावकार्चिःप्रतीकाशाः समवेताः समन्ततः ॥ ४.४२.२१ ॥
ते अग्नीसारखे तेजस्वी, भयंकर, इच्छारूपधारी असे राहतात; अग्निज्वालांसारखे ते सर्वत्र एकत्र जमलेले आहेत.
4.42.22
नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः।
नादेयं च फलं तस्माद् देशात् किंचित् प्लवङ्गमैः ॥ ४.४२.२२ ॥
भयंकर पराक्रमी वानरांनी त्यांच्या अति जवळ जाऊ नये; त्या प्रदेशातून हे उड्या मारणाऱ्या वानरांनो, कोणतेही फळ घेऊ नये.
4.42.23
दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः।
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ ४.४२.२३ ॥
ते वीर, साहसी, महाबलवान, जवळ जाण्यास कठीण आहेत; तेथे भयंकर पराक्रमी ते फळे व कंद राखतात.
4.42.24
तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी।
नहि तेभ्यो भयं किंचित् कपित्वमनुवर्तताम् ॥ ४.४२.२४ ॥
तेथे प्रयत्न करावा, जानकीचा शोध घ्यावा; कपिस्वभाव अनुसरणाऱ्यांना त्यांच्यापासून काहीही भय नाही.
4.42.25
तत्र वैदूर्यवर्णाभो वज्रसंस्थानसंस्थितः।
नानाद्रुमलताकीर्णो वज्रो नाम महागिरिः ॥ ४.४२.२५ ॥
तेथे वैडूर्याच्या रंगाचा, वज्राच्या आकारात वसलेला, नाना वृक्ष व वेलींनी भरलेला वज्र नावाचा महापर्वत आहे.
4.42.26
श्रीमान् समुदितस्तत्र योजनानां शतं समम्।
गुहास्तत्र विचेतव्याः प्रयत्नेन प्लवङ्गमाः ॥ ४.४२.२६ ॥
तेथे शंभर योजने विस्तृत, शोभिवंत आणि उंच उभा असलेला पर्वत आहे. हे वानरांनो, तेथील गुहा प्रयत्नपूर्वक शोधल्या पाहिजेत.
4.42.27
चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः।
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४.४२.२७ ॥
समुद्राच्या चौथ्या भागात चक्रवान नावाचा पर्वत आहे. तेथे विश्वकर्म्याने निर्मिलेले सहस्रारे चक्र आहे.
4.42.28
तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम्।
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ ४.४२.२८ ॥
तेथे पुरुषोत्तमाने पंचजन आणि दानव हयग्रीव यांचा वध करून नंतर चक्र व शंख घेतले.
4.42.29
तस्य सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४.४२.२९ ॥
त्याच्या रमणीय उतारांवर आणि विशाल गुहांमध्ये रावण वैदेहीसह असेल; त्याला इकडे-तिकडे शोधले पाहिजे.
4.42.30
योजनानि चतुःषष्टिर्वराहो नाम पर्वतः।
सुवर्णशृङ्गः सुमहानगाधे वरुणालये ॥ ४.४२.३० ॥
वराह नावाचा पर्वत चौसष्ट योजने विस्तृत आहे; सुवर्णशिखरांचा तो महापर्वत अथांग वरुणालयात आहे.
4.42.31
तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम्।
यस्मिन् वसति दुष्टात्मा नरको नाम दानवः ॥ ४.४२.३१ ॥
तेथे प्राग्ज्योतिष नावाचे सुवर्णमय नगर आहे, जेथे दुष्टात्मा नरक नावाचा दानव राहतो.
4.42.32
तत्र सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४.४२.३२ ॥
तेथील रम्य उतारांवर आणि विशाल गुहांत रावण वैदेहीसह असू शकतो; त्याचा इकडे-तिकडे शोध घ्यावा.
4.42.33
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरदर्शनम्।
पर्वतः सर्वसौवर्णो धाराप्रस्रवणायुतः ॥ ४.४२.३३ ॥
त्या शैलराजाला ओलांडल्यावर, आत सोने दिसणारा, सर्वत्र सुवर्णमय, धारा व झऱ्यांनी युक्त असा पर्वत येईल.
4.42.34
तं गजाश्च वराहाश्च सिंहा व्याघ्राश्च सर्वतः।
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ ४.४२.३४ ॥
त्या पर्वताभोवती हत्ती, वराह, सिंह आणि वाघ सतत गर्जना करतात; त्या ध्वनीने गर्विष्ठ होऊन ते गर्जतात.
4.42.35
यस्मिन् हरिहयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघो नाम स पर्वतः ॥ ४.४२.३५ ॥
ज्या पर्वतावर तेजस्वी हरिहय, पाकशासन महेंद्राला देवांनी राजा म्हणून अभिषिक्त केले, तो मेघ नावाचा पर्वत आहे.
4.42.36
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम्।
षष्टिं गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ ४.४२.३६ ॥
महेंद्राने रक्षिलेल्या त्या शैलराजाला ओलांडून तुम्ही साठ हजार सोन्याच्या पर्वतांपर्यंत पोहोचाल.
4.42.37
तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः।
जातरूपमयैर्वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ ४.४२.३७ ॥
तरुण सूर्याच्या वर्णाचे, सर्वत्र झळकणारे, सोन्याच्या वृक्षांनी व चांगल्या फुललेल्या फुलांनी शोभणारे.
4.42.38
तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तमपर्वतः।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ ४.४२.३८ ॥
त्यांच्या मध्ये स्थित असलेला राजा मेरु, पर्वतांत उत्तम; पूर्वी प्रसन्न झालेल्या सूर्याने ज्याला वर दिला होता तो पर्वत.
4.42.39
तेनैवमुक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः।
मत्प्रसादाद् भविष्यन्ति दिवा रात्रौ च काञ्चनाः ॥ ४.४२.३९ ॥
त्याने असे सांगितल्यावर पर्वतराज म्हणाला: 'तुझा आश्रय घेणारे सर्व माझ्या कृपेने दिवसा व रात्री सोनेरी होतील.'
4.42.40
त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः।
ते भविष्यन्ति भक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ ४.४२.४० ॥
तुझ्यावर वस्ती करणारे देव, गंधर्व व दानवही भक्त होतील आणि आपल्या प्रभेने सोन्यासारख्या तेजाचे होतील.
4.42.41
विश्वेदेवाश्च वसवो मरुतश्च दिवौकसः।
आगत्य पश्चिमां संध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम् ॥ ४.४२.४१ ॥
विश्वेदेव, वसू, मरुत आणि स्वर्गवासी देव पश्चिम संध्याकाळी येऊन उत्तम पर्वत मेरूकडे जातात.
4.42.42
आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः।
अदृश्यः सर्वभूतानामस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ ४.४२.४२ ॥
ते आदित्याची उपासना करतात; त्यांनी पूजिलेला सूर्य सर्व प्राण्यांना अदृश्य होऊन त्या पर्वताकडे अस्त पावतो.
4.42.43
योजनानां सहस्राणि दश तानि दिवाकरः।
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम् ॥ ४.४२.४३ ॥
सूर्य ते दहा हजार योजने अर्ध मुहूर्तात वेगाने पार करून त्या शिलासमूहाच्या पर्वताकडे जातो.
4.42.44
शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम्।
प्रासादगणसम्बाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ ४.४२.४४ ॥
त्या पर्वताच्या शिखरावर विश्वकर्म्याने बांधलेले, सूर्यासारखे तेजस्वी, अनेक प्रासादसमूहांनी भरलेले एक महान दिव्य भवन आहे.
4.42.45
शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः।
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ ४.४२.४५ ॥
ते निवासस्थान विचित्र वृक्षांनी शोभिवंत असून विविध पक्ष्यांनी गजबजलेले आहे; ते हाती पाश धारण करणाऱ्या महात्मा वरुणाचे निवासस्थान आहे.
4.42.46
अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान्।
जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ ४.४२.४६ ॥
मेरू आणि अस्ताचल यांच्या दरम्यान दहा माथ्यांचा एक महान ताडवृक्ष आहे; तो सोन्याचा असून शोभिवंत असून विचित्र वेदिकेसह तळपतो.
4.42.47
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४.४२.४७ ॥
त्या सर्व दुर्गम ठिकाणी, सरोवरांत आणि नद्यांत, सीतेसह असलेल्या रावणाचा सर्वत्र शोध घ्यावा.
4.42.48
यत्र तिष्ठति धर्मज्ञस्तपसा स्वेन भावितः।
मेरुसावर्णिरित्येष ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ ४.४२.४८ ॥
धर्मज्ञ, आपल्या तपाने पावन झालेले मेरुसावर्णी जिथे राहतात — ते ब्रह्मदेवांच्या बरोबरीचे प्रसिद्ध आहेत.
4.42.49
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसंनिभः।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ ४.४२.४९ ॥
सूर्यासारखे तेजस्वी महर्षी मेरुसावर्णी यांना भूमीवर मस्तक टेकवून नमस्कार करून मैथिली (सीता) विषयी वार्ता विचारावी.
4.42.50
एतावज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्षये।
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ ४.४२.५० ॥
जीवसृष्टीसाठी रात्र संपताना सूर्य सर्व अंधार दूर करून पर्वताकडे अस्ताला जातो.
4.42.51
एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४.४२.५१ ॥
हे वानरश्रेष्ठांनो! वानरांना एवढेच जाणे शक्य आहे; त्यापुढे सूर्यप्रकाश नसलेला मर्यादाहीन प्रदेश आम्हाला ठाऊक नाही.
4.42.52
अवगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च।
अस्तं पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ ४.४२.५२ ॥
वैदेहीचा आणि रावणाच्या निवासाचा शोध घेऊन, पर्वतापर्यंत पोहोचून महिना पूर्ण झाल्यावर परत यावे.
4.42.53
ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन्मम।
सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ ४.४२.५३ ॥
एका महिन्यापेक्षा अधिक राहू नये; जो राहील तो माझ्याकडून वध्य होईल. शूर माझे सासरे तुमच्यासोबतच जातील.
4.42.54
श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्टकारिभिः।
गुरुरेष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥ ४.४२.५४ ॥
आज्ञापालन करणाऱ्या तुम्ही त्यांचे सर्व शब्द ऐकले पाहिजेत. हे महाबाहू माझे गुरू, माझे सासरे, महाबलवान आहेत.
4.42.55
भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्व एव हि।
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ ४.४२.५५ ॥
तुम्ही सर्व पराक्रमी आहात आणि सर्वजण प्रमाण आहात. यालाच प्रमाण मानून पश्चिम दिशेत शोधा.
4.42.56
दृष्टायां तु नरेन्द्रस्य पत्न्याममिततेजसः।
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ ४.४२.५६ ॥
अमित तेजस्वी नरेंद्राची (रामाची) पत्नी दिसल्यावर आम्ही कृतकृत्य होऊ; केलेल्या उपकाराची ती परतफेडही ठरेल.
4.42.57
अतोऽन्यदपि यत्कार्यं कार्यस्यास्य प्रियं भवेत्।
सम्प्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम् ॥ ४.४२.५७ ॥
म्हणून या कार्यासाठी आणखी जे हितकारक असेल, ते देश, काळ आणि प्रयोजन लक्षात घेऊन तुम्ही नीट विचार करून करा.
4.42.58
ततः सुषेणप्रमुखाः प्लवङ्गाः
सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य।
आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते
जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ ४.४२.५८ ॥
मग सुषेणप्रमुख सर्व वानरांनी सुग्रीवाचे बोल नीट ऐकून, वानराधिपतीचा निरोप घेऊन, वरुणाने रक्षिलेल्या त्या दिशेकडे प्रस्थान केले.