বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 4.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.48.1
सह ताराङ्गदाभ्यां तु सहसा हनुमान् कपिः।
सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं गन्तुं देशं प्रचक्रमे ॥ ४.४८.१ ॥
তারা ও অঙ্গদের সঙ্গে কপি হনুমান সুগ্রীবের নির্দেশিত দেশের উদ্দেশ্যে তৎক্ষণাৎ যাত্রা শুরু করলেন।
4.48.2
स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैः कपिसत्तमैः।
ततो विचित्य विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ ४.४८.२ ॥
তিনি সেই শ্রেষ্ঠ বানরদের সঙ্গে বহুদূর গিয়ে বিন্ধ্যের গুহা ও ঘন বনভূমি অনুসন্ধান করলেন।
4.48.3
पर्वताग्रनदीदुर्गान् सरांसि विपुलद्रुमान्।
वृक्षषण्डांश्च विविधान् पर्वतान् वनपादपान् ॥ ४.४८.३ ॥
পর্বতশিখর, নদী ও দুর্গম স্থান, সরোবর, বিশাল বৃক্ষ, বৃক্ষকুঞ্জ, নানা পর্বত ও বনের বৃক্ষ—এসব (তারা অনুসন্ধান করলেন)।
4.48.4
अन्वेषमाणास्ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम्।
न सीतां ददृशुर्वीरा मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ४.४८.४ ॥
সেই বানররা সর্বদিকে খুঁজলেন, কিন্তু সেই বীররা মিথিলার রাজকুমারী, জনকের কন্যা সীতাকে দেখতে পেলেন না।
4.48.5
ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधान्यपि।
अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसंस्तत्र तत्र ह ॥ ४.४८.५ ॥
সেই দুর্ধর্ষ বানররা মূল ও নানা প্রকার ফল খেতে খেতে খুঁজে বেড়ালেন এবং স্থানে স্থানে বাস করলেন।
4.48.6
स तु देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान् महान्।
निर्जलं निर्जनं शून्यं गहनं घोरदर्शनम् ॥ ४.४८.६ ॥
সেই দেশ অনুসন্ধান করা কঠিন, গুহা ও ঘন বনে ভরা, বিশাল, জলহীন, জনশূন্য, শূন্য, গহন ও ভয়ংকর দর্শন।
4.48.7
तादृशान्यप्यरण्यानि विचित्य भृशपीडिताः।
स देशश्च दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान् ॥ ४.४८.७ ॥
এমন অন্য বনসমূহও খুঁজে তাঁরা অত্যন্ত ক্লান্ত হলেন। সেই অঞ্চল অনুসন্ধান করা কঠিন, গুহা ও ঘন বনে পরিপূর্ণ, বিশাল ছিল।
4.48.8
त्यक्त्वा तु तं ततो देशं सर्वे वै हरियूथपाः।
देशमन्यं दुराधर्षं विविशुश्चाकुतोभयाः ॥ ४.४८.८ ॥
সেই স্থান ত্যাগ করে বানরযূথপতিরা সকলে নির্ভয়ে দুর্ধর্ষ অন্য এক স্থানে প্রবেশ করলেন।
4.48.9
यत्र वन्ध्यफला वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः।
निस्तोयाः सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम् ॥ ४.४८.९ ॥
যেখানে গাছগুলি ফলহীন, ফুলহীন, পাতাহীন; নদীগুলি জলহীন; আর মূলও অতি দুর্লভ।
4.48.10
न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः।
शार्दूलाः पक्षिणो वापि ये चान्ये वनगोचराः ॥ ४.४८.१० ॥
যেখানে মহিষ নেই, হরিণ নেই, হাতিও নেই; বাঘ নেই, পাখিও নেই, আর বনে বিচরণকারী অন্য প্রাণীও নেই।
4.48.11
न चात्र वृक्षा नौषध्यो न वल्ल्यो नापि वीरुधः।
स्निग्धपत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ॥ ४.४८.११ ॥
এখানে গাছ নেই, ওষধি নেই, লতা নেই, বল্লিও নেই; অথচ স্থলে মসৃণ পাতাসহ প্রস্ফুটিত পদ্মযুক্ত পদ্মসরোবর আছে।
4.48.12
प्रेक्षणीयाः सुगन्धाश्च भ्रमरैश्च विवर्जिताः।
कण्डुर्नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः ॥ ४.४८.१२ ॥
তারা দেখতে সুন্দর, সুগন্ধযুক্ত ছিল, কিন্তু ভ্রমরশূন্য ছিল। সেখানে কণ্ডু নামে মহাভাগ, সত্যবাদী, তপস্যাই যাঁর ধন, এমন এক ঋষি বাস করতেন।
4.48.13
महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः।
तस्य तस्मिन् वने पुत्रो बालको दशवार्षिकः ॥ ४.४८.१३ ॥
অত্যন্ত ক্রোধী, নিয়মে দুর্ধর্ষ সেই মহর্ষির সেই বনে দশ বছর বয়সী এক পুত্র ছিল।
4.48.14
प्रणष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तेन महामुनिः।
तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्र महद्वनम् ॥ ४.४८.१४ ॥
সেই বালক প্রাণ হারাল; ক্রুদ্ধ মহামুনি সেই ধর্মাত্মার দ্বারা অভিশপ্ত হয়ে সেখানকার সমগ্র মহাবনকে অভিশাপ দিলেন।
4.48.15
अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम्।
तस्य ते काननान्तांस्तु गिरीणां कन्दराणि च ॥ ४.४८.१५ ॥
সেই বন আশ্রয়হীন, দুর্গম ও মৃগ-পক্ষীশূন্য হল; তার বনের প্রান্ত ও পর্বতগুহাও তেমনই হল।
4.48.16
प्रभवाणि नदीनां च विचिन्वन्ति समाहिताः।
तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम् ॥ ४.४८.१६ ॥
একাগ্রচিত্তে তাঁরা নদীগুলোর উৎসস্থলও খুঁজলেন; সেখানেও সেই মহাত্মারা জনককন্যাকে দেখতে পেলেন না।
4.48.17
हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः।
ते प्रविश्य तु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम् ॥ ४.४८.१७ ॥
সুগ্রীবের প্রিয়কার্যকারী সেই বানররা, অপহর্তা রাবণকেও খুঁজতে খুঁজতে, লতা-ঝোপে ঢাকা সেই ভয়ংকর স্থানে প্রবেশ করল।
4.48.18
ददृशुर्भीमकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम्।
तं दृष्ट्वा वानरा घोरं स्थितं शैलमिवासुरम् ॥ ४.४८.१८ ॥
ভয়ংকর কর্মা, দেবতাদেরও ভয় না করা এক অসুরকে তারা দেখল। পর্বতের মতো দাঁড়িয়ে থাকা সেই ভয়ংকর অসুরকে দেখে বানরেরা...
4.48.19
गाढं परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तं पर्वतोपमम्।
सोऽपि तान् वानरान् सर्वान् नष्टाः स्थेत्यब्रवीद् बली ॥ ४.४८.१९ ॥
পর্বতের মতো সেই দানবকে দেখে সব বানর তাকে দৃঢ়ভাবে ধরে ফেলল। তখন সেই বলবান সব বানরকে বলল, "তোমরা সবাই নষ্ট হয়েছ।"
4.48.20
अभ्यधावत संक्रुद्धो मुष्टिमुद्यम्य संगतम्।
तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रोऽङ्गदस्तदा ॥ ४.४८.२० ॥
ভীষণ ক্রুদ্ধ হয়ে মুষ্টি তুলে সে তার দিকে ছুটে গেল। তখন বালীপুত্র অঙ্গদ হঠাৎ আক্রমণকারী সেই দানবকে দেখল।
4.48.21
रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह।
स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन् ॥ ४.४८.२१ ॥
"এ রাবণ" জেনে অঙ্গদ হাতের তলা দিয়ে তাকে আঘাত করল। বালীপুত্রের আঘাতে আহত সে মুখ দিয়ে রক্ত বমি করতে করতে.
4.48.22
असुरो न्यपतद् भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः।
ते तु तस्मिन् निरुच्छ्वासे वानरा जितकाशिनः ॥ ४.४८.२२ ॥
পর্বত উল্টে পড়ার মতো সেই অসুর মাটিতে পড়ে গেল। নিঃশ্বাসহীন হয়ে সে পড়ে থাকলে, জয়ী মনে করা বানররা।
4.48.23
व्यचिन्वन् प्रायशस्तत्र सर्वं ते गिरिगह्वरम्।
विचितं तु ततः सर्वं सर्वे ते काननौकसः ॥ ४.४८.२३ ॥
সেখানে তারা প্রায় সর্বত্র পর্বতগুহা খুঁজল। তারপর বনবাসী সব বানর সম্পূর্ণ গুহা অনুসন্ধান করল।
4.48.24
अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम्।
ते विचित्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः।
एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः ॥ ४.४८.२४ ॥
তারপর তারা আরেকটি ভয়ংকর পর্বতগুহায় প্রবেশ করল। খুঁজে ক্লান্ত হয়ে বেরিয়ে এসে একত্র হয়ে তারা এক নির্জন গাছের গোড়ায় বিষণ্ণ মনে বসে পড়ল।