वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.48.1
सह ताराङ्गदाभ्यां तु सहसा हनुमान् कपिः।
सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं गन्तुं देशं प्रचक्रमे ॥ ४.४८.१ ॥
तारा और अंगद के साथ, कपि हनुमान ने तुरंत सुग्रीव द्वारा बताए गए प्रदेश की ओर जाने का उपक्रम किया।
4.48.2
स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैः कपिसत्तमैः।
ततो विचित्य विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ ४.४८.२ ॥
वह और उन सभी श्रेष्ठ वानरों के साथ दूर तक जाकर, फिर विंध्य पर्वत की गुफाओं और घने वनों में खोजबीन करते रहे।
4.48.3
पर्वताग्रनदीदुर्गान् सरांसि विपुलद्रुमान्।
वृक्षषण्डांश्च विविधान् पर्वतान् वनपादपान् ॥ ४.४८.३ ॥
पर्वत-शिखरों, नदियों और दुर्गम स्थानों को, सरोवरों और विशाल वृक्षों को, वृक्षों के समूहों, विविध पर्वतों और वन के वृक्षों को (वे खोजते रहे)।
4.48.4
अन्वेषमाणास्ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम्।
न सीतां ददृशुर्वीरा मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ४.४८.४ ॥
सभी वानर सब दिशाओं में खोजते रहे, परंतु उन वीरों ने मिथिला की राजकुमारी, जनक-पुत्री सीता को नहीं देखा।
4.48.5
ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधान्यपि।
अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसंस्तत्र तत्र ह ॥ ४.४८.५ ॥
वे दुर्धर्ष वानर जड़ें और विविध फल खाते हुए खोजते रहे, और जहाँ-तहाँ निवास करते रहे।
4.48.6
स तु देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान् महान्।
निर्जलं निर्जनं शून्यं गहनं घोरदर्शनम् ॥ ४.४८.६ ॥
वह प्रदेश खोजने में कठिन, गुफाओं और घने वनों से भरा, विशाल, जलहीन, निर्जन, सूना, घना और भयानक दिखने वाला था।
4.48.7
तादृशान्यप्यरण्यानि विचित्य भृशपीडिताः।
स देशश्च दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान् ॥ ४.४८.७ ॥
ऐसे अन्य वनों को भी खोजकर अत्यंत पीड़ित वे सब थक गए। वह प्रदेश, जो खोजने में कठिन और गुफाओं तथा घने वनों से भरा था, विशाल था।
4.48.8
त्यक्त्वा तु तं ततो देशं सर्वे वै हरियूथपाः।
देशमन्यं दुराधर्षं विविशुश्चाकुतोभयाः ॥ ४.४८.८ ॥
उस प्रदेश को छोड़कर सभी वानर-यूथपति किसी दूसरे दुर्गम प्रदेश में निर्भय होकर प्रविष्ट हुए।
4.48.9
यत्र वन्ध्यफला वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः।
निस्तोयाः सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम् ॥ ४.४८.९ ॥
जहाँ वृक्ष फलहीन, पुष्पहीन और पत्तों से रहित थे, जहाँ नदियाँ जलरहित थीं, और जहाँ जड़ें भी अत्यंत दुर्लभ थीं।
4.48.10
न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः।
शार्दूलाः पक्षिणो वापि ये चान्ये वनगोचराः ॥ ४.४८.१० ॥
जहाँ न भैंसें थीं, न मृग, न हाथी; न बाघ, न पक्षी, और न ही अन्य वनचर जीव।
4.48.11
न चात्र वृक्षा नौषध्यो न वल्ल्यो नापि वीरुधः।
स्निग्धपत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ॥ ४.४८.११ ॥
यहाँ न वृक्ष थे, न औषधियाँ, न लताएँ, न ही बेलें; और जहाँ स्थल पर चिकने पत्तों वाले कमलों से खिले कमल-सरोवर थे।
4.48.12
प्रेक्षणीयाः सुगन्धाश्च भ्रमरैश्च विवर्जिताः।
कण्डुर्नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः ॥ ४.४८.१२ ॥
जो देखने में सुंदर, सुगंधित थे, परंतु भ्रमरों से रहित थे। वहाँ कण्डु नाम के महाभाग, सत्यवादी और तपोधन ऋषि रहते थे।
4.48.13
महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः।
तस्य तस्मिन् वने पुत्रो बालको दशवार्षिकः ॥ ४.४८.१३ ॥
परम क्रोधी, नियमों से दुर्धर्ष उस महर्षि का, उस वन में, दस वर्ष का एक बालक पुत्र था।
4.48.14
प्रणष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तेन महामुनिः।
तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्र महद्वनम् ॥ ४.४८.१४ ॥
वह बालक मृत्यु को प्राप्त हुआ। क्रुद्ध महामुनि ने उस धर्मात्मा के शाप से उस समूचे विशाल वन को शापित कर दिया।
4.48.15
अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम्।
तस्य ते काननान्तांस्तु गिरीणां कन्दराणि च ॥ ४.४८.१५ ॥
वह वन शरणहीन, दुर्गम और मृग-पक्षियों से रहित हो गया। उसके वन-प्रांत और पर्वतों की गुफाएँ भी।
4.48.16
प्रभवाणि नदीनां च विचिन्वन्ति समाहिताः।
तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम् ॥ ४.४८.१६ ॥
वे एकाग्र होकर नदियों के उद्गम-स्थान भी खोजते रहे; वहाँ भी उन महात्माओं ने जनककुमारी को नहीं देखा।
4.48.17
हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः।
ते प्रविश्य तु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम् ॥ ४.४८.१७ ॥
सुग्रीव का प्रिय करने वाले वे वानर, अपहर्ता रावण को भी (ढूँढते हुए), उस भयंकर, लताओं और झाड़ियों से ढके प्रदेश में प्रवेश कर गए।
4.48.18
ददृशुर्भीमकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम्।
तं दृष्ट्वा वानरा घोरं स्थितं शैलमिवासुरम् ॥ ४.४८.१८ ॥
उन्होंने भयंकर कर्म करने वाले, देवताओं से भी न डरने वाले एक असुर को देखा। उस भयानक असुर को पर्वत के समान खड़ा देखकर वानर...
4.48.19
गाढं परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तं पर्वतोपमम्।
सोऽपि तान् वानरान् सर्वान् नष्टाः स्थेत्यब्रवीद् बली ॥ ४.४८.१९ ॥
उन सबने उस पर्वत के समान विशाल को देखकर उसे कसकर पकड़ लिया। तब उस बलवान ने भी उन सब वानरों से कहा, "तुम सब नष्ट हो गए हो।"
4.48.20
अभ्यधावत संक्रुद्धो मुष्टिमुद्यम्य संगतम्।
तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रोऽङ्गदस्तदा ॥ ४.४८.२० ॥
अत्यंत क्रोधित होकर उसने मुट्ठी तानकर उस पर झपटा। तब वालि-पुत्र अंगद ने सहसा उस आक्रमण करते हुए को देखा।
4.48.21
रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह।
स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन् ॥ ४.४८.२१ ॥
'यह रावण है' ऐसा जानकर अंगद ने हथेली से उस पर प्रहार किया। वालि-पुत्र से आहत वह मुख से रक्त उगलता हुआ।
4.48.22
असुरो न्यपतद् भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः।
ते तु तस्मिन् निरुच्छ्वासे वानरा जितकाशिनः ॥ ४.४८.२२ ॥
वह असुर पर्वत के उखड़कर गिरने की तरह भूमि पर गिर पड़ा। उसके निश्चेष्ट हो जाने पर वानर विजय का अनुभव करने लगे।
4.48.23
व्यचिन्वन् प्रायशस्तत्र सर्वं ते गिरिगह्वरम्।
विचितं तु ततः सर्वं सर्वे ते काननौकसः ॥ ४.४८.२३ ॥
वहाँ वे लगभग सब ओर खोजने लगे, पर्वत की गुफा को। फिर सब वन-वासी वानरों ने पूरी गुफा खोज डाली।
4.48.24
अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम्।
ते विचित्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः।
एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः ॥ ४.४८.२४ ॥
फिर उन्होंने एक और भयंकर पर्वत-गुफा में प्रवेश किया। खोजकर थके हुए वे बाहर निकलकर एकत्र हुए, और उदास मन से एक एकांत वृक्ष की जड़ में बैठ गए।