वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.5.1
ऋष्यमूकात् तु हनुमान् गत्वा तं मलयं गिरिम्।
आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ॥ ४.५.१ ॥
ऋष्यमूकाहून हनुमान त्या मलय पर्वतावर जाऊन तेव्हा कपिराजाला त्या दोन वीर राघवांविषयी बोलले.
4.5.2
अयं रामो महाप्राज्ञ सम्प्राप्तो दृढविक्रमः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः ॥ ४.५.२ ॥
हे महाप्राज्ञा! दृढपराक्रमी हा राम भाऊ लक्ष्मणासह आला आहे; हा राम सत्यपराक्रमी आहे.
4.5.3
इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः।
धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशकारकः ॥ ४.५.३ ॥
इक्ष्वाकू कुलात जन्मलेला दशरथपुत्र राम धर्मात प्रसिद्ध असून पित्याच्या आज्ञेचे पालन करणारा आहे.
4.5.4
राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः।
दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावः शतसहस्रशः ॥ ४.५.४ ॥
राजसूय व अश्वमेध यज्ञांनी ज्याने अग्नीला तृप्त केले, आणि लाखो गायी दक्षिणा म्हणून दिल्या.
4.5.5
तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता।
स्त्रीहेतोस्तस्य पुत्रोऽयं रामोऽरण्यं समागतः ॥ ४.५.५ ॥
तप व सत्यवचनाने ज्याने पृथ्वीचे पालन केले, त्याचा हा पुत्र राम एका स्त्रीसाठी अरण्यात आला आहे.
4.5.6
तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः।
रावणेन हृता भार्या स त्वां शरणमागतः ॥ ४.५.६ ॥
अरण्यात वास करणाऱ्या या संयमी महात्म्याची पत्नी रावणाने हरण केली; तो आता तुझे शरण आला आहे.
4.5.7
भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
प्रगृह्य चार्चयस्वैतौ पूजनीयतमावुभौ ॥ ४.५.७ ॥
मैत्री इच्छिणाऱ्या त्या दोन बंधू राम आणि लक्ष्मण यांना तुम्ही स्वीकारून त्यांचा सत्कार करा; हे दोघेही अत्यंत पूजनीय आहेत.
4.5.8
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं सुग्रीवो वानराधिपः।
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्योवाच च राघवम् ॥ ४.५.८ ॥
हनुमंताचे बोलणे ऐकून वानरांचा अधिपती सुग्रीव अत्यंत सुंदर रूप धारण करून प्रेमाने राघवाशी बोलला.
4.5.9
भवान् धर्मविनीतश्च सुतपाः सर्ववत्सलः।
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ॥ ४.५.९ ॥
तुम्ही धर्मात विनयशील, सत्पुरुषांचे पालक व सर्वांवर प्रेम करणारे आहात; वायुपुत्राने तुमचे गुण मला यथार्थपणे सांगितले आहेत.
4.5.10
तन्ममैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो।
यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥ ४.५.१० ॥
हे प्रभो, तुम्ही माझ्यासारख्या वानराशी मैत्री इच्छिता, हाच माझा सत्कार आणि हाच माझा सर्वोत्तम लाभ आहे.
4.5.11
रोचते यदि मे सख्यं बाहुरेष प्रसारितः।
गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा बध्यतां ध्रुवा ॥ ४.५.११ ॥
ही मैत्री मला मान्य असेल तर हा माझा पसरलेला बाहू आहे; हाताने हात धरला जावा आणि अढळ मर्यादा बांधली जावी.
4.5.12
एतत् तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम्।
सम्प्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना ॥ ४.५.१२ ॥
सुग्रीवाचे हे सुभाषित ऐकून आनंदित मनाने त्याने आपल्या हाताने त्याचा हात दाबला.
4.5.13
हृष्टः सौहृदमालम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम्।
ततो हनूमान् संत्यज्य भिक्षुरूपमरिंदमः ॥ ४.५.१३ ॥
आनंदित होऊन मैत्रीभावाने त्याने सुग्रीवाला घट्ट आलिंगन दिले. नंतर शत्रूंचे दमन करणाऱ्या हनुमानाने भिक्षुकाचे रूप सोडले.
4.5.14
काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम्।
दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम् ॥ ४.५.१४ ॥
दोन लाकडांपासून स्वतःच्या सामर्थ्याने त्याने अग्नी उत्पन्न केला. नंतर प्रज्वलित त्या अग्नीची फुलांनी पूजा करून त्याचा सन्मान केला.
4.5.15
तयोर्मध्ये तु सुप्रीतो निदधौ सुसमाहितः।
ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम् ॥ ४.५.१५ ॥
त्या दोघांच्या मध्ये अत्यंत प्रसन्न आणि एकाग्र होऊन त्याने तो प्रज्वलित अग्नी ठेवला. मग त्या दोघांनी त्या अग्नीची प्रदक्षिणा केली.
4.5.16
सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ।
ततः सुप्रीतमनसौ तावुभौ हरिराघवौ ॥ ४.५.१६ ॥
सुग्रीव आणि राघव दोघेही मैत्रीला प्राप्त झाले. मग अत्यंत प्रसन्न मनाचे ते दोघे, वानर आणि राघव, मित्र झाले.
4.5.17
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमभिजग्मतुः।
त्वं वयस्योऽसि हृद्यो मे ह्येकं दुःखं सुखं च नौ ॥ ४.५.१७ ॥
एकमेकांकडे पाहत असतानाही ते दोघे तृप्त झाले नाहीत. (सुग्रीव म्हणाला:) तू माझा मित्र आहेस, माझ्या हृदयाला प्रिय आहेस; आपल्या दोघांचे दुःख आणि सुख एकच आहे.
4.5.18
सुग्रीवो राघवं वाक्यमित्युवाच प्रहृष्टवत्।
ततः सुपर्णबहुलां भङ्क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम् ॥ ४.५.१८ ॥
सुग्रीव रघुनाथाला अत्यंत आनंदित झाल्यासारखा असे बोलला. मग पानांनी भरलेली, छान फुललेली एक फांदी तोडून.
4.5.19
सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः।
लक्ष्मणायाथ संहृष्टो हनुमान् मारुतात्मजः ॥ ४.५.१९ ॥
शालपर्णे अंथरून सुग्रीव रघुनंदनांसह बसला. तेव्हा आनंदित झालेला वायुपुत्र हनुमान लक्ष्मणासाठी (आसन सिद्ध करू लागला).
4.5.20
शाखां चन्दनवृक्षस्य ददौ परमपुष्पिताम्।
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥ ४.५.२० ॥
(हनुमानाने) चंदनवृक्षाची अतिशय फुललेली फांदी दिली. तेव्हा आनंदित झालेला सुग्रीव मृदू आणि मधुर वाणीने (बोलला).
4.5.21
प्रत्युवाच तदा रामं हर्षव्याकुललोचनः।
अहं विनिकृतो राम चरामीह भयार्दितः ॥ ४.५.२१ ॥
तेव्हा हर्षाने व्याकुल डोळ्यांनी सुग्रीव रामाला उत्तरला: "हे राम, मी अपमानित आहे; येथे भयाने पीडित होऊन फिरत आहे."
4.5.22
हृतभार्यो वने त्रस्तो दुर्गमेतदुपाश्रितः।
सोऽहं त्रस्तो वने भीतो वसाम्युद्भ्रान्तचेतनः ॥ ४.५.२२ ॥
पत्नी हरण झाल्यामुळे, वनात भयभीत होऊन, या दुर्गम (पर्वतावर) आश्रय घेतला आहे. तोच मी भयभीत, घाबरलेला आणि गोंधळलेल्या मनाने वनात राहतो.
4.5.23
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव।
वालिनो मे महाभाग भयार्तस्याभयं कुरु ॥ ४.५.२३ ॥
भाऊ वालीने अपमानित झालेला आणि वैर धरलेला (मी आहे). हे राघवा, हे महाभागा, वालीच्या भयाने पीडित अशा मला अभय द्या.
4.5.24
कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ भयं मे न भवेद् यथा।
एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ॥ ४.५.२४ ॥
हे काकुत्स्था, माझे भय राहणार नाही असे तुम्ही करावे. असे सांगितल्यावर तेजस्वी, धर्मज्ञ, धर्मप्रिय (राम...).
4.5.25
प्रत्यभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव।
उपकारफलं मित्रं विदितं मे महाकपे ॥ ४.५.२५ ॥
काकुत्स्थ राम हसत सुग्रीवाला म्हणाला: "हे महाकपे, मित्राच्या उपकाराचे फळ मला ठाऊक आहे."
4.5.26
वालिनं तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम्।
अमोघाः सूर्यसंकाशा ममेमे निशिताः शराः ॥ ४.५.२६ ॥
तुझ्या पत्नीचे हरण करणाऱ्या त्या वालीला मी ठार मारीन. सूर्यासारखे तेजस्वी माझे हे तीक्ष्ण बाण कधीही व्यर्थ जात नाहीत.
4.5.27
तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः।
कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः ॥ ४.५.२७ ॥
त्या दुराचारी वालीवर हे बाण वेगाने कोसळतील. कंक पक्ष्याच्या पिसांनी झाकलेले हे इंद्राच्या महावज्रासारखे आहेत.
4.5.28
तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणः सरोषा भुजगा इव।
तमद्य वालिनं पश्य तीक्ष्णैराशीविषोपमैः ॥ ४.५.२८ ॥
तीक्ष्ण टोके आणि सरळ पेरे असलेले हे बाण रागावलेल्या सापांसारखे आहेत. आज विषारी सापांसारख्या या तीक्ष्ण बाणांनी त्या वालीला पाहा.
4.5.29
शरैर्विनिहतं भूमौ प्रकीर्णमिव पर्वतम्।
स तु तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्यात्मनो हितम्।
सुग्रीवः परमप्रीतः परमं वाक्यमब्रवीत् ॥ ४.५.२९ ॥
बाणांनी भूमीवर ठार झालेल्या, विखुरलेल्या पर्वताप्रमाणे पडलेल्या त्या वालीला पाहा. राघवाचे ते हितकारक वचन ऐकून सुग्रीव अत्यंत प्रसन्न झाला आणि उत्तम शब्दांत बोलला.
4.5.30
तव प्रसादेन नृसिंह वीर
प्रियां च राज्यं च समाप्नुयामहम्।
तथा कुरु त्वं नरदेव वैरिणं
यथा न हिंस्यात् स पुनर्ममाग्रजम् ॥ ४.५.३० ॥
तुझ्या कृपेने, हे नरसिंहा, हे वीरा, मला माझी प्रिय पत्नी आणि राज्य मिळो. हे नरदेवा, तो शत्रू पुन्हा माझ्या मोठ्या भावाला हानी करणार नाही असे तू कर.
4.5.31
सीताकपीन्द्रक्षणदाचराणां
राजीवहेमज्वलनोपमानि।
सुग्रीवरामप्रणयप्रसङ्गे
वामानि नेत्राणि समं स्फुरन्ति ॥ ४.५.३१ ॥
सुग्रीव आणि रामाच्या मैत्रीच्या संभाषणप्रसंगी सीता, कपींद्र आणि रात्रिचरांचे डावे डोळे — कमळ आणि तापलेल्या सोन्याच्या ज्वालेसारखे — एकाच वेळी स्फुरले.