વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.50.1
सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान् कपिः।
विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ ४.५०.१ ॥
તારા અને અંગદ સાથે મળીને વાનર હનુમાન વિંધ્ય પર્વતની ગુફાઓ અને ગાઢ વનોમાં શોધ કરવા લાગ્યા.
4.50.2
सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तदा।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥ ४.५०.२ ॥
ત્યારે પર્વતરાજની ચારેય બાજુની સિંહ અને વાઘથી ભરેલી ગુફાઓમાં, ઊબડખાબડ સ્થળોમાં અને મહાન ઝરણાંઓમાં શોધ થઈ.
4.50.3
आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम्।
तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ४.५०.३ ॥
તેઓ એ પર્વતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ શિખર સુધી પહોંચ્યા. ત્યાં રહેતાં એ સમય પસાર થઈ ગયો.
4.50.4
स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान्।
तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥ ४.५०.४ ॥
એ પ્રદેશ શોધવો મુશ્કેલ હતો, ગુફાઓ અને ગાઢ વનોથી ભરેલો વિશાળ હતો; ત્યાં વાયુપુત્રે આખો પર્વત શોધ્યો.
4.50.5
परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ४.५०.५ ॥
તેઓ એકબીજાથી અલગ હતા, છતાં એકબીજાથી બહુ દૂર ન હતા: ગજ, ગવાક્ષ, ગવય, શરભ, ગંધમાદન.
4.50.6
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमान् जाम्बवानपि।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥ ४.५०.६ ॥
મૈંદ અને દ્વિવિદ, હનુમાન અને જાંબવાન પણ, યુવરાજ અંગદ અને તાર—વનચર.
4.50.7
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।
विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम् ॥ ४.५०.७ ॥
પર્વતની ઝાડીઓથી ઢંકાયેલા પ્રદેશોમાં દક્ષિણ દિશામાં શોધતાં તેમણે ત્યાં એક ખુલ્લી ગુફા જોઈ.
4.50.8
दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रान्तास्तु सलिलार्थिनः ॥ ४.५०.८ ॥
તે ઋક્ષબિલ નામની દુર્ગમ ગુફા હતી, જેની રક્ષા એક દાનવ કરતો હતો. ભૂખ-તરસથી થાકેલા તેઓ પાણીની શોધમાં હતા.
4.50.9
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्।
तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन् ॥ ४.५०.९ ॥
વેલાઓ અને વૃક્ષોથી ઢંકાયેલી તે મોટી ગુફા તેમણે જોઈ; ત્યાંથી ક્રૌંચ, હંસ અને સારસ બહાર નીકળી રહ્યાં હતાં.
4.50.10
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः।
ततस्तद् बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥ ४.५०.१० ॥
પાણીથી ભીંજાયેલા, કમળ-પરાગથી લાલ શરીરવાળા ચક્રવાક પણ હતા. પછી તે ગુફા પાસે પહોંચીને—જે સુગંધિત અને દુર્લંઘ્ય હતી—
4.50.11
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः।
संजातपरिशङ्कास्ते तद् बिलं प्लवगोत्तमाः ॥ ४.५०.११ ॥
આશ્ચર્યથી વ્યાકુળ મનવાળા તે વાનરશ્રેષ્ઠો થયા; તે ગુફા વિશે તેમના મનમાં શંકા જાગી—તેઓ ઉત્તમ કૂદનારા વીર હતા.
4.50.12
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः।
नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम् ॥ ४.५०.१२ ॥
તેજસ્વી અને મહાબલી તેઓ હર્ષથી તેની તરફ આગળ વધ્યા—અનેક પ્રાણીઓથી ભરેલી, દૈત્યેન્દ્રના નિવાસ જેવી તે ગુફા તરફ.
4.50.13
दुर्दर्शमिव घोरं च दुर्विगाह्यं च सर्वशः।
ततः पर्वतकूटाभो हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ४.५०.१३ ॥
તે બિલ જોવામાં ભયંકર હતું અને ચારેબાજુથી તેમાં પ્રવેશવું મુશ્કેલ હતું. ત્યારે પર્વતશિખર જેવા વાયુપુત્ર હનુમાન.
4.50.14
अब्रवीद् वानरान् घोरान् कान्तारवनकोविदः।
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ॥ ४.५०.१४ ॥
જંગલો અને દુર્ગમ પ્રદેશોમાં નિપુણ હનુમાને દક્ષિણ દિશાના પર્વતજાળથી ઘેરાયેલા પ્રદેશો શોધીને ભયંકર વાનરોને કહ્યું.
4.50.15
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्।
अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ॥ ४.५०.१५ ॥
આપણે બધા થાકી ગયા છીએ; મૈથિલી દેખાતી નથી. આ બિલમાંથી હંસ અને ક્રૌંચ પક્ષીઓ સારસ સાથે બહાર આવી રહ્યાં છે.
4.50.16
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः।
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥ ४.५०.१६ ॥
પાણીથી ભીંજાયેલા ચક્રવાક પક્ષીઓ પણ ચારેબાજુથી ઊડી રહ્યા છે. ચોક્કસ અહીં પાણી છે; કૂવો કે તળાવ હોવું જોઈએ.
4.50.17
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः।
इत्युक्तास्तद् बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ॥ ४.५०.१७ ॥
અને આ લીલાંછમ વૃક્ષો બિલના દ્વાર પર ઊભાં છે. એમ કહેવાતાં સર્વ વાનરો અંધકારથી ઢંકાયેલા તે બિલમાં પ્રવેશ્યા.
4.50.18
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्।
निशाम्य तस्मात् सिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्षिणः ॥ ४.५०.१८ ॥
ચંદ્ર-સૂર્ય વિનાનું, રોંગટાં ઊભાં કરે એવું તે સ્થાન વાનરોએ જોયું. ત્યાંથી સિંહો અને વિવિધ મૃગ-પક્ષીઓના અવાજો સાંભળીને.
4.50.19
प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम्।
न तेषां सज्जते दृष्टिर्न तेजो न पराक्रमः ॥ ४.५०.१९ ॥
અંધકારથી ઘેરાયેલી તે ગુફામાં પ્રવેશેલા તે વાનર-સિંહોની દૃષ્ટિ, તેજ કે પરાક્રમ કંઈ કામ ન આવ્યું.
4.50.20
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते।
ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद् बिलं कपिकुञ्जराः ॥ ४.५०.२० ॥
તેમની ગતિ પવન જેવી હતી, પણ તેમની દૃષ્ટિ અંધારામાં જ રહી. વેગથી તે ગુફામાં પ્રવેશેલા તે વાનર-ગજરાજો ત્યાં જ રહી ગયા.
4.50.21
प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम्।
ततस्तस्मिन् बिले भीमे नानापादपसंकुले ॥ ४.५०.२१ ॥
પછી તે ભયાનક ગુફામાં અનેક જાતનાં વૃક્ષોથી ભરેલો, પ્રકાશિત અને મનોહર ઉત્તમ પ્રદેશ તેમણે જોયો.
4.50.22
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्।
ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः ॥ ४.५०.२२ ॥
એકબીજાને ભેટીને તેઓ એક યોજન અંતર ગયા. ભાન ગુમાવેલા, તરસ્યા અને ગભરાયેલા તેઓ પાણી શોધતા હતા.
4.50.23
परिपेतुर्बिले तस्मिन् कंचित् कालमतन्द्रिताः।
ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः ॥ ४.५०.२३ ॥
તે ગુફામાં તેઓ થોડો સમય ભટકતા રહ્યા; થાકેલા છતાં સાવધ. તેઓ કૃશ, દીનવદન અને અત્યંત થાકેલા વાનરો હતા.
4.50.24
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा।
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम् ॥ ४.५०.२४ ॥
જીવનની આશા છોડી દીધેલા તે વીરોએ ત્યારે પ્રકાશ જોયો. પછી તે સૌમ્ય વાનરો અંધકારરહિત તે વનમાં પહોંચ્યા.
4.50.25
ददृशुः काञ्चनान् वृक्षान् दीप्तवैश्वानरप्रभान्।
सालांस्तालांस्तमालांश्च पुंनागान् वञ्जुलान् धवान् ॥ ४.५०.२५ ॥
તેમણે સોનેરી વૃક્ષો જોયાં; તે પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા તેજસ્વી હતા — સાલ, તાડ, તમાલ, પુન્નાગ, વંજુલ અને ધવ વૃક્ષો.
4.50.26
चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।
स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा ॥ ४.५०.२६ ॥
તેમણે ચંપક, નાગવૃક્ષો અને ખીલેલા કર્ણિકાર વૃક્ષો જોયાં; તે સોનેરી, વિવિધરંગી અને લાલ કૂંપળોના ગુચ્છોથી શોભતાં હતાં.
4.50.27
आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्।
तरुणादित्यसंकाशान् वैदूर्यमयवेदिकान् ॥ ४.५०.२७ ॥
તે વૃક્ષો માળાઓ, વેલાઓ અને સોનાનાં આભૂષણોથી શોભિત હતાં; ઊગતા સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી હતાં અને વૈડૂર્યમણિના ઓટલાવાળાં હતાં.
4.50.28
बिभ्राजमानान् वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्।
नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगैर्वृताः ॥ ४.५०.२८ ॥
તે સોનેરી વૃક્ષો પોતાના રૂપથી ઝળહળતાં હતાં; નીલ વૈડૂર્ય રંગનાં કમળના સરોવરો પક્ષીઓથી ઘેરાયેલાં હતાં.
4.50.29
महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृता बालार्कसंनिभैः।
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्चाथ पङ्कजैः ॥ ४.५०.२९ ॥
તે સવારના સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી મોટાં સોનેરી વૃક્ષોથી ઘેરાયેલાં હતાં; ત્યાં સોનાની માછલીઓ અને મોટાં કમળ હતાં.
4.50.30
नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ॥ ४.५०.३० ॥
ત્યાં તેમણે સ્વચ્છ જળથી ભરેલાં કમળનાં સરોવરો જોયાં; તથા સોનાનાં અને ચાંદીનાં વિમાનો પણ જોયાં.
4.50.31
तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥ ४.५०.३१ ॥
સોનાની બારીઓ હતી, મોતીની જાળીઓથી ઢંકાયેલી, સોના, ચાંદી અને માટીથી બનેલી, અને વૈડૂર્ય મણિઓથી શણગારેલી.
4.50.32
ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः।
पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवालमणिसंनिभान् ॥ ४.५०.३२ ॥
ત્યાં વાનરોએ ચારે બાજુ મુખ્ય મહેલો જોયા; ફૂલેલા, ફળેલા વૃક્ષો અને પરવાળા તથા મણિ જેવા ચમકતા વૃક્ષો જોયા.
4.50.33
काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ ४.५०.३३ ॥
સોનાના ભમરા, ચારે બાજુ મધ, મણિ અને સોનાથી ચિત્રિત શય્યાઓ અને આસનો પણ જોયાં.
4.50.34
विविधानि विशालानि ददृशुस्ते समन्ततः।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च राशयः ॥ ४.५०.३४ ॥
વિવિધ વિશાળ વસ્તુઓ તેમણે ચારે બાજુ જોઈ; સોના, ચાંદી અને કાંસાનાં વાસણોના ઢગલા પણ જોયા.
4.50.35
अगुरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान्।
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ॥ ४.५०.३५ ॥
દિવ્ય અગરુ અને ચંદનના ઢગલા; શુદ્ધ ખાદ્યપદાર્થો, મૂળ અને ફળ પણ જોયાં.
4.50.36
महार्हाणि च यानानि मधूनि रसवन्ति च।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान् ॥ ४.५०.३६ ॥
અતિ મૂલ્યવાન વાહનો, રસાળ મધ, અને દિવ્ય તથા બહુમૂલ્ય વસ્ત્રોના ઢગલા પણ જોયા.
4.50.37
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान्।
तत्र तत्र च विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानरप्रभान् ॥ ४.५०.३७ ॥
ત્યાં-ત્યાં ગોઠવેલા રંગબેરંગી ધાબળા અને મૃગચર્મના ઢગલા જોયા; તે અગ્નિ જેવા તેજસ્વી હતા.
4.50.38
ददृशुर्वानराः शुभ्राञ्जातरूपस्य संचयान्।
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः ॥ ४.५०.३८ ॥
તે ગુફામાં ત્યાં-ત્યાં શોધતા મહાતેજસ્વી વાનરોએ ચમકતા સોનાના ઢગલા જોયા.
4.50.39
ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः।
तां च ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ॥ ४.५०.३९ ॥
શૂર વાનરોએ થોડે દૂર એક સ્ત્રીને જોઈ; તેણે વલ્કલ અને કાળા હરણનું ચર્મ ધારણ કર્યું હતું.
4.50.40
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा।
विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः।
पप्रच्छ हनुमांस्तत्र कासि त्वं कस्य वा बिलम् ॥ ४.५०.४० ॥
નિયમિત આહાર લેતી, તેજથી ઝળહળતી એ તાપસીને જોઈને વાનરો વિસ્મિત થઈ ચારે બાજુ ઊભા રહ્યા. ત્યારે હનુમાને પૂછ્યું, "તું કોણ છે? આ ગુફા કોની છે?"
4.50.41
ततो हनूमान् गिरिसंनिकाशः
कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम्।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च
रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥ ४.५०.४१ ॥
ત્યારે પર્વત સમાન હનુમાને હાથ જોડી તે વૃદ્ધાને પ્રણામ કરીને પૂછ્યું, "તું કોણ છે? આ ભવન, ગુફા અને આ રત્નો કોનાં છે? કહે."