वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.50.1
सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान् कपिः।
विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ ४.५०.१ ॥
तारा आणि अंगदासह एकत्र येऊन वानर हनुमान विंध्य पर्वताच्या गुहा आणि दाट अरण्यांमध्ये शोध घेऊ लागला.
4.50.2
सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तदा।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥ ४.५०.२ ॥
तेव्हा पर्वतराजाच्या सभोवतालच्या सिंह आणि वाघांनी भरलेल्या गुहांमध्ये, खडबडीत ठिकाणी आणि मोठ्या झऱ्यांजवळ शोध घेतला गेला.
4.50.3
आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम्।
तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ४.५०.३ ॥
ते त्या पर्वताच्या दक्षिण-पश्चिम शिखरापर्यंत पोहोचले. तेथे राहत असताना तो काळ निघून गेला.
4.50.4
स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान्।
तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥ ४.५०.४ ॥
तो प्रदेश शोधण्यास कठीण, गुहा आणि दाट अरण्यांनी भरलेला विशाल होता; तेथे वायुपुत्राने संपूर्ण पर्वत शोधला.
4.50.5
परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ४.५०.५ ॥
ते एकमेकांपासून विभक्त होते, तरी एकमेकांपासून फार दूर नव्हते: गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गंधमादन.
4.50.6
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमान् जाम्बवानपि।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥ ४.५०.६ ॥
मैंद आणि द्विविद, हनुमान आणि जांबवानही, युवराज अंगद आणि तार—वनचर.
4.50.7
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।
विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम् ॥ ४.५०.७ ॥
पर्वतांच्या झुडपांनी आच्छादलेल्या प्रदेशांत दक्षिण दिशेला शोधत असताना त्यांना तेथे एक उघडी गुहा दिसली.
4.50.8
दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रान्तास्तु सलिलार्थिनः ॥ ४.५०.८ ॥
ऋक्षबिल नावाची ती दुर्गम गुहा होती, जिचे रक्षण एक दानव करत होता. भूक-तहानेने थकलेले ते पाण्याच्या शोधात होते.
4.50.9
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्।
तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन् ॥ ४.५०.९ ॥
वेली आणि वृक्षांनी व्यापलेली ती मोठी गुहा त्यांनी पाहिली; तेथून क्रौंच, हंस आणि सारस बाहेर पडत होते.
4.50.10
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः।
ततस्तद् बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥ ४.५०.१० ॥
पाण्याने ओलसर, कमळ-परागाने लाल शरीराचे चक्रवाकही होते. मग त्या गुहेपर्यंत पोहोचून—जी सुगंधी आणि दुरतिक्रम होती—
4.50.11
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः।
संजातपरिशङ्कास्ते तद् बिलं प्लवगोत्तमाः ॥ ४.५०.११ ॥
आश्चर्याने व्याकुळ मनाचे ते वानरश्रेष्ठ झाले; त्या गुहेबाबत त्यांच्या मनात शंका निर्माण झाली—ते उत्तम उड्डाण करणारे वीर होते.
4.50.12
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः।
नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम् ॥ ४.५०.१२ ॥
तेजस्वी आणि महाबलवान ते आनंदाने त्याकडे गेले—विविध प्राण्यांनी भरलेल्या, दैत्यराजाच्या निवासासारख्या त्या गुहेकडे.
4.50.13
दुर्दर्शमिव घोरं च दुर्विगाह्यं च सर्वशः।
ततः पर्वतकूटाभो हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ४.५०.१३ ॥
ते बीळ पाहण्यास भयंकर होते आणि सर्व बाजूंनी त्यात प्रवेश करणे कठीण होते. तेव्हा पर्वतशिखरासारखा वायुपुत्र हनुमान.
4.50.14
अब्रवीद् वानरान् घोरान् कान्तारवनकोविदः।
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ॥ ४.५०.१४ ॥
अरण्ये व दुर्गम प्रदेशांत निपुण हनुमान दक्षिण दिशेकडील पर्वतजाळ्यांनी वेढलेले प्रदेश शोधून भयंकर वानरांना म्हणाला.
4.50.15
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्।
अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ॥ ४.५०.१५ ॥
आपण सर्व थकलो आहोत; मैथिलीला पाहत नाही. या बिळातून हंस आणि क्रौंच पक्षी सारसांसह बाहेर पडत आहेत.
4.50.16
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः।
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥ ४.५०.१६ ॥
पाण्याने भिजलेले चक्रवाक पक्षीही सर्व बाजूंनी उडत आहेत. निश्चितच येथे पाणी आहे; एखादी विहीर किंवा तळे असावे.
4.50.17
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः।
इत्युक्तास्तद् बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ॥ ४.५०.१७ ॥
आणि ही हिरवीगार झाडे बिळाच्या द्वारावर उभी आहेत. असे सांगितल्यावर सर्व वानर अंधाराने वेढलेल्या त्या बिळात शिरले.
4.50.18
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्।
निशाम्य तस्मात् सिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्षिणः ॥ ४.५०.१८ ॥
चंद्र-सूर्यविरहित, अंगावर रोमांच उभे करणारे ते स्थान वानरांनी पाहिले. तेथून सिंह आणि विविध मृग-पक्ष्यांचे आवाज ऐकून.
4.50.19
प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम्।
न तेषां सज्जते दृष्टिर्न तेजो न पराक्रमः ॥ ४.५०.१९ ॥
अंधाराने व्यापलेल्या त्या गुहेत प्रवेश केलेल्या त्या वानर-सिंहांची दृष्टी, तेज वा पराक्रम काहीही उपयोगी पडले नाही.
4.50.20
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते।
ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद् बिलं कपिकुञ्जराः ॥ ४.५०.२० ॥
त्यांची गती वाऱ्यासारखी होती, पण त्यांची दृष्टी अंधारातच राहिली. वेगाने त्या गुहेत शिरलेले ते वानर-गजराज तिथेच राहिले.
4.50.21
प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम्।
ततस्तस्मिन् बिले भीमे नानापादपसंकुले ॥ ४.५०.२१ ॥
नंतर त्या भयानक गुहेत विविध वृक्षांनी भरलेला, प्रकाशमय आणि मनोहर असा उत्तम प्रदेश त्यांना दिसला.
4.50.22
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्।
ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः ॥ ४.५०.२२ ॥
एकमेकांना आलिंगन देऊन ते एक योजन अंतर गेले. भान हरपलेले, तहानलेले आणि गोंधळलेले ते पाण्याचा शोध घेत होते.
4.50.23
परिपेतुर्बिले तस्मिन् कंचित् कालमतन्द्रिताः।
ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः ॥ ४.५०.२३ ॥
त्या गुहेत ते काही काळ भटकत राहिले; थकलेले असूनही सावध होते. ते कृश, दीनवदन आणि पूर्णपणे थकलेले वानर होते.
4.50.24
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा।
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम् ॥ ४.५०.२४ ॥
जीवनाची आशा सोडलेल्या त्या वीरांना तेव्हा प्रकाश दिसला. मग ते सौम्य वानर अंधाररहित त्या वनात पोहोचले.
4.50.25
ददृशुः काञ्चनान् वृक्षान् दीप्तवैश्वानरप्रभान्।
सालांस्तालांस्तमालांश्च पुंनागान् वञ्जुलान् धवान् ॥ ४.५०.२५ ॥
त्यांनी त्यांना सोनेरी वृक्ष दिसले; ते पेटत्या अग्नीसारखे तेजस्वी होते — साल, ताड, तमाल, पुन्नाग, वंजुल आणि धव वृक्ष.
4.50.26
चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।
स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा ॥ ४.५०.२६ ॥
त्यांनी चंपक, नागवृक्ष आणि फुललेले कर्णिकार वृक्ष पाहिले; ते सोनेरी, रंगीबेरंगी आणि लाल कोंबांच्या घोसांनी भरलेले होते.
4.50.27
आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्।
तरुणादित्यसंकाशान् वैदूर्यमयवेदिकान् ॥ ४.५०.२७ ॥
ते वृक्ष पुष्पहार, वेली आणि सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेले होते; उगवत्या सूर्यासारखे तेजस्वी होते आणि वैडूर्यमणींचे चबुतरे असलेले होते.
4.50.28
बिभ्राजमानान् वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्।
नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगैर्वृताः ॥ ४.५०.२८ ॥
ते सोनेरी वृक्ष आपल्या रूपाने झगमगत होते; निळ्या वैडूर्यासारख्या रंगाची कमळांची तळी पक्ष्यांनी वेढलेली होती.
4.50.29
महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृता बालार्कसंनिभैः।
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्चाथ पङ्कजैः ॥ ४.५०.२९ ॥
ते सकाळच्या सूर्यासारख्या तेजस्वी मोठ्या सोनेरी वृक्षांनी वेढलेले होते; तिथे सोन्याचे मासे आणि मोठी कमळे होती.
4.50.30
नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ॥ ४.५०.३० ॥
तिथे त्यांनी स्वच्छ पाण्याने भरलेली कमळांची तळी पाहिली; तसेच सोन्याची व चांदीची विमानेही पाहिली.
4.50.31
तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥ ४.५०.३१ ॥
सोन्याच्या खिडक्या होत्या, मोत्यांच्या जाळ्यांनी झाकलेल्या, सोने, चांदी व मातीपासून बनलेल्या आणि वैडूर्य मण्यांनी सजवलेल्या.
4.50.32
ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः।
पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवालमणिसंनिभान् ॥ ४.५०.३२ ॥
तेथे वानरांनी सर्वत्र प्रमुख वाडे पाहिले; फुललेले, फळलेले वृक्ष आणि प्रवाळ व मण्यांसारखे चमकणारे वृक्ष पाहिले.
4.50.33
काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ ४.५०.३३ ॥
सोन्याचे भुंगे, सर्वत्र मध, मणी व सोन्याने चित्रित शय्या व आसने पाहिली.
4.50.34
विविधानि विशालानि ददृशुस्ते समन्ततः।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च राशयः ॥ ४.५०.३४ ॥
नाना प्रकारच्या विशाल वस्तू त्यांनी सर्वत्र पाहिल्या; सोने, चांदी व कांस्याच्या भांड्यांचे ढिगही पाहिले.
4.50.35
अगुरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान्।
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ॥ ४.५०.३५ ॥
दिव्य अगरू व चंदनाचे ढिग; शुद्ध खाद्यपदार्थ, कंद आणि फळेही पाहिली.
4.50.36
महार्हाणि च यानानि मधूनि रसवन्ति च।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान् ॥ ४.५०.३६ ॥
अत्यंत मौल्यवान वाहने, रसाळ मध आणि दिव्य व बहुमूल्य वस्त्रांचे ढिगही पाहिले.
4.50.37
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान्।
तत्र तत्र च विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानरप्रभान् ॥ ४.५०.३७ ॥
तिथे-तिथे ठेवलेल्या रंगीबेरंगी घोंगड्यां आणि हरिणचर्मांचे ढिगारे त्यांनी पाहिले; ते अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते.
4.50.38
ददृशुर्वानराः शुभ्राञ्जातरूपस्य संचयान्।
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः ॥ ४.५०.३८ ॥
त्या गुहेत तिथे-तिथे शोध घेणाऱ्या महातेजस्वी वानरांनी चमकणारे सोन्याचे ढिगारे पाहिले.
4.50.39
ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः।
तां च ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ॥ ४.५०.३९ ॥
शूर वानरांनी थोड्या अंतरावर एका स्त्रीला पाहिले; तिने वल्कले आणि काळवीटाचे कातडे धारण केले होते.
4.50.40
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा।
विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः।
पप्रच्छ हनुमांस्तत्र कासि त्वं कस्य वा बिलम् ॥ ४.५०.४० ॥
नियमित आहार घेणाऱ्या, तेजाने प्रज्वलित वाटणाऱ्या त्या तापसीला पाहून वानर विस्मित होऊन सर्वत्र उभे राहिले. तेव्हा हनुमान म्हणाला, "तू कोण आहेस? ही गुहा कोणाची?"
4.50.41
ततो हनूमान् गिरिसंनिकाशः
कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम्।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च
रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥ ४.५०.४१ ॥
तेव्हा पर्वतासारख्या हनुमानाने हात जोडून त्या वृद्धेला नमस्कार करून विचारले, "तू कोण आहेस? हे भवन, ही गुहा आणि ही रत्ने कोणाची? सांग."