वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.66.1
अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम्।
जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ४.६६.१ ॥
शेकडो हजारो वानरसेना विषण्ण झालेली पाहून जांबवान हनुमानाला असे म्हणाला.
4.66.2
वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर।
तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनूमन् किं न जल्पसि ॥ ४.६६.२ ॥
हे वीरा! वानरलोकातील सर्वशास्त्रज्ञांत श्रेष्ठा! हनुमंता! एकांतात मौन धरून तू का बोलत नाहीस?
4.66.3
हनूमन् हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि।
रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च ॥ ४.६६.३ ॥
हे हनुमंता! तू वानरराज सुग्रीवासारखाच आहेस; तेज आणि बळात राम व लक्ष्मणाच्याही तोडीचा आहेस.
4.66.4
अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः।
गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम् ॥ ४.६६.४ ॥
अरिष्टनेमीचा पुत्र, विनतेचा मुलगा महाबली गरुड जसा सर्व पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
4.66.5
बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः।
भुजङ्गानुद्धरन् पक्षी महाबाहुर्महाबलः ॥ ४.६६.५ ॥
समुद्रात त्या महाबलाला मी अनेकदा पाहिले आहे; साप उचलून धरणारा तो पक्षी, महाबाहू आणि महाबली.
4.66.6
पक्षयोर्यद् बलं तस्य भुजवीर्यबलं तव।
विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते ॥ ४.६६.६ ॥
त्याच्या पंखांतील जे बळ आहे, ते तुझ्या बाहूंच्या वीर्य-बळासारखेच आहे; तुझा पराक्रम आणि वेगही त्याहून कमी नाही.
4.66.7
बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिपुङ्गव।
विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न सज्जसे ॥ ४.६६.७ ॥
हे हरिपुंगवा, बल, बुद्धी, तेज आणि सत्त्व — जे सर्व प्राण्यांत श्रेष्ठ आहेत — तू स्वतःला त्यात का लावत नाहीस?
4.66.8
अप्सराऽप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला।
अञ्जनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥ ४.६६.८ ॥
अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ, प्रसिद्ध पुंजिकस्थला, जी अंजना नावाने विख्यात होती, ती वानर केसरीची पत्नी होती.
4.66.9
विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमा भुवि।
अभिशापादभूत् तात कपित्वे कामरूपिणी ॥ ४.६६.९ ॥
तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध, पृथ्वीवर रूपात अतुलनीय असलेली ती, हे तात, शापामुळे वानरीरूपात कामरूपिणी झाली.
4.66.10
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः।
मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी ॥ ४.६६.१० ॥
ती महात्मा वानरेन्द्र कुंजराची कन्या होती; मानवी देह धारण करून रूप व यौवनाने शोभणारी.
4.66.11
विचित्रमाल्याभरणा कदाचित् क्षौमधारिणी।
अचरत् पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसंनिभे ॥ ४.६६.११ ॥
विचित्र माळा व अलंकार धारण केलेली, एकदा रेशमी वस्त्र नेसून, पावसाळ्यातील मेघासारख्या पर्वतशिखरावर ती संचार करत होती.
4.66.12
तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम्।
स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपाहरच्छनैः ॥ ४.६६.१२ ॥
पर्वतशिखरावर उभ्या असलेल्या त्या विशाल नेत्रांच्या स्त्रीचे लाल काठांचे सुंदर पिवळे वस्त्र वाऱ्याने हळूहळू हरण केले.
4.66.13
स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ।
स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम् ॥ ४.६६.१३ ॥
मग त्याने तिचे गोल, सुडौल असे मांडीचे भाग पाहिले; भरदार, एकमेकांशी सुसंगत स्तन पाहिले; आणि सुंदर सुघड मुख पाहिले.
4.66.14
तां बलादायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम्।
दृष्ट्वैव शुभसर्वाङ्गीं पवनः काममोहितः ॥ ४.६६.१४ ॥
विशाल कटी, बारीक कंबर असलेल्या, यशस्विनी, सर्वांगांनी सुंदर अशा तिला पाहताच वायुदेव काममोहित झाला.
4.66.15
स तां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः।
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम् ॥ ४.६६.१५ ॥
वायुदेवाने दोन्ही लांब बाहूंनी तिला आलिंगन दिले; मन्मथाने सर्वांग व्यापलेला, भान हरपलेला तो त्या निर्दोष स्त्रीला कवटाळून घेतला.
4.66.16
सा तु तत्रैव सम्भ्रान्ता सुव्रता वाक्यमब्रवीत्।
एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति ॥ ४.६६.१६ ॥
पण ती तिथेच अत्यंत गोंधळून, सुव्रता असल्याने म्हणाली — "हे एकपत्नीव्रत असे कोण नष्ट करू इच्छितो?"
4.66.17
अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत।
न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत् ते मनसो भयम् ॥ ४.६६.१७ ॥
अंजनेचे बोल ऐकून वायुदेव उत्तरला — "हे सुंदर कटीच्या, मी तुला हानी करणार नाही; तुझ्या मनात भय नसावे."
4.66.18
मनसास्मि गतो यत् त्वां परिष्वज्य यशस्विनि।
वीर्यवान् बुद्धिसम्पन्नस्तव पुत्रो भविष्यति ॥ ४.६६.१८ ॥
"हे यशस्विनी, मी मनानेच तुला आलिंगन दिले आहे; म्हणून तुझा पुत्र पराक्रमी व बुद्धिमान होईल."
4.66.19
महासत्त्वो महातेजा महाबलपराक्रमः।
लङ्घने प्लवने चैव भविष्यति मया समः ॥ ४.६६.१९ ॥
महान धैर्य, महान तेज आणि महान बल-पराक्रम असलेला तो लंघनात आणि प्लवनात माझ्यासारखाच होईल.
4.66.20
एवमुक्ता ततस्तुष्टा जननी ते महाकपे।
गुहायां त्वां महाबाहो प्रजज्ञे प्लवगर्षभ ॥ ४.६६.२० ॥
असे सांगितल्यावर संतुष्ट झालेल्या तुझ्या मातेने, हे महाकपी, गुहेत, हे महाबाहो, हे वानरश्रेष्ठा, तुला जन्म दिला.
4.66.21
अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने।
फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्युत्पतो दिवम् ॥ ४.६६.२१ ॥
तेव्हा महावनात उगवलेल्या सूर्याला पाहून, बालक असलेल्या तू 'हे फळ आहे' असे समजून त्याला पकडण्याच्या इच्छेने उडी मारून आकाशाकडे झेपावलास.
4.66.22
शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे।
तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं गतस्ततः ॥ ४.६६.२२ ॥
हे महाकपी, तीनशे योजने गेल्यावर त्याच्या तेजाने मागे ढकलला गेलास तरी तू खचून गेला नाहीस.
4.66.23
त्वामप्युपगतं तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे।
क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं कोपाविष्टेन तेजसा ॥ ४.६६.२३ ॥
हे महाकपी, आकाशात तू झपाट्याने जवळ आलास तेव्हा क्रोधाने भरलेल्या इंद्राने आपल्या तेजाने तुझ्यावर वज्र फेकले.
4.66.24
तदा शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत।
ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्तितम् ॥ ४.६६.२४ ॥
तेव्हा पर्वताच्या शिखरावर तुझी डावी हनुवटी मोडली; म्हणून तुला 'हनुमान' असे नाव देण्यात आले.
4.66.25
ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम्।
त्रैलोक्यं भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः ॥ ४.६६.२५ ॥
तेव्हा तुला मारलेले पाहून गंधवाहक वायू स्वतः अत्यंत संतप्त झाला आणि त्रैलोक्यात त्याने वाहणे थांबवले.
4.66.26
सम्भ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति।
प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः ॥ ४.६६.२६ ॥
त्रैलोक्य क्षुब्ध झाल्यावर सर्व देव घाबरले आणि भुवनेश्वरांनी संतप्त मारुताला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
4.66.27
प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ।
अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम ॥ ४.६६.२७ ॥
वायू प्रसन्न झाल्यावर ब्रह्मदेवाने तुला वर दिला: हे वत्सा, सत्यपराक्रमी, युद्धात शस्त्रांनी तुझा वध होणार नाही.
4.66.28
वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च।
सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम् ॥ ४.६६.२८ ॥
वज्राच्या प्रहारानंतरही तुला अक्षत पाहून सहस्रनेत्र इंद्र प्रसन्न झाला आणि त्याने तुला उत्तम वर दिला.
4.66.29
स्वच्छन्दतश्च मरणं तव स्यादिति वै प्रभो।
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः ॥ ४.६६.२९ ॥
हे प्रभो, तुझा मृत्यू तुझ्या इच्छेनेच होईल असाही वर दिला. तू केसरीचा पुत्र, क्षेत्रज, भीषण पराक्रमी आहेस.
4.66.30
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः।
त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः ॥ ४.६६.३० ॥
तू मारुताचा औरस पुत्र आहेस, तेजातही त्याच्यासारखाच आहेस. हे वत्सा, तू वायुपुत्र आहेस, उड्डाणातही त्याच्यासारखाच आहेस.
4.66.31
वयमद्य गतप्राणा भवानस्मासु साम्प्रतम्।
दाक्ष्यविक्रमसम्पन्नः कपिराज इवापरः ॥ ४.६६.३१ ॥
आज आम्ही प्राणहीनासारखे झालो आहोत; आता आमच्यामध्ये तुम्हीच आहात, कौशल्य आणि पराक्रमाने युक्त, जणू दुसरा कपिराज.
4.66.32
त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम् ॥ ४.६६.३२ ॥
हे वत्सा! त्रिविक्रमाच्या वेळी मी पर्वत, वने आणि अरण्यांसह पृथ्वीला एकवीस वेळा प्रदक्षिणा घातली होती.
4.66.33
तथा चौषधयोऽस्माभिः संचिता देवशासनात्।
निर्मथ्यममृतं याभिस्तदानीं नो महद्बलम् ॥ ४.६६.३३ ॥
देवांच्या आज्ञेने आम्ही औषधी गोळा केल्या होत्या; त्यांच्यामुळेच अमृतमंथनाच्या वेळी आमचे महाबल होते.
4.66.34
स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः।
साम्प्रतं कालमस्माकं भवान् सर्वगुणान्वितः ॥ ४.६६.३४ ॥
आता मी वृद्ध झालो आहे, माझे पराक्रम क्षीण झाले आहे; आमच्या या काळी सर्वगुणसंपन्न तुम्हीच आहात.
4.66.35
तद् विजृम्भस्व विक्रान्त प्लवतामुत्तमो ह्यसि।
त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामा हि सर्वा वानरवाहिनी ॥ ४.६६.३५ ॥
म्हणून हे पराक्रमी! तुझे बल प्रकट कर; उड्या मारणाऱ्यांमध्ये तूच श्रेष्ठ आहेस; सर्व वानरसेनेला तुझे पराक्रम पाहायचे आहे.
4.66.36
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम्।
परा हि सर्वभूतानां हनुमन् या गतिस्तव ॥ ४.६६.३६ ॥
ऊठ, हे वानरश्रेष्ठा! महासागर ओलांड; हे हनुमंता, तुझी गती सर्व प्राण्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
4.66.37
विषण्णा हरयः सर्वे हनुमन् किमुपेक्षसे।
विक्रमस्व महावेग विष्णुस्त्रीन् विक्रमानिव ॥ ४.६६.३७ ॥
सर्व वानर खिन्न आहेत. हनुमाना, तू का उपेक्षा करतोस? हे महावेगा, विष्णूने जसे तीन पाऊल टाकले तसा तुझा पराक्रम दाखव.
4.66.38
ततः कपीनामृषभेण चोदितः
प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः।
प्रहर्षयंस्तां हरिवीरवाहिनीं
चकार रूपं महदात्मनस्तदा ॥ ४.६६.३८ ॥
तेव्हा वानरश्रेष्ठाने प्रेरित झालेला, प्रसिद्ध वेगवान वायुपुत्र हनुमान, वानरवीरांच्या त्या सेनेला हर्षित करीत आपले महान रूप धारण करू लागला.