वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.8.1
परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन हर्षितः।
लक्ष्मणस्याग्रजं शूरमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४.८.१ ॥
त्या शब्दांनी अत्यंत संतुष्ट आणि आनंदित झालेला सुग्रीव लक्ष्मणाच्या त्या शूर थोरल्या भावाला असे म्हणाला.
4.8.2
सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानां न संशयः।
उपपन्नो गुणोपेतः सखा यस्य भवान् मम ॥ ४.८.२ ॥
मी सर्व प्रकारे देवांच्या कृपेस पात्र आहे, यात संशय नाही, कारण गुणसंपन्न आपण माझे मित्र झाला आहात.
4.8.3
शक्यं खलु भवेद् राम सहायेन त्वयानघ।
सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किमुत प्रभो ॥ ४.८.३ ॥
हे राम, हे निर्दोष, आपल्या सहाय्याने देवांचे राज्यही मिळवणे शक्य होईल; मग स्वतःचे राज्य मिळवणे किती सोपे आहे, हे प्रभो!
4.8.4
सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव।
यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम् ॥ ४.८.४ ॥
हे राघवा, नातेवाईक आणि मित्रांमध्ये मी सन्मानास पात्र आहे; अग्नीच्या साक्षीने रघुवंशी आपली मैत्री मला लाभली आहे.
4.8.5
अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः।
न तु वक्तुं समर्थोऽहं त्वयि आत्मगतान् गुणान् ॥ ४.८.५ ॥
मीही आपल्याला योग्य असा मित्र आहे, हे आपण हळूहळू जाणाल. परंतु माझ्यातील माझे गुण आत्ता सांगण्यास मी समर्थ नाही.
4.8.6
महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम्।
निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतां वर ॥ ४.८.६ ॥
हे श्रेष्ठा, आपल्यासारख्या महात्म्यांमध्ये आणि कृतात्म्यांमध्ये प्रेम बहुतेकदा स्थिर राहते; आत्मसंयमी लोकांचे धैर्यही स्थिर असते.
4.8.7
रजतं वा सुवर्णं वा शुभान्याभरणानि च।
अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः ॥ ४.८.७ ॥
चांदी असो वा सोने, किंवा सुंदर अलंकार, सज्जन सज्जनांची संपत्ती सामायिक मानतात.
4.8.8
आढ्योवापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा।
निर्दोषश्च सदोषश्च वयस्यः परमा गतिः ॥ ४.८.८ ॥
श्रीमंत असो वा गरीब, दुःखी असो वा सुखी, निर्दोष असो वा दोषी, मित्रच परम आधार आहे.
4.8.9
धनत्यागः सुखत्यागो देशत्यागोऽपि वानघ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥ ४.८.९ ॥
हे निष्पाप, धनत्याग, सुखत्याग, किंवा देशत्यागही अशा स्नेहामुळे मित्रासाठी केला जातो.
4.8.10
तत् तथेत्यब्रवीद् रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम्।
लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः ॥ ४.८.१० ॥
'तसेच होवो' असे प्रियभाषी सुग्रीवाला राम म्हणाला. लक्ष्मणासमोर, इंद्रासारखा तेजस्वी तो बुद्धिमान उभा होता.
4.8.11
ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्।
सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत् ॥ ४.८.११ ॥
नंतर राम आणि महाबली लक्ष्मण उभे असलेले पाहून, सुग्रीवाने वनात सर्वत्र आपली चंचल नजर फिरवली.
4.8.12
स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः।
सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम् ॥ ४.८.१२ ॥
तेव्हा त्या वानरराजाने जवळच एक साल वृक्ष पाहिला, जो सुंदर फुलांनी व थोड्या पानांनी भरलेला आणि भ्रमरांनी शोभणारा होता.
4.8.13
तस्यैकां पर्णबहुलां शाखां भङ्क्त्वा सुशोभिताम्।
रामस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥ ४.८.१३ ॥
त्याची पानांनी भरलेली एक सुंदर फांदी तोडून रामासाठी पसरली आणि सुग्रीव राघवासह बसला.
4.8.14
तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम्।
शालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत् ॥ ४.८.१४ ॥
ते दोघे बसलेले पाहून हनुमानानेही एक शालफांदी उपटून विनम्रपणे लक्ष्मणाला बसवले.
4.8.15
सुखोपविष्टं रामं तु प्रसन्नमुदधिं यथा।
सालपुष्पावसंकीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे ॥ ४.८.१५ ॥
सालफुलांनी विखुरलेल्या त्या श्रेष्ठ पर्वतावर, शांत समुद्रासारखे सुखाने बसलेले राम.
4.8.16
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा।
उवाच प्रणयाद् रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम् ॥ ४.८.१६ ॥
तेव्हा आनंदित सुग्रीवाने मृदू आणि शुभ वाणीने, प्रेमाने, हर्षाने अडखळणाऱ्या अक्षरांनी रामाला म्हटले.
4.8.17
अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः।
ऋष्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः ॥ ४.८.१७ ॥
भावाने अपमानित झालेला मी, भयाने पीडित होऊन, पत्नी हरवून, अत्यंत दुःखी होऊन या ऋष्यमूक श्रेष्ठ पर्वतावर भटकत आहे.
4.8.18
सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वने सम्भ्रान्तचेतनः।
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ॥ ४.८.१८ ॥
तोच मी, भयाने त्रस्त, वनात भयात बुडालेला, गोंधळलेल्या मनाचा, भाऊ वालीने अपमानित, आणि हे राघवा, त्याच्याशी वैर धरलेला.
4.8.19
वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर।
ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ४.८.१९ ॥
सर्व लोकांना भयंकर असलेल्या हे राम, वालीच्या भयाने पीडित आणि अनाथ अशा माझ्यावरही आपण कृपा करावी.
4.8.20
एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।
प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ ४.८.२० ॥
असे सांगितले गेल्यावर तेजस्वी, धर्मज्ञ आणि धर्मप्रिय असलेले ते काकुत्स्थ राम हसतच सुग्रीवाला उत्तर देऊ लागले.
4.8.21
उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम्।
अद्यैव तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ॥ ४.८.२१ ॥
उपकाराचे फळ म्हणजे मैत्री; अपकार हे शत्रूचे लक्षण आहे. तुझ्या पत्नीचे हरण करणाऱ्याला मी आजच ठार मारीन.
4.8.22
इमे हि मे महाभाग पत्रिणस्तिग्मतेजसः।
कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः ॥ ४.८.२२ ॥
हे महाभागा, हे माझे पंखयुक्त, तीक्ष्ण तेजाचे, कार्तिकेयाच्या वनात जन्मलेले, सोन्याने सजवलेले बाण आहेत.
4.8.23
कङ्कपत्रपरिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः।
सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्राः सरोषा भुजगा इव ॥ ४.८.२३ ॥
कंक पक्ष्याच्या पिसांनी झाकलेले, इंद्राच्या वज्रासारखे, उत्तम पेरे असलेले, अत्यंत तीक्ष्ण टोके असलेले, रागावलेल्या सापांसारखे हे बाण आहेत.
4.8.24
वालिसंज्ञममित्रं ते भ्रातरं कृतकिल्बिषम्।
शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम् ॥ ४.८.२४ ॥
वाली नावाचा तुझा शत्रू, अपराधी असलेला तुझा भाऊ, बाणांनी मारला जाऊन विखुरलेल्या पर्वतासारखा पडलेला पहा.
4.8.25
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ ४.८.२५ ॥
राघवाचे शब्द ऐकून सेनापती सुग्रीवाला अतुलनीय हर्ष झाला आणि तो म्हणाला, "साधु! साधु!"
4.8.26
राम शोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान् गतिः।
वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये ॥ ४.८.२६ ॥
हे राम! मी शोकाने व्याकुळ झालो आहे. शोकग्रस्तांना आपणच आधार आहात. आपल्याला मित्र मानूनच मी आपल्यासमोर विलाप करतो.
4.8.27
त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो मेऽग्निसाक्षिकम्।
कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येन च शपाम्यहम् ॥ ४.८.२७ ॥
अग्नीला साक्षी ठेवून पाणिग्रहणाच्या वेळी आपण माझे मित्र झालात. आपण माझ्या प्राणांप्रमाणे प्रिय आणि अत्यंत आदरणीय आहात. सत्याची शपथ घेऊन मी सांगतो.
4.8.28
वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदाम्यहम्।
दुःखमन्तर्गतं तन्मे मनो हरति नित्यशः ॥ ४.८.२८ ॥
आपल्याला मित्र मानून विश्वासाने मी बोलतो. माझ्या मनात दडलेले ते दुःख माझे मन सतत अस्वस्थ करते.
4.8.29
एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः।
बाष्पदूषितया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम् ॥ ४.८.२९ ॥
इतके बोलून, अश्रूंनी धूसर झालेल्या डोळ्यांनी, अश्रूंनी दाटलेल्या स्वरात तो मोठ्याने बोलू शकत नव्हता.
4.8.30
बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम्।
धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ ॥ ४.८.३० ॥
परंतु अचानक उसळलेल्या अश्रूंच्या वेगाला, नदीच्या प्रवाहासारखा, सुग्रीवाने रामासमोर धैर्याने रोखून धरले.
4.8.31
स निगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे।
विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरूचिवान् ॥ ४.८.३१ ॥
त्यांनी ते अश्रू आवरले, सुंदर डोळे पुसले, उसासा टाकला आणि तेजस्वी सुग्रीव राघवाला पुन्हा म्हणाला.
4.8.32
पुराहं वालिना राम राज्यात् स्वादवरोपितः।
परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतोऽस्मि बलीयसा ॥ ४.८.३२ ॥
हे राम, पूर्वी वालीने मला माझ्याच राज्यातून खाली उतरवले; कठोर शब्द ऐकवून बलवान वालीने मला हाकलून दिले.
4.8.33
हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी।
सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥ ४.८.३३ ॥
त्याने माझी पत्नी हरण केली; ती मला प्राणांपेक्षाही प्रिय होती. माझे जे मित्र होते ते बंधनात अडकवले गेले आहेत.
4.8.34
यत्नवांश्च स दुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव।
बहुशस्तप्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया ॥ ४.८.३४ ॥
हे राघवा, तो दुष्टात्मा माझ्या विनाशासाठी प्रयत्नशील आहे; त्याने पाठवलेले अनेक वानर मी मारले आहेत.
4.8.35
शङ्कया त्वेतयाहं च दृष्ट्वा त्वामपि राघव।
नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥ ४.८.३५ ॥
हे राघवा, या शंकेमुळेच तुला पाहूनही मी तुझ्याजवळ जात नाही; भीत असलेला मी भयात आहे, कारण भयात सर्वजण घाबरतात.
4.8.36
केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे।
अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान् कृच्छ्रगतोऽपि सन् ॥ ४.८.३६ ॥
हनुमान आदी हेच केवळ माझे सहाय्यक आहेत; म्हणून संकटात असूनही आज मी प्राण धारण करत आहे.
4.8.37
एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः।
सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति चास्थिते ॥ ४.८.३७ ॥
हे वानर स्नेहाळ आहेत; सर्व बाजूंनी ते माझे रक्षण करतात. मी जिथे जातो तिथे ते माझ्याबरोबर जातात, आणि मी बसलो असताना सदैव माझ्याजवळ उभे राहतात.
4.8.38
संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते।
स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः ॥ ४.८.३८ ॥
रामा, हा माझा संक्षिप्त वृत्तांत आहे; विस्ताराने तुम्हाला काय सांगू? माझा मोठा भाऊ वाली, जो पराक्रमासाठी प्रसिद्ध आहे, तोच माझा शत्रू आहे.
4.8.39
तद्विनाशेऽपि मे दुःखं प्रमृष्टं स्यादनन्तरम्।
सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम् ॥ ४.८.३९ ॥
त्याच्या नाशानंतरच माझे दुःख पुसले जाईल; माझे सुख आणि माझे जीवनही त्याच्या नाशावर अवलंबून आहे.
4.8.40
एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः।
दुःखितः सुखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः ॥ ४.८.४० ॥
रामा, शोकाने पीडित होऊन मी तुम्हाला निवेदन केलेल्या माझ्या दुःखाचा अंत हाच आहे; दुःखी असो वा सुखी, मित्रासाठी मित्रच सदैव आश्रय असतो.
4.8.41
श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत्।
किं निमित्तमभूद् वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४.८.४१ ॥
हे वचन ऐकून राम सुग्रीवाला म्हणाला — "या वैराचे कारण काय होते? मला ते यथार्थपणे ऐकायचे आहे."
4.8.42
सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर।
आनन्तर्याद् विधास्यामि सम्प्रधार्य बलाबलम् ॥ ४.८.४२ ॥
हे वानरा, तुझ्या वैराचे कारण ऐकल्यावर बलाबल पाहून मी तत्काळ कृती करीन.
4.8.43
बलवान् हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम्।
वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः ॥ ४.८.४३ ॥
तुला अपमानित झाल्याचे ऐकून माझा क्रोध प्रबळपणे वाढत आहे; पावसाळ्यात पाण्याचा वेग वाढतो तसा, तो माझे हृदय कंपित करीत आहे.
4.8.44
हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः।
सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव ॥ ४.८.४४ ॥
आनंदाने, निर्भयपणे सांग, तोपर्यंत मी धनुष्याला प्रत्यंचा लावतो; माझा सोडलेला बाणच तुझ्या शत्रूला पाडेल.
4.8.45
एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना।
प्रहर्षमतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ४.८.४५ ॥
महात्मा काकुत्स्थ (राम) असे बोलताच सुग्रीवाला चार वानरांसह अतुल आनंद झाला.
4.8.46
ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे।
वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४.८.४६ ॥
तेव्हा प्रसन्न मुखाने सुग्रीव लक्ष्मणाच्या थोरल्या भावाला त्या वैराचे कारण सांगू लागला.