वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.22.1
सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसेश्वरः।
प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥ ५.२२.१ ॥
सीतेचे कठोर बोल ऐकून राक्षसराज रावण त्या दर्शनाने प्रिय असलेल्या सीतेला अप्रिय असे बोलला.
5.22.2
यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा।
यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा ॥ ५.२२.२ ॥
स्त्रियांना जसे जसे सांत्वन दिले जाते तसतशा त्या वश होतात; आणि जो जितके प्रिय बोलतो तितका तो (स्त्रियांकडून) अपमानित होतो.
5.22.3
संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः।
द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ॥ ५.२२.३ ॥
कुशल सारथी धावणाऱ्या घोड्यांना वाटेत आवरतो, तसा तुझ्याविषयी उत्पन्न झालेला माझा काम माझ्या क्रोधाला आवरत आहे.
5.22.4
वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन् किल निबध्यते।
जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते ॥ ५.२२.४ ॥
माणसांची काम-वासना वाकडी असते; जिच्याशी ती बांधली जाते त्या व्यक्तीविषयी करुणा आणि स्नेहही निर्माण होतो.
5.22.5
एतस्मात् कारणान्न त्वां घातयामि वरानने।
वधार्हामवमानार्हां मिथ्या प्रव्रजने रताम् ॥ ५.२२.५ ॥
याच कारणामुळे, हे सुंदर मुखी, मी तुला मारत नाही; तू वधार्ह आहेस, अपमानार्ह आहेस, व्यर्थ वनवासी संन्यासात रमणारी आहेस.
5.22.6
परुषाणि हि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम्।
तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः ॥ ५.२२.६ ॥
हे मैथिली, तू मला जी जी कठोर वचने बोलतेस, त्या प्रत्येकासाठी तुला भयंकर वधच योग्य आहे.
5.22.7
एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः।
क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत् ॥ ५.२२.७ ॥
असे वैदेहीला सांगून, राक्षसाधिपती रावण क्रोध आणि आवेशाने भरलेला होऊन सीतेला उत्तरादाखल म्हणाला.
5.22.8
द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस्ते मया कृतः।
ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि ॥ ५.२२.८ ॥
मी तुझ्यासाठी ठरवलेली मुदत, ते दोन महिने मला सोसायला हवेत. मग, हे सुंदर वर्णाच्या स्त्री, तू माझ्या शय्येवर चढ.
5.22.9
द्वाभ्यामूर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम्।
मम त्वां प्रातराशार्थे सूदाश्छेत्स्यन्ति खण्डशः ॥ ५.२२.९ ॥
दोन महिन्यांनंतरही तू मला पती म्हणून इच्छिले नाहीस, तर माझे स्वयंपाकी सकाळच्या भोजनासाठी तुझे तुकडे करून कापतील.
5.22.10
तां भर्त्स्यमानां सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम्।
देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विकृतेक्षणाः ॥ ५.२२.१० ॥
राक्षसेंद्राने धमकावल्या जाणाऱ्या जानकीला पाहून, भयाने विकृत नेत्र झालेल्या त्या देव-गंधर्व कन्या दुःखी झाल्या.
5.22.11
ओष्ठप्रकारैरपरा नेत्रैर्वक्त्रैस्तथापराः।
सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥ ५.२२.११ ॥
काहींनी ओठांच्या खुणांनी, काहींनी डोळ्यांनी, तर काहींनी चेहऱ्याच्या हावभावांनी, त्या राक्षसाने धमकावलेल्या सीतेचे सांत्वन केले.
5.22.12
ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम्।
उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौटीर्यगर्वितम् ॥ ५.२२.१२ ॥
त्यांच्याकडून धीर मिळालेली सीता, आपल्या शीलाने आणि शौर्याने अभिमानी होऊन, राक्षसाधिपती रावणाला आपल्या हिताचे शब्द बोलली.
5.22.13
नूनं न ते जनः कश्चिदस्मिन्निःश्रेयसि स्थितः।
निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद् विगर्हितात् ॥ ५.२२.१३ ॥
निश्चितच तुझे कल्याण इच्छिणारा कोणीही तुझ्याजवळ नाही, जो या निंदनीय कर्मापासून तुला परावृत्त करील.
5.22.14
मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः।
त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः ॥ ५.२२.१४ ॥
धर्मात्मा रामाची पत्नी, इंद्राची पत्नी शचीसारखी अशा मला, तुझ्याखेरीज त्रैलोक्यात मनानेही कोण इच्छील?
5.22.15
राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः।
उक्तवानसि यत् पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ॥ ५.२२.१५ ॥
हे राक्षसाधमा! अमिततेजस्वी रामाच्या भार्येबद्दल तू पापमय शब्द बोललास; त्याच्यापासून तू कुठे सुटशील?
5.22.16
यथा दृप्तश्च मातंगः शशश्च सहितौ वने।
तथा द्विरदवद् रामस्त्वं नीच शशवत् स्मृतः ॥ ५.२२.१६ ॥
वनात मदोन्मत्त हत्ती आणि ससा एकत्र असावेत तसे, राम हत्तीसारखा आणि हे नीचा, तू सशासारखा मानला गेला आहेस.
5.22.17
स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे।
चक्षुषो विषये तस्य न यावदुपगच्छसि ॥ ५.२२.१७ ॥
इथे इक्ष्वाकूंचा स्वामी रामाची निंदा करीत असूनही तुला लाज वाटत नाही का? त्याच्या दृष्टीच्या पल्ल्यात तू येईपर्यंतच हे सर्व चालेल.
5.22.18
इमे ते नयने क्रूरे विकृते कृष्णपिंगले।
क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्य निरीक्षतः ॥ ५.२२.१८ ॥
तुझे हे क्रूर, विकृत, काळे-पिंगट डोळे, हे अनार्या, मला पाहत असताना जमिनीवर का कोसळले नाहीत?
5.22.19
तस्य धर्मात्मनः पत्नी स्नुषा दशरथस्य च।
कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यति ॥ ५.२२.१९ ॥
मी त्या धर्मात्म्या रामाची पत्नी आणि दशरथाची सून आहे; पापी, माझ्याशी असे बोलताना तुझी जीभ का झडत नाही?
5.22.20
असंदेशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात्।
न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा ॥ ५.२२.२० ॥
रामाच्या आज्ञेशिवाय आणि माझे तप जपण्यासाठी, हे दशग्रीवा, मी माझ्या तेजाने तुला भस्म करत नाही.
5.22.21
नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः।
विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ ५.२२.२१ ॥
त्या बुद्धिमान रामाची पत्नी मला कोणीही हरण करू शकत नाही. तुझ्या वधासाठीच विधी योजला गेला आहे, यात संशय नाही.
5.22.22
शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च।
अपोह्य रामं कस्माच्चिद् दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥ ५.२२.२२ ॥
तू शूर आहेस, कुबेराचा बंधू आहेस, सैन्यबळाने संपन्न आहेस; तरीही रामाला टाकून तू पत्नीचोरी का केलीस?
5.22.23
सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः।
विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत ॥ ५.२२.२३ ॥
सीतेचे शब्द ऐकून राक्षसाधिपती रावणाने आपले क्रूर डोळे विस्फारून जानकीकडे पाहिले.
5.22.24
नीलजीमूतसंकाशो महाभुजशिरोधरः।
सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्तजिह्वोग्रलोचनः ॥ ५.२२.२४ ॥
नीळ मेघासारखा, विशाल बाहू व मान असलेला, सिंहासारखी चाल व सत्त्व असलेला, तेजस्वी रावण पेटती जीभ व भयंकर नेत्रांसह दिसला.
5.22.25
चलाग्रमुकुटप्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः।
रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्तांगदविभूषणः ॥ ५.२२.२५ ॥
चंचल टोकांच्या मुकुटाने उंच, विचित्र माळा आणि अनुलेपन धारण केलेला, लाल माळा व वस्त्र परिधान केलेला, तापवलेल्या सोन्याच्या अंगदांनी विभूषित.
5.22.26
श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन सुसंवृतः।
अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः ॥ ५.२२.२६ ॥
काळ्या मोठ्या कटिसूत्राने चांगले वेढलेला, अमृत-मंथनाच्या वेळी सर्पाने बांधलेल्या मंदर पर्वतासारखा.
5.22.27
ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः।
शुशुभेऽचलसंकाशः शृंगाभ्यामिव मन्दरः ॥ ५.२२.२७ ॥
त्या दोन्ही परिपूर्ण बाहूंनी तो राक्षसराज पर्वतासारखा शोभला, दोन शिखरांनी मंदर पर्वतासारखा.
5.22.28
तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः।
रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः ॥ ५.२२.२८ ॥
नव्या सूर्यासारख्या रंगाच्या कुंडलांनी विभूषित, लाल पालवी व फुलांच्या अशोक वृक्षांनी युक्त पर्वतासारखा.
5.22.29
स कल्पवृक्षप्रतिमो वसन्त इव मूर्तिमान्।
श्मशानचैत्यप्रतिमो भूषितोऽपि भयंकरः ॥ ५.२२.२९ ॥
तो कल्पवृक्षासारखा, मूर्तिमंत वसंतासारखा, स्मशानातील चैत्यासारखा — अलंकृत असूनही भयंकर होता.
5.22.30
अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः।
उवाच रावणः सीतां भुजंग इव निःश्वसन् ॥ ५.२२.३० ॥
वैदेहीकडे पाहत, रागाने लाल डोळ्यांनी, सापासारखा निःश्वास टाकत रावण सीतेशी बोलला.
5.22.31
अनयेनाभिसम्पन्नमर्थहीनमनुव्रते।
नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः संध्यामिवौजसा ॥ ५.२२.३१ ॥
अन्यायाने युक्त, अर्थहीन, माझ्या अनुसरण करणारी! सूर्य आपल्या तेजाने संध्येचा नाश करतो तसा आज मी तुला नष्ट करीन.
5.22.32
इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः।
संददर्श ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥ ५.२२.३२ ॥
मैथिलीला असे सांगून शत्रूंना भयभीत करणारा राजा रावण तेथील भयानक दिसणाऱ्या सर्व राक्षसींकडे पाहू लागला.
5.22.33
एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा।
गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम् ॥ ५.२२.३३ ॥
एक डोळ्याच्या, एक कानाच्या, कानांनाच पांघरूण असलेल्या, गाईच्या कानाच्या, हत्तीच्या कानाच्या, लांब कानाच्या आणि कानच नसलेल्या.
5.22.34
हस्तिपद्यश्वपद्यौ च गोपदीं पादचूलिकाम्।
एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम् ॥ ५.२२.३४ ॥
हत्तीच्या पायांच्या, घोड्याच्या पायांच्या, गाईच्या पायांच्या, लहान पायांच्या, एका पायाच्या, रुंद पायांच्या आणि पाय नसलेल्या.
5.22.35
अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम्।
अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वानखामपि ॥ ५.२२.३५ ॥
अतिशय मोठे डोके व मान असलेल्या, अतिशय मोठे स्तन व पोट असलेल्या, अतिशय मोठे तोंड व डोळे असलेल्या, तसेच लांब जीभ व नखे असलेल्या.
5.22.36
अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम्।
यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी ॥ ५.२२.३६ ॥
नाक नसलेल्या, सिंहमुखी, गाईच्या मुखाच्या, डुकराच्या मुखाच्या — जेणेकरून जानकी सीता लवकरच माझ्या वशात यावी.
5.22.37
तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य वा।
प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः ॥ ५.२२.३७ ॥
असेच, हे राक्षसींनो, तुम्ही सर्वजणी लवकर एकत्र येऊन, अनुकूल आणि प्रतिकूल उपायांनी, साम, दान इत्यादी आणि भेद या उपायांनी (सीतेला वश करण्याचा) प्रयत्न करा.
5.22.39
आवर्जयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च।
काममन्युपरीतात्मा जानकीं प्रति गर्जत।
उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी ॥ ५.२२.३९ ॥
दंड उगारून भीती दाखवून वैदेहीला वश करा. काम आणि क्रोधाने व्यापलेल्या मनाने जानकीकडे गर्जना करा. तेव्हा धान्यमालिनी नावाची राक्षसी लगेच जवळ येऊन (म्हणाली).
5.22.40
परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत्।
मया क्रीड महाराज सीतया किं तवानया ॥ ५.२२.४० ॥
दशग्रीवाला आलिंगन देऊन ती हे शब्द म्हणाली: "हे महाराज, माझ्याबरोबर रमा; या सीतेने तुम्हाला काय उपयोग?"
5.22.41
विवर्णया कृपणया मानुष्या राक्षसेश्वर।
नूनमस्यां महाराज न देवा भोगसत्तमान् ॥ ५.२२.४१ ॥
हे राक्षसेश्वरा, ही फिकी पडलेली, दीन मानुषी आहे. हे महाराज, निश्चितच हिच्यात देव उत्तम भोग देतील असे काही नाही.
5.22.42
विदधत्यमरश्रेष्ठास्तव बाहुबलार्जितान्।
अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते ॥ ५.२२.४२ ॥
देवश्रेष्ठ तुमच्या बाहुबलाने मिळवलेले भोग हिच्यामार्फत देत नाहीत. अनिच्छुक स्त्रीची कामना करणाऱ्याचे शरीर संतप्त होते.
5.22.43
इच्छतीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना।
एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली।
प्रहसन् मेघसंकाशो राक्षसः स न्यवर्तत ॥ ५.२२.४३ ॥
जी इच्छुक आहे, तिची कामना करणाऱ्यालाच सुंदर प्रीती लाभते. राक्षसीने असे म्हटल्यावर तो बलवान राक्षस मेघासारखा हसत तिला उचलून परत फिरला.
5.22.44
प्रस्थितः स दशग्रीवः कम्पयन्निव मेदिनीम्।
ज्वलद्भास्करसंकाशं प्रविवेश निवेशनम् ॥ ५.२२.४४ ॥
दशग्रीव निघाला आणि जणू पृथ्वी कंपित करत, प्रज्वलित सूर्यासारख्या आपल्या निवासस्थानात शिरला.
5.22.45
देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च तास्ततः।
परिवार्य दशग्रीवं प्रविशुस्ता गृहोत्तमम् ॥ ५.२२.४५ ॥
देव-गंधर्व कन्या आणि नाग कन्या यांनीही मग दशग्रीवाला वेढून त्या उत्तम गृहात प्रवेश केला.
5.22.46
स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां
प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः।
विहाय सीतां मदनेन मोहितः
स्वमेव वेश्म प्रविवेश रावणः ॥ ५.२२.४६ ॥
मदनाने मोहित झालेला रावण धर्मपरायण, थरथरणाऱ्या मैथिलीला दटावून, सीतेला सोडून आपल्याच महालात शिरला.