વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 5.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.46.1
हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना।
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ ५.४६.१ ॥
મહાત્મા વાનરે મંત્રીપુત્રોને માર્યા છે એ જાણીને, પોતાનો આકાર છુપાવીને રાવણે ઉત્તમ નિશ્ચય કર્યો.
5.46.2
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम्।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् ॥ ५.४६.२ ॥
તેણે વિરૂપાક્ષ, યૂપાક્ષ, દુર્ધર નામના રાક્ષસ, પ્રઘસ અને ભાસકર્ણ—સેનાના અગ્રણી આ પાંચ નાયકોને (આજ્ઞા આપી).
5.46.3
संदिदेश दशग्रीवो वीरान् नयविशारदान्।
हनूमद्ग्रहणेऽव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि ॥ ५.४६.३ ॥
દશગ્રીવે નીતિકુશળ, હનુમાનને પકડવામાં અચળ, યુદ્ધમાં વાયુવેગ સમાન વીરોને આજ્ઞા આપી.
5.46.4
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः।
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ॥ ५.४६.४ ॥
'સેનાના અગ્રભાગે જનારા તમે સૌ, મહાબળ સાથે, ઘોડા, રથ, હાથી સહિત જાઓ; તે વાનરને શિક્ષા કરવી.'
5.46.5
यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात् तमासाद्य वनालयम्।
कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधितम् ॥ ५.४६.५ ॥
તે વનવાસી પાસે પહોંચીને સાવધાનીથી જ વર્તવું; દેશ-કાળને વિરુદ્ધ ન હોય એ રીતે કાર્યનું આયોજન પણ કરવું.
5.46.6
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रति तर्कयन्।
सर्वथा तन्महद् भूतं महाबलपरिग्रहम् ॥ ५.४६.६ ॥
તે વાનરના કર્મ પરથી વિચારતા હું તેને સામાન્ય માનતો નથી; તે સર્વથા મહાબળવાળો મહાન પ્રાણી છે.
5.46.7
वानरोऽयमिति ज्ञात्वा नहि शुद्ध्यति मे मनः।
नैवाहं तं कपिं मन्ये यथेयं प्रस्तुता कथा ॥ ५.४६.७ ॥
આ વાનર છે એમ જાણવા છતાં મારું મન શુદ્ધ થતું નથી. જેવી આ વાત રજૂ થઈ છે, હું તે વાનરને તેવો માનતો નથી.
5.46.8
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्।
सनागयक्षगन्धर्वदेवासुरमहर्षयः ॥ ५.४६.८ ॥
આ ઇન્દ્ર દ્વારા અથવા તપોબળથી આપણા માટે જ મોકલાયેલું હોઈ શકે; નાગો, યક્ષો, ગંધર્વો, દેવો, અસુરો અને મહર્ષિઓ સાથે.
5.46.9
युष्माभिः प्रहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः।
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः ॥ ५.४६.९ ॥
તમે મોકલેલા બધાને મેં મારી સાથે મળીને જીતી લીધા છે; તેમના દ્વારા આપણું કંઈક અહિત અવશ્ય થવાનું છે.
5.46.10
तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम्।
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ॥ ५.४६.१० ॥
તે જ સાચું છે, એમાં કોઈ સંદેહ નથી; તેને બળપૂર્વક પકડી લેવામાં આવે. સેનાના અગ્રભાગે જનારા મહાબળવાન તમે સૌ જાઓ.
5.46.11
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति।
नावमन्यो भवद्भिश्च कपिर्धीरपराक्रमः ॥ ५.४६.११ ॥
ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સહિત એ વાનરને શિક્ષા કરવામાં આવે. તમારે એ વાનરને તુચ્છ ગણવો નહીં; તે ધીર પરાક્રમી છે.
5.46.12
दृष्टा हि हरयः पूर्वे मया विपुलविक्रमाः।
वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ॥ ५.४६.१२ ॥
મેં પહેલાં વિપુલ પરાક્રમી વાનરોને જોયા છે; વાલી અને સુગ્રીવ સહિત, તથા મહાબળવાન જાંબવાનને પણ.
5.46.13
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः।
नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ॥ ५.४६.१३ ॥
સેનાપતિ નીલ અને દ્વિવિદ વગેરે બીજા — તેમની ગતિ ભયંકર નહોતી, તેમનું તેજ કે પરાક્રમ પણ નહોતું.
5.46.14
न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम्।
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ॥ ५.४६.१४ ॥
આ બુદ્ધિ નથી, બળ-ઉત્સાહ નથી, કે આ રૂપધારણ પણ નથી; આ મહાન સત્ત્વ જાણવું — વાનરરૂપે તે સ્થિત છે.
5.46.15
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः।
कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः ॥ ५.४६.१५ ॥
મહાન પ્રયત્ન કરીને તેને નિગ્રહ કરવો; ખરેખર ઇન્દ્ર સહિત ત્રણેય લોક, દેવ, અસુર અને માનવો (પણ તેની સામે ટકી શકે નહીં).
5.46.16
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे।
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ॥ ५.४६.१६ ॥
યુદ્ધભૂમિમાં તમે તેની સામે ઊભા રહેવા સમર્થ નથી; તેમ છતાં, નીતિજ્ઞે યુદ્ધમાં વિજયની ઇચ્છા રાખીને (ઉપાય કરવો જોઈએ).
5.46.17
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला।
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ॥ ५.४६.१७ ॥
પોતાની રક્ષા પ્રયત્નપૂર્વક કરવી જોઈએ, કારણ કે યુદ્ધની સિદ્ધિ ચંચળ છે. તે બધા મહાતેજસ્વી સ્વામીનું વચન સ્વીકારીને (આગળ વધ્યા).
5.46.18
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः।
रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः ॥ ५.४६.१८ ॥
મહાવેગવાળા, અગ્નિ સમાન તેજસ્વી તેઓ ઊછળી ઊઠ્યા; રથો સાથે, મદમસ્ત હાથીઓ સાથે અને મહાવેગવાન ઘોડાઓ સાથે.
5.46.19
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपहिता बलैः।
ततस्तु ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ॥ ५.४६.१९ ॥
વિવિધ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી સજ્જ સર્વ સેનાઓ સાથે, ત્યારે તે વીરોએ ઝળહળતા મહાકપિને જોયા.
5.46.20
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्।
तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् ॥ ५.४६.२० ॥
પોતાના તેજકિરણોની માળા પહેરેલા, ઉગતા સૂર્ય જેવા, તોરણ પર ઊભેલા, મહાવેગ, મહાસત્ત્વ અને મહાબળવાળા (તેને).
5.46.21
महामतिं महोत्साहं महाकायं महाभुजम्।
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ॥ ५.४६.२१ ॥
મહાબુદ્ધિ, મહોત્સાહ, વિશાળ કાયા અને વિશાળ ભુજાવાળા તેને જોઈને તેઓ સૌ સર્વ દિશાઓમાં ઊભા રહ્યા.
5.46.22
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः।
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः।
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥ ५.४६.२२ ॥
તે તે ભયંકર શસ્ત્રો સાથે તેઓ ચારેય બાજુથી તેના પર ધસી પડ્યા. તેના મસ્તક પર દુર્ધરે છોડેલા પાંચ લોખંડના, તીક્ષ્ણ, સફેદ, ટોચ પીળી એવા બાણ — કમળની પાંખડીની આભાવાળા — પડ્યા.
5.46.23
स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः।
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ॥ ५.४६.२३ ॥
તે પાંચ બાણોથી મસ્તક પર ઘાયલ થયેલો તે વાનર ગર્જના કરતો આકાશમાં કૂદી પડ્યો, દસેય દિશાઓને ગજાવતો.
5.46.24
ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः।
किरन् शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः ॥ ५.४६.२४ ॥
ત્યારે વીર દુર્ધર રથ સહિત, ધનુષ્યે દોરી ચઢાવીને, સેંકડો બાણો વરસાવતો તે મહાબળવાન પર ધસી ગયો.
5.46.25
स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम्।
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ॥ ५.४६.२५ ॥
તે વાનરે આકાશમાં બાણવર્ષા કરતા તેને રોક્યો; વર્ષાઋતુના અંતે વરસતા મેઘને પવન રોકે તેમ.
5.46.26
अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः।
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वीर्यवान् ॥ ५.४६.२६ ॥
દુર્ધરથી પીડિત થયેલા વાયુપુત્રે ફરી ગર્જના કરી; પરાક્રમી તે વધુ મોટા થયા.
5.46.27
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः।
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ॥ ५.४६.२७ ॥
મહાવેગવાન તે વાનર અચાનક દૂર કૂદીને દુર્ધરના રથ પર પડ્યો; પર્વત પર વીજળીનો ઢગલો પડે તેમ.
5.46.28
ततः स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम्।
विहाय न्यपतद् भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ॥ ५.४६.२८ ॥
ત્યારે આઠ ઘોડા કચડાયેલો, ધરી અને કૂબર તૂટેલો રથ છોડીને દુર્ધર પ્રાણ ત્યજેલા જેમ ભૂમિ પર પડ્યો.
5.46.29
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि।
तौ जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिंदमौ ॥ ५.४६.२९ ॥
ભૂમિ પર પડેલા તેને જોઈ વિરૂપાક્ષ અને યૂપાક્ષ ક્રોધે ભરાયા; શત્રુદમન એ બન્ને દુર્ધર્ષ ઊછળ્યા.
5.46.30
स ताभ्यां सहसोत्प्लुत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे।
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ॥ ५.४६.३० ॥
તે અચાનક ઊછળીને નિર્મળ આકાશમાં સ્થિર થયો; પણ મહાબાહુ વાનરની છાતી પર તે બન્નેના મુદ્ગરોથી પ્રહાર થયો.
5.46.31
तयोर्वेगवतोर्वेगं निहत्य स महाबलः।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्ण इव वेगितः ॥ ५.४६.३१ ॥
તે બંનેના વેગવાન પ્રહારને રોકીને, તે મહાબલી ફરી ભૂમિ પર પડ્યો, વેગથી ઊતરેલા ગરુડની જેમ.
5.46.32
स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥ ५.४६.३२ ॥
તે વાનર, પવનપુત્ર, એક સાલ વૃક્ષ પાસે જઈ તેને ઉખાડીને, તે બંને વીર રાક્ષસોને હણી નાખ્યા.
5.46.33
ततस्तांस्त्रीन् हतान् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना।
अभिपेदे महावेगः प्रहस्य प्रघसो बली ॥ ५.४६.३३ ॥
તે ત્રણેયને વેગવાન વાનરે હણ્યા છે એમ જાણીને, મહાવેગી બળવાન પ્રઘસ હસતાં હસતાં તેની તરફ આગળ વધ્યો.
5.46.34
भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान्।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ ॥ ५.४६.३४ ॥
અત્યંત ક્રોધિત, પરાક્રમી ભાસકર્ણે શૂળ ઉપાડીને એક બાજુએથી તે યશસ્વી કપિશાર્દૂલની સામે ઊભો રહ્યો.
5.46.35
पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत्।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिकुञ्जरम् ॥ ५.४६.३५ ॥
પ્રઘસે તીક્ષ્ણ અણીવાળા પટ્ટિશથી પ્રતિપ્રહાર કર્યો; ભાસકર્ણ રાક્ષસે શૂળથી તે કપિકુંજરને પ્રહાર કર્યો.
5.46.36
स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः।
अभवद् वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥ ५.४६.३६ ॥
તે બંનેના પ્રહારોથી તેનાં અંગો ઘાયલ થયાં, રૂંવાડાં લોહીથી ભીજાયાં; તે ક્રોધિત વાનર ઉગતા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી બન્યો.
5.46.37
समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम्।
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः।
गिरिशृङ्गसुनिष्पिष्टौ तिलशस्तौ बभूवतुः ॥ ५.४६.३७ ॥
મૃગો, હિંસક પ્રાણીઓ અને વૃક્ષો સહિત પર્વતનું શિખર ઉખેડીને વીર કપિકુંજર હનુમાને તે બંને રાક્ષસોને માર્યા. પર્વતશિખરથી સારી રીતે કચડાઈને તેઓ તલ જેટલા ટુકડા થઈ ગયા.
5.46.38
ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु।
बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः ॥ ५.४६.३८ ॥
પછી પાંચેય સેનાપતિઓ પડી જતાં, તે વાનરે બાકી રહેલી સેનાનો પણ નાશ કર્યો.
5.46.39
अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान्।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ॥ ५.४६.३९ ॥
ઘોડાઓને ઘોડાઓથી, હાથીઓને હાથીઓથી, યોદ્ધાઓને યોદ્ધાઓથી, રથોને રથોથી તે કપિએ નષ્ટ કર્યા; જેમ સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર અસુરોનો નાશ કરે છે તેમ.
5.46.40
हयैर्नागैस्तुरंगैश्च भग्नाक्षैश्च महारथैः।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥ ५.४६.४० ॥
ઘોડાઓ, હાથીઓ, અશ્વો, ભાંગી પડેલા મહારથીઓ અને માર્યા ગયેલા રાક્ષસોથી ભૂમિ ચારે બાજુથી માર્ગ-રુદ્ધ થઈ ગઈ.
5.46.41
ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे
निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान्।
तथैव वीरः परिगृह्य तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ५.४६.४१ ॥
પછી તે કપિએ યુદ્ધમાં તે સેનાપતિઓ અને વીરોને તેમની સેના અને વાહનો સહિત માર્યા; તે વીર તોરણને પકડીને પ્રજાના સંહારના સમયે ઊભેલા કાળની જેમ ઊભો રહ્યો.