वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.46.1
हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना।
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ ५.४६.१ ॥
महात्मा वानराने मंत्रिपुत्रांना मारल आहे हे जाणून, आपला आकार लपवून रावणाने उत्तम निश्चय केला.
5.46.2
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम्।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् ॥ ५.४६.२ ॥
त्याने विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्धर नावाचा राक्षस, प्रघस आणि भासकर्ण—सेनेच्या अग्रभागी असलेल्या या पाच नायकांना (आज्ञा दिली).
5.46.3
संदिदेश दशग्रीवो वीरान् नयविशारदान्।
हनूमद्ग्रहणेऽव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि ॥ ५.४६.३ ॥
दशग्रीवाने नीतिनिपुण, हनुमानाला पकडण्यात अविचल, युद्धात वायूच्या वेगासमान वीरांना आज्ञा दिली.
5.46.4
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः।
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ॥ ५.४६.४ ॥
'सेनेच्या अग्रभागी जाणारे तुम्ही सर्व, महाबल सोबत घेऊन, घोडे, रथ, हत्तींसह जा; त्या वानराला शिक्षा द्यावी.'
5.46.5
यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात् तमासाद्य वनालयम्।
कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधितम् ॥ ५.४६.५ ॥
त्या वनवासीपर्यंत पोहोचून सावधगिरीने वागले पाहिजे; देश-काळाला विरोध न होईल असे कर्मही ठरवले पाहिजे.
5.46.6
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रति तर्कयन्।
सर्वथा तन्महद् भूतं महाबलपरिग्रहम् ॥ ५.४६.६ ॥
त्या वानराच्या कर्मावरून विचार करता मी त्याला साधारण मानत नाही; तो सर्वथा महाबलाने युक्त महान प्राणी आहे.
5.46.7
वानरोऽयमिति ज्ञात्वा नहि शुद्ध्यति मे मनः।
नैवाहं तं कपिं मन्ये यथेयं प्रस्तुता कथा ॥ ५.४६.७ ॥
हा वानर आहे हे जाणूनही माझे मन शुद्ध होत नाही. जशी ही गोष्ट पुढे आणली गेली आहे, त्या वानराला मी तसा मानत नाही.
5.46.8
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्।
सनागयक्षगन्धर्वदेवासुरमहर्षयः ॥ ५.४६.८ ॥
हे इंद्राने किंवा तपोबलाने आपल्यासाठीच पाठवलेले असावे; नाग, यक्ष, गंधर्व, देव, असुर आणि महर्षींसह.
5.46.9
युष्माभिः प्रहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः।
तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः ॥ ५.४६.९ ॥
तुम्ही पाठवलेल्या सर्वांना मी माझ्यासह जिंकले आहे; त्यांच्याकडून आपले काही तरी अहित निश्चितच होणार आहे.
5.46.10
तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम्।
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ॥ ५.४६.१० ॥
तेच खरे, यात संशय नाही; त्याला बलपूर्वक पकडावे. सेनेच्या अग्रभागी जाणारे महाबलशाली तुम्ही सर्व जा.
5.46.11
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति।
नावमन्यो भवद्भिश्च कपिर्धीरपराक्रमः ॥ ५.४६.११ ॥
घोडे, रथ आणि हत्तींसह त्या वानराला शिक्षा द्यावी. तुम्ही त्या वानराला क्षुल्लक समजू नये; तो धीर पराक्रमी आहे.
5.46.12
दृष्टा हि हरयः पूर्वे मया विपुलविक्रमाः।
वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ॥ ५.४६.१२ ॥
मी यापूर्वी विपुल पराक्रमी वानरांना पाहिले आहे; वाली आणि सुग्रीवासह, तसेच महाबली जांबवानलाही.
5.46.13
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः।
नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ॥ ५.४६.१३ ॥
सेनापती नील आणि द्विविद इत्यादी इतर — त्यांची गती भयंकर नव्हती, त्यांचे तेजही नव्हते आणि पराक्रमही नव्हता.
5.46.14
न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम्।
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ॥ ५.४६.१४ ॥
ही बुद्धी नाही, बल-उत्साहही नाही, ते रूप धारण करणेही नाही; हे महान सत्त्व समजावे — वानररूपात ते स्थित आहे.
5.46.15
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः।
कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः ॥ ५.४६.१५ ॥
मोठा प्रयत्न करून याला वश करावे; खरोखर इंद्रासह तिन्ही लोक, देव, असुर, मानव (यांनाही त्याच्यासमोर उभे राहता येणार नाही).
5.46.16
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे।
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ॥ ५.४६.१६ ॥
रणांगणावर तुम्ही त्याच्यासमोर उभे राहण्यास समर्थ नाही; तरीही नीतिज्ञाने युद्धात विजयाची इच्छा धरून (उपाय करावा).
5.46.17
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला।
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ॥ ५.४६.१७ ॥
स्वतःचे रक्षण प्रयत्नपूर्वक करावे, कारण युद्धातील सिद्धी चंचल असते. ते सर्व महातेजस्वी स्वामींचा आदेश स्वीकारून (पुढे सरसावले).
5.46.18
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः।
रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः ॥ ५.४६.१८ ॥
महावेगवान, अग्नीसमान तेजस्वी ते उसळून उठले; रथांसह, मदोन्मत्त हत्तींसह आणि महावेगवान घोड्यांसह.
5.46.19
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपहिता बलैः।
ततस्तु ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ॥ ५.४६.१९ ॥
विविध तीक्ष्ण शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या सर्व सैन्यांसह, तेव्हा त्या वीरांनी प्रकाशमान महाकपीला पाहिले.
5.46.20
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्।
तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् ॥ ५.४६.२० ॥
स्वतःच्या तेजाच्या किरणांची माळ घातलेला, उगवत्या सूर्यासारखा, तोरणावर उभा असलेला, महावेग, महासत्त्व आणि महाबल असलेला (त्याला).
5.46.21
महामतिं महोत्साहं महाकायं महाभुजम्।
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ॥ ५.४६.२१ ॥
महाबुद्धी, महोत्साह, विशाल देह आणि विशाल बाहू असलेल्या त्याला पाहून ते सर्व सर्व दिशांना उभे राहिले.
5.46.22
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः।
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः।
शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥ ५.४६.२२ ॥
त्या त्या भयंकर शस्त्रांनी ते सर्व बाजूंनी त्याच्यावर तुटून पडले. त्याच्या मस्तकावर दुर्धराने सोडलेले पाच लोखंडी, तीक्ष्ण, पांढरे, टोकांना पिवळे असलेले बाण — कमळाच्या पाकळ्यांच्या आभेचे — पडले.
5.46.23
स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः।
उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ॥ ५.४६.२३ ॥
त्या पाच बाणांनी मस्तकावर घायाळ झालेला तो वानर गर्जना करीत आकाशात झेपावला, दहाही दिशा दुमदुमवत.
5.46.24
ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः।
किरन् शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः ॥ ५.४६.२४ ॥
तेव्हा वीर दुर्धर रथासह, धनुष्यावर प्रत्यंचा चढवून, शेकडो बाण उधळत त्या महाबलावर चालून गेला.
5.46.25
स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम्।
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ॥ ५.४६.२५ ॥
तो वानर आकाशात बाणवर्षाव करणाऱ्या त्याला अडवू लागला, जसा पावसाळ्याच्या शेवटी वारा वर्षणाऱ्या मेघाला अडवतो.
5.46.26
अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः।
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वीर्यवान् ॥ ५.४६.२६ ॥
दुर्धराने पीडिलेल्या वायुपुत्राने पुन्हा गर्जना केली; वीर्यवान तो अधिकच वाढला.
5.46.27
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः।
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ॥ ५.४६.२७ ॥
महावेगवान तो वानर अचानक दूरवर लाखो उडी घेऊन दुर्धराच्या रथावर कोसळला, जसा पर्वतावर विजांचा ढीग कोसळावा.
5.46.28
ततः स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम्।
विहाय न्यपतद् भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ॥ ५.४६.२८ ॥
मग आठ घोडे चिरडलेला, धुरा आणि कूबर मोडलेला रथ सोडून दुर्धर प्राणत्याग केल्यासारखा भूमीवर कोसळला.
5.46.29
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि।
तौ जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिंदमौ ॥ ५.४६.२९ ॥
जमिनीवर पडलेल्या त्याला पाहून विरूपाक्ष आणि यूपाक्ष संतापले; शत्रुदमन असे ते दुर्धर्ष दोघे वर उडाले.
5.46.30
स ताभ्यां सहसोत्प्लुत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे।
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ॥ ५.४६.३० ॥
तो अचानक वर उडी घेऊन निर्मल आकाशात स्थिरावला; पण महाबाहू वानराच्या छातीवर त्या दोघांच्या मुद्गरांनी प्रहार झाला.
5.46.31
तयोर्वेगवतोर्वेगं निहत्य स महाबलः।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्ण इव वेगितः ॥ ५.४६.३१ ॥
त्या दोघांचा वेगवान प्रहार अडवून, तो महाबली पुन्हा भूमीवर पडला, वेगाने खाली उतरलेल्या गरुडासारखा.
5.46.32
स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥ ५.४६.३२ ॥
तो वानर, पवनपुत्र, एका साल वृक्षाजवळ जाऊन तो उपटून काढून त्या दोन वीर राक्षसांना ठार मारला.
5.46.33
ततस्तांस्त्रीन् हतान् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना।
अभिपेदे महावेगः प्रहस्य प्रघसो बली ॥ ५.४६.३३ ॥
ते तिघेही त्या वेगवान वानराने मारले आहेत हे कळताच, महावेगवान बलवान प्रघस हसत त्याच्याकडे चालून गेला.
5.46.34
भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान्।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ ॥ ५.४६.३४ ॥
अत्यंत संतप्त झालेला, पराक्रमी भासकर्ण भाला घेऊन एका बाजूने त्या यशस्वी कपिशार्दूलासमोर उभा राहिला.
5.46.35
पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत्।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिकुञ्जरम् ॥ ५.४६.३५ ॥
प्रघसाने तीक्ष्ण टोक असलेल्या पट्टिशाने प्रत्याघात केला; भासकर्ण राक्षसाने शूलाने त्या कपिकुंजराला प्रहार केला.
5.46.36
स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः।
अभवद् वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥ ५.४६.३६ ॥
त्या दोघांच्या प्रहारांनी त्याचे अंग जखमी झाले, केसांना रक्त माखले; तो क्रुद्ध वानर उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी झाला.
5.46.37
समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम्।
जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः।
गिरिशृङ्गसुनिष्पिष्टौ तिलशस्तौ बभूवतुः ॥ ५.४६.३७ ॥
हरिण, हिंस्र पशू आणि वृक्षांसह पर्वताचे शिखर उखडून वीर कपिकुंजर हनुमानाने त्या दोन राक्षसांना मारले. पर्वतशिखराने चांगले चिरडले गेल्यामुळे ते तिळा-तिळाएवढे तुकडे झाले.
5.46.38
ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु।
बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः ॥ ५.४६.३८ ॥
नंतर ते पाचही सेनापती पडल्यावर त्या वानराने उरलेल्या सैन्याचाही नाश केला.
5.46.39
अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान्।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ॥ ५.४६.३९ ॥
घोड्यांना घोड्यांनी, हत्तींना हत्तींनी, योद्ध्यांना योद्ध्यांनी, रथांना रथांनी त्या कपीने नष्ट केले; सहस्राक्ष इंद्र असुरांचा नाश करतो तसे.
5.46.40
हयैर्नागैस्तुरंगैश्च भग्नाक्षैश्च महारथैः।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥ ५.४६.४० ॥
घोडे, हत्ती, अश्व, मोडलेले महारथी आणि मारले गेलेले राक्षस यांनी जमीन चारही बाजूंनी मार्ग अडवलेली झाली.
5.46.41
ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे
निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान्।
तथैव वीरः परिगृह्य तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ५.४६.४१ ॥
मग त्या कपीने युद्धात त्या सेनापतींना व वीरांना त्यांच्या सैन्यासह व वाहनांसह ठार मारले; ती वीर व्यक्ती तोरणाला धरून, प्रजासंहाराच्या वेळी थांबलेल्या कालासारखी उभी राहिली.