વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 5.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.47.1
सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान्
हनूमता सानुचरान् सवाहनान्।
निशम्य राजा समरोद्धतोन्मुखं
कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षम् ॥ ५.४७.१ ॥
અનુચરો અને વાહનો સહિત પાંચ સેનાપતિઓ હનુમાન દ્વારા માર્યા ગયા એ સાંભળીને, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક કુમાર અક્ષ તરફ રાજાએ ધ્યાનથી જોયું.
5.47.2
स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः
प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो
द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ॥ ५.४७.२ ॥
રાજાની દૃષ્ટિથી પ્રેરિત થઈને, સોનેરી ચિત્રિત ધનુષ્યધારી તે પરાક્રમી સભામાં ઊભો થયો; શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો હવિ અર્પે ત્યારે અગ્નિ ઊછળે તેમ.
5.47.3
ततो महान् बालदिवाकरप्रभं
प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्।
रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान्
महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः ॥ ५.४७.३ ॥
પછી તે મહાપરાક્રમી રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, ઉગતા સૂર્ય જેવી પ્રભાવાળા, તપાવેલા સોનાની જાળથી મઢેલા રથ પર ચડીને તે મહાવાનર તરફ ગયો.
5.47.4
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं
प्रतप्तजाम्बूनदजालचित्रितम्।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं
मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ ५.४७.४ ॥
તપના સંચયથી પ્રાપ્ત, તપાવેલા સોનાની જાળથી ચિત્રિત, પતાકાવાળો, રત્નજડિત ધ્વજવાળો, મનના વેગ જેવા આઠ ઉત્તમ ઘોડાઓથી સારી રીતે જોડાયેલો રથ.
5.47.5
सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं
तडित्प्रभं व्योमचरं समाहितम्।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥ ५.४७.५ ॥
દેવ-અસુરોને પણ અજેય, અવરોધ વિના વિચરતો, વીજળી જેવી પ્રભાવાળો, આકાશચારી, સુવ્યવસ્થિત; ભાથાંઓવાળો, આઠ તલવારોથી સુંદર રીતે બાંધેલો, ક્રમપૂર્વક મૂકેલી શક્તિ અને તોમરવાળો.
5.47.6
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना
सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः
स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥ ५.४७.६ ॥
ચંદ્ર અને સૂર્ય જેવા તેજવાળા, સંપૂર્ણ સજ્જ, સોનાની માળાથી યુક્ત, સૂર્ય સમાન ઝળહળતા રથ પર સવાર થઈ દેવતુલ્ય પરાક્રમી તે ત્યારે નીકળ્યો.
5.47.7
स पूरयन् खं च महीं च साचलां
तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः।
बलैः समेतैः सहतोरणस्थितं
समर्थमासीनमुपागमत् कपिम् ॥ ५.४७.७ ॥
ઘોડા, હાથી અને મહારથોના ઘોષથી આકાશ અને પર્વતો સહિત પૃથ્વી ભરી દેતો, એકત્ર થયેલા સૈન્ય સાથે દ્વાર પર ઊભેલા, તૈયાર થઈને બેઠેલા કપિ પાસે તે પહોંચ્યો.
5.47.8
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो
युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये।
अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमं
समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥ ५.४७.८ ॥
તે હરિ પાસે પહોંચીને, પિંગળ નયનવાળો તે, પ્રલયકાળની અગ્નિ સમાન, જીવોના સંહારના સમયે, ઊભેલા વિસ્મિત અને ઉત્તેજિત તે વાનરને અત્યંત આદરભરી દૃષ્ટિથી જોવા લાગ્યો.
5.47.9
स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः
पराक्रमं चारिषु रावणात्मजः।
विचारयन् स्वं च बलं महाबलो
युगक्षये सूर्य इवाभिवर्धत ॥ ५.४७.९ ॥
તે મહાત્મા વાનરના વેગ અને પરાક્રમ તથા શત્રુઓ વચ્ચે પોતાના બળનો વિચાર કરતો, રાવણનો તે મહાબલી પુત્ર યુગાંતના સૂર્ય સમાન વધુ પ્રચંડ બન્યો.
5.47.10
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं
स्थितः स्थिरः संयति दुर्निवारणम्।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे
प्रचोदयामास शितैः शरैस्त्रिभिः ॥ ५.४७.१० ॥
ક્રોધે ભરાઈને, યુદ્ધમાં અજેય એવા તે પરાક્રમને સારી રીતે જોઈને, દૃઢ રહીને, એકાગ્રચિત્ત થઈને, યુદ્ધમાં હનુમાનને ત્રણ તીક્ષ્ણ બાણોથી આગળ ધકેલ્યો.
5.47.11
ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं
जितश्रमं शत्रुपराजयोचितम्।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसं
सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥ ५.४७.११ ॥
પછી તેણે થાક ઉતારી ચૂકેલા, શત્રુને હરાવવા યોગ્ય એ ગર્વિષ્ઠ વાનરને બરાબર જોયો. હાથમાં બાણ અને ધનુષ્ય લઈને, ઉત્તેજિત મનથી તેણે તેની સામે જોયું.
5.47.12
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
समाससादाशुपराक्रमः कपिम्।
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः
सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः ॥ ५.४७.१२ ॥
સોનાનો હાર, બાજુબંધ અને સુંદર કુંડળથી શોભતો તે ઝડપી પરાક્રમી વીર તે વાનર પાસે પહોંચ્યો. તેમની એ લડાઈ અનુપમ હતી; દેવો અને અસુરોને પણ ખળભળાવી મૂકી.
5.47.13
ररास भूमिर्न तताप भानुमान्
ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः।
कपेः कुमारस्य च वीर्यसंयुगं
ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥ ५.४७.१३ ॥
પૃથ્વી ગર્જી ઊઠી; સૂર્ય તપ્યો નહીં; પવન વાયો નહીં; પર્વત પણ ડગ્યો નહીં. વાનર અને રાજકુમારના પરાક્રમી યુદ્ધથી આકાશ ગુંજી ઊઠ્યું અને સમુદ્ર ક્ષુબ્ધ થયો.
5.47.14
स तस्य वीरः सुमुखान् पतत्रिणः
सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान्।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववि-
च्छरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यताडयत् ॥ ५.४७.१४ ॥
તે વીરે સુંદર અણીવાળા, સોનાની પાંખવાળા, ઝેરી સાપ જેવા ત્રણ બાણ લઈને તે વાનરના માથા પર પ્રહાર કર્યો; સમાધિ, સંયોગ અને મુક્તિનું તત્ત્વ જાણનાર તે હતો.
5.47.15
स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः
क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तनेत्रः।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्
व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥ ५.४७.१५ ॥
તે બાણો એકસાથે માથામાં વાગ્યા, લોહી ટપકતું, વિસ્ફારિત આંખો સાથે તે નવા ઉગેલા સૂર્ય જેવો ઝળહળ્યો; કિરણમાળા ધારણ કરેલા સૂર્ય જેવો શોભ્યો.
5.47.16
ततः प्लवङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥ ५.४७.१६ ॥
ત્યારે યુદ્ધમાં એ રાજકુમારને ઊંચાં, વિચિત્ર શસ્ત્રો અને વિચિત્ર ધનુષ્ય સાથે જોઈને વાનરાધિપતિનો શ્રેષ્ઠ મંત્રી હર્ષિત થયો; યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈને તે ઉત્સાહથી ભરાઈ ગયો.
5.47.17
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली
विवृद्धकोपो बलवीर्यसंवृतः।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं
ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥ ५.४७.१७ ॥
મંદર પર્વતના શિખર પર રહેલા સૂર્યની જેમ, અત્યંત ક્રોધથી ભરેલો અને બળ-વીર્યથી ઘેરાયેલો અક્ષ, આંખોના અગ્નિકિરણોથી તે રાજકુમારને, તેની સેના અને વાહનો સહિત ત્યારે બાળી નાખ્યો.
5.47.18
ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः
शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः।
शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले
बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥ ५.४७.१८ ॥
ત્યારે ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું ધનુષ્ય ધરાવતો એ રાક્ષસરૂપી મેઘ, યુદ્ધમાં બાણોની વર્ષા કરતો, વાનરેશ્વરના પર્વત જેવા શરીર પર ઝડપથી બાણો છોડવા લાગ્યો; જેમ મેઘ ઉત્તમ પર્વત પર વૃષ્ટિ કરે.
5.47.19
कपिस्ततस्तं रणचण्डविक्रमं
प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे
ननाद हर्षाद् घनतुल्यनिःस्वनः ॥ ५.४७.१९ ॥
ત્યારે એ વાનરે યુદ્ધમાં ભયંકર પરાક્રમવાળા, તેજ-બળ-વીર્યથી વધેલા બાણોવાળા એ રાજકુમાર અક્ષને બરાબર જોઈને, હર્ષથી મેઘ જેવો ગર્જનાર અવાજ કર્યો.
5.47.20
स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः
प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः।
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं
गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥ ५.४७.२० ॥
એ અક્ષ યુવાનીને કારણે અને યુદ્ધમાં વીર્યના અભિમાનથી, વધેલા ક્રોધથી, લોહી જેવી લાલ આંખોવાળો, યુદ્ધમાં અપ્રતિમ એ વાનરની સામે આવ્યો; ઘાસથી ઢંકાયેલા મોટા કૂવા તરફ જતા હાથીની જેમ.
5.47.21
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै-
श्चकार नादं घननादनिःस्वनः।
समुत्सहेनाशु नभः समारुजन्
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः ॥ ५.४७.२१ ॥
તે બાણોથી બળપૂર્વક પાડી દેવાયેલો, મેઘગર્જના જેવા અવાજે ગર્જ્યો. ભુજાઓ અને સાથળો હલાવતો ભયાનક દેખાતો, ઉત્સાહથી આકાશને ચીરતો તે ઝડપથી ઊંચે ઊછળ્યો.
5.47.22
तमुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली
स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्।
रथी रथश्रेष्ठतरः किरन् शरैः
पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥ ५.४७.२२ ॥
ઉપર ઊછળતા તેના પર બળવાન, પરાક્રમી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, રથયોદ્ધાઓમાં સૌથી ઉત્તમ એવા તે રથીએ બાણોની વર્ષા કરતાં હુમલો કર્યો; જેમ મેઘ પર્વત પર પથ્થરોની વૃષ્ટિ કરે.
5.47.23
स ताञ्छरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयं-
श्चचार वीरः पथि वायुसेविते।
शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन्
मनोजवः संयति भीमविक्रमः ॥ ५.४७.२३ ॥
તે વીર હરિ તેના બાણોને ઝાટકીને, પવન વહેતા માર્ગ પર વિચરવા લાગ્યો. બાણોની વચ્ચેથી પવનની જેમ નીકળતો, મન જેવા વેગે, યુદ્ધમાં ભયાનક પરાક્રમથી.
5.47.24
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं
खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा
जगाम चिन्तां स च मारुतात्मजः ॥ ५.४७.२४ ॥
ધનુષ-બાણ ધારણ કરી, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક, વિવિધ ઉત્તમ બાણોથી આકાશ ઢાંકતા તેને અત્યંત આદરભરી દૃષ્ટિથી જોઈને વાયુપુત્ર ચિંતામાં ડૂબી ગયા.
5.47.25
ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः
कुमारवर्येण महात्मना नदन्।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्
विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ ५.४७.२५ ॥
ત્યારે બાણોથી છાતીના મધ્યભાગે ઘાયલ થયેલો તે કપિ, તે શ્રેષ્ઠ કુમાર સાથે ગર્જતો, મહાબાહુ, વિશેષ કર્મોનું તત્ત્વ જાણનાર, યુદ્ધમાં પોતાના પરાક્રમનો વિચાર કરવા લાગ્યો.
5.47.26
अबालवद् बालदिवाकरप्रभः
करोत्ययं कर्म महन्महाबलः।
न चास्य सर्वाहवकर्मशालिनः
प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥ ५.४७.२६ ॥
આ બાળક જેવો નથી; પ્રભાતના સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, મહાબલી છે અને મહાન કર્મ કરી રહ્યો છે. યુદ્ધના સર્વ કર્મોમાં કુશળ એવા આને મારવાનો વિચાર અહીં મારા મનમાં ઊઠતો નથી.
5.47.27
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः
समाहितश्चातिसहश्च संयुगे।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं
सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥ ५.४७.२७ ॥
આ મહાત્મા છે; પરાક્રમમાં મહાન, યુદ્ધમાં સ્થિરચિત્ત અને અતિ સહનશીલ છે. નિઃસંદેહ, પોતાના કર્મગુણોના ઉદયથી આ નાગો, યક્ષો અને મુનિઓ દ્વારા પણ પૂજિત છે.
5.47.28
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः-
समीक्षते मां प्रमुखोऽग्रतः स्थितः।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्
सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः ॥ ५.४७.२८ ॥
પરાક્રમ અને ઉત્સાહથી વધેલા મનવાળો, આગળ ઊભો રહીને આ મને જ જોઈ રહ્યો છે. ખરેખર આનો પરાક્રમ ઝડપથી કાર્ય કરનારા દેવો અને અસુરોના મનને પણ કંપાવી શકે.
5.47.29
न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः
पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते।
प्रमापणं ह्यस्य ममाद्य रोचते
न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥ ५.४७.२९ ॥
અવગણ્યો હોવા છતાં આ ખરેખર પરાજિત નહીં થાય; યુદ્ધમાં આનો પરાક્રમ વધી રહ્યો છે. આજે આને મારવું જ મને ગમે છે, કારણ કે વધતા અગ્નિની ઉપેક્ષા થઈ શકતી નથી.
5.47.30
स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान्।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा
मतिं च चक्रेऽस्य वधे तदानीम् ॥ ५.४७.३० ॥
પોતાના કર્મયોગને ધારણ કરી પરાક્રમી, મહાબલી તેણે ત્યારે વેગ બતાવ્યો; અને તે જ સમયે આને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો.
5.47.31
स तस्य तानष्ट वरान् महाहयान्
समाहितान् भारसहान् विवर्तने।
जघान वीरः पथि वायुसेविते
तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः ॥ ५.४७.३१ ॥
તે આઠ શ્રેષ્ઠ, સજ્જ, ભાર વહન કરી શકે તેવા મહાઅશ્વોને, વાયુ સેવિત માર્ગ પર વળાંક લેતી વખતે, વાયુપુત્ર વીર કપિએ હથેળીના પ્રહારોથી મારી નાખ્યા.
5.47.32
ततस्तलेनाभिहतो महारथः
स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः।
स भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः
पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥ ५.४७.३२ ॥
ત્યારે હથેળીના પ્રહારથી આહત થયેલો તે મહારથી, પિંગાધિપતિના મંત્રીથી પરાજિત, તૂટેલા ઢાંચા અને વળેલા કૂબર સાથે, ઘોડા મરાતાં આકાશથી ભૂમિ પર પડ્યો.
5.47.33
स तं परित्यज्य महारथो रथं
सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन्।
ततोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्
विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥ ५.४७.३३ ॥
તે મહારથી તે રથ છોડીને, ધનુષ્ય અને ખડ્ગ ધારણ કરીને આકાશમાં કૂદ્યો. ત્યારે ઉગ્ર પરાક્રમી તે ઋષિ, આક્રમણથી, મરુતોના ધામની જેમ પોતાનો દેહ ત્યજી ગયા.
5.47.34
कपिस्ततस्तं विचरन्तमम्बरे
पतत्त्रिराजानिलसिद्धसेविते।
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः
क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम् ॥ ५.४७.३४ ॥
ત્યારે વાયુના વેગ અને પરાક્રમવાળો તે કપિ, ગરુડ, વાયુ અને સિદ્ધોથી સેવિત આકાશમાં વિચરતા તેની પાસે પહોંચ્યો અને ક્રમશઃ તેના બે પગ દૃઢતાથી પકડી લીધા.
5.47.35
स तं समाविध्य सहस्रशः कपि-
र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः।
मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो
महीतले संयति वानरोत्तमः ॥ ५.४७.३५ ॥
ગરુડ મહાસર્પને પકડીને હજારો વાર ફેરવીને વેગથી છોડે, તેમ પિતા સમાન પરાક્રમી તે વાનરોત્તમે યુદ્ધમાં તેને હજારો વાર ફેરવીને વેગથી ભૂમિ પર પટક્યો.
5.47.36
स भग्नबाहूरुकटीपयोधरः
क्षरन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः।
सम्भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो
हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ ५.४७.३६ ॥
વાયુપુત્રે હાથ, જાંઘ, કમર અને છાતી ભાંગેલા, લોહી વહેતા, હાડકાં અને આંખો કચડાયેલા, સાંધા તૂટેલા, બંધન વિખરાયેલા તે રાક્ષસને ભૂમિ પર મારી નાખ્યો.
5.47.37
महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं
चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम्।
महर्षिभिश्चक्रचरैः समागतैः
समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै-
र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥ ५.४७.३७ ॥
તે મહાકપિએ તેને ભૂમિ પર દબાવીને રાક્ષસાધિપતિને મોટો ભય ઉત્પન્ન કર્યો. કુમાર હણાયો ત્યારે મહર્ષિઓ, આકાશચારીઓ, ભૂતો, યક્ષો, નાગો, દેવો અને ઇન્દ્ર સાથે એકઠા થઈ અત્યંત વિસ્મયથી તે વાનરને જોયો.
5.47.38
निहत्य तं वज्रिसुतोपमं रणे
कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम्।
तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ५.४७.३८ ॥
યુદ્ધમાં ઇન્દ્રપુત્ર સમાન, લોહી જેવી આંખોવાળા કુમાર અક્ષને હણીને તે વીર તરત જ તોરણ તરફ ગયા; પ્રજાના સંહારના સમયે પોતાની ક્ષણ સાધીને ચાલતા કાળની જેમ.