वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.47.1
सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान्
हनूमता सानुचरान् सवाहनान्।
निशम्य राजा समरोद्धतोन्मुखं
कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षम् ॥ ५.४७.१ ॥
अनुचर आणि वाहनांसह पाच सेनापती हनुमंताने मारले गेल्याचे ऐकून राजाने युद्धासाठी उत्सुक असलेल्या कुमार अक्षाकडे लक्षपूर्वक पाहिले.
5.47.2
स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः
प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो
द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ॥ ५.४७.२ ॥
राजाच्या दृष्टीने प्रेरित होऊन, सोनेरी नक्षीदार धनुष्य धारण करणारा तो पराक्रमी अक्ष सभेत उभा राहिला; श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी हविर्द्रव्य अर्पिल्यावर अग्नी भडकावा तसा.
5.47.3
ततो महान् बालदिवाकरप्रभं
प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्।
रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान्
महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः ॥ ५.४७.३ ॥
मग तो महापराक्रमी राक्षसश्रेष्ठ, उगवत्या सूर्यासारख्या तेजस्वी, तप्त सोन्याच्या जाळ्याने सजलेल्या रथावर आरूढ होऊन त्या महान वानराकडे निघाला.
5.47.4
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं
प्रतप्तजाम्बूनदजालचित्रितम्।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं
मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ ५.४७.४ ॥
तपाच्या संचिताने मिळवलेला, तप्त सोन्याच्या जाळ्याने नटलेला, पताकायुक्त, रत्नांनी अलंकृत ध्वजाचा, मनासारख्या वेगाच्या आठ उत्तम घोड्यांनी छान जुंपलेला रथ.
5.47.5
सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं
तडित्प्रभं व्योमचरं समाहितम्।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं
यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥ ५.४७.५ ॥
देव-असुरांनाही अजेय, अडथळ्याविना संचार करणारा, विजेसारख्या तेजाचा, आकाशात फिरणारा, सुव्यवस्थित; भाते असलेला, आठ तलवारींनी सुरेखपणे बांधलेला, क्रमाने ठेवलेली शक्ती आणि तोमर असलेला.
5.47.6
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना
सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः
स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥ ५.४७.६ ॥
चंद्र-सूर्यासारख्या तेजस्वी, पूर्ण सुसज्ज, सोन्याच्या माळेने युक्त, सूर्यासारख्या चमकणाऱ्या रथावर आरूढ होऊन देवतुल्य पराक्रमी तो तेव्हा निघाला.
5.47.7
स पूरयन् खं च महीं च साचलां
तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः।
बलैः समेतैः सहतोरणस्थितं
समर्थमासीनमुपागमत् कपिम् ॥ ५.४७.७ ॥
घोडे, हत्ती आणि महारथांच्या गर्जनेने आकाश आणि पर्वतांसह पृथ्वी भरून टाकत, एकत्र आलेल्या सैन्यासह वेशीजवळ उभ्या असलेल्या, सज्ज होऊन बसलेल्या कपीजवळ तो आला.
5.47.8
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो
युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये।
अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमं
समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥ ५.४७.८ ॥
त्या हरीजवळ पोहोचून, पिंगट डोळ्यांचा तो, प्रलयकालीन अग्नीप्रमाणे, प्राण्यांच्या संहारसमयी, उभ्या असलेल्या विस्मित आणि क्षुब्ध त्या वानराकडे अत्यंत आदराच्या नजरेने पाहू लागला.
5.47.9
स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः
पराक्रमं चारिषु रावणात्मजः।
विचारयन् स्वं च बलं महाबलो
युगक्षये सूर्य इवाभिवर्धत ॥ ५.४७.९ ॥
त्या महात्म्या कपीचा वेग आणि पराक्रम, तसेच शत्रूंमधील स्वतःचे बल यांचा विचार करत, रावणाचा तो महाबलवान पुत्र युगान्तीच्या सूर्याप्रमाणे अधिकच तेजस्वी झाला.
5.47.10
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं
स्थितः स्थिरः संयति दुर्निवारणम्।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे
प्रचोदयामास शितैः शरैस्त्रिभिः ॥ ५.४७.१० ॥
क्रोधाने पेटून, युद्धातील त्या अनिवार्य पराक्रमाला नीट पाहून, स्थिर उभा राहून, एकाग्रचित्त होऊन, युद्धात हनुमानाला तीन तीक्ष्ण बाणांनी पुढे ढकलले.
5.47.11
ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं
जितश्रमं शत्रुपराजयोचितम्।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसं
सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥ ५.४७.११ ॥
मग त्याने थकवा दूर झालेल्या, शत्रूचा पराभव करण्यास योग्य अशा त्या गर्विष्ठ वानराकडे नीट पाहिले. हातात बाण आणि धनुष्य धरून, क्षुब्ध मनाने त्याने त्याच्याकडे पाहिले.
5.47.12
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः
समाससादाशुपराक्रमः कपिम्।
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः
सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः ॥ ५.४७.१२ ॥
सोन्याचा हार, बाजूबंद आणि सुंदर कुंडले घातलेला तो वेगवान पराक्रमी वीर त्या वानराजवळ आला. त्या दोघांचे ते युद्ध अतुलनीय होते; देव आणि असुरांनाही ते क्षोभित करणारे ठरले.
5.47.13
ररास भूमिर्न तताप भानुमान्
ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः।
कपेः कुमारस्य च वीर्यसंयुगं
ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥ ५.४७.१३ ॥
पृथ्वी गर्जली; सूर्य तापला नाही; वारा वाहिला नाही; पर्वतही हलला नाही. वानर आणि राजकुमार यांच्या पराक्रमी युद्धाने आकाश दुमदुमले आणि समुद्र क्षुब्ध झाला.
5.47.14
स तस्य वीरः सुमुखान् पतत्रिणः
सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान्।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववि-
च्छरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यताडयत् ॥ ५.४७.१४ ॥
त्या वीराने सुंदर टोके, सोन्याची पिसे असलेले, विषारी सर्पांसारखे तीन बाण घेऊन त्या वानराच्या मस्तकावर प्रहार केला; एकाग्रता, संयोग आणि मुक्तीचे तत्त्व जाणणारा तो होता.
5.47.15
स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः
क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तनेत्रः।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्
व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥ ५.४७.१५ ॥
ते बाण एकाच वेळी डोक्यात रुतल्यामुळे, रक्त वाहत, विस्फारित डोळ्यांनी तो नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखा झळकला; किरणमाला धारण केलेल्या सूर्यासारखा शोभला.
5.47.16
ततः प्लवङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः
समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं
जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥ ५.४७.१६ ॥
तेव्हा युद्धात त्या राजपुत्राला उंच, विचित्र शस्त्रे आणि विचित्र धनुष्य धारण केलेला पाहून वानराधिपतीचा श्रेष्ठ मंत्री हर्षित झाला; युद्धोत्सुक होऊन तो उत्साहाने भरून गेला.
5.47.17
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली
विवृद्धकोपो बलवीर्यसंवृतः।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं
ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥ ५.४७.१७ ॥
मंदर पर्वताच्या शिखरावरील सूर्याप्रमाणे, वाढलेल्या क्रोधाने आणि बल-वीर्याने वेढलेल्या अक्षाने डोळ्यांतील अग्निकिरणांनी त्या राजकुमाराला, त्याच्या सैन्यासह व वाहनांसह तेव्हा जाळून टाकले.
5.47.18
ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः
शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः।
शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले
बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥ ५.४७.१८ ॥
तेव्हा इंद्रधनुष्यासारखे धनुष्य असलेला तो राक्षसरूपी मेघ युद्धात बाणांचा वर्षाव करत वानराधीशाच्या पर्वतासारख्या शरीरावर त्वरेने बाण सोडू लागला; जसा मेघ उत्तम पर्वतावर वृष्टी करतो.
5.47.19
कपिस्ततस्तं रणचण्डविक्रमं
प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे
ननाद हर्षाद् घनतुल्यनिःस्वनः ॥ ५.४७.१९ ॥
तेव्हा त्या वानराने युद्धात भयंकर पराक्रम दाखवणाऱ्या, तेज-बल-वीर्याने वाढलेले बाण असलेल्या त्या राजकुमार अक्षाला नीट पाहून आनंदाने मेघगर्जनेसारखा गर्जना केली.
5.47.20
स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः
प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः।
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं
गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥ ५.४७.२० ॥
तो अक्ष तारुण्यामुळे आणि युद्धातील वीर्याच्या गर्वाने, वाढलेल्या क्रोधाने, रक्तासारख्या लाल डोळ्यांनी, युद्धात अतुलनीय त्या वानराजवळ आला; गवताने झाकलेल्या मोठ्या विहिरीकडे जाणाऱ्या हत्तीसारखा.
5.47.21
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै-
श्चकार नादं घननादनिःस्वनः।
समुत्सहेनाशु नभः समारुजन्
भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः ॥ ५.४७.२१ ॥
त्या बाणांनी बलपूर्वक घायाळ होऊन त्याने मेघगर्जनेसारखा आवाज करत गर्जना केली. बाहू आणि मांड्या हलवत भयंकर दिसणारा तो उत्साहाने आकाश चिरत वेगाने वर उडाला.
5.47.22
तमुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली
स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्।
रथी रथश्रेष्ठतरः किरन् शरैः
पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥ ५.४७.२२ ॥
वर झेपावणाऱ्या त्याच्यावर बलवान, पराक्रमी, राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ, रथयोद्ध्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असा तो रथी बाणांचा वर्षाव करत धावून गेला; जसा मेघ पर्वतावर दगडांचा वर्षाव करतो.
5.47.23
स ताञ्छरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयं-
श्चचार वीरः पथि वायुसेविते।
शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन्
मनोजवः संयति भीमविक्रमः ॥ ५.४७.२३ ॥
तो वीर हरि त्याचे बाण झटकत वायूने व्यापलेल्या मार्गात संचार करू लागला. बाणांच्या मधून वाऱ्यासारखा निघत, मनासारख्या वेगाने, युद्धात भयंकर पराक्रमाने.
5.47.24
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं
खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा
जगाम चिन्तां स च मारुतात्मजः ॥ ५.४७.२४ ॥
धनुष्यबाण हाती घेऊन, युद्धास उत्सुक, विविध उत्तम बाणांनी आकाश झाकणाऱ्या त्याला अत्यंत आदराने पाहून वायुपुत्र चिंतेत बुडाला.
5.47.25
ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः
कुमारवर्येण महात्मना नदन्।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्
विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ ५.४७.२५ ॥
तेव्हा बाणांनी छातीच्या मध्यभागी घायाळ झालेला तो वानर, त्या श्रेष्ठ कुमाराशी गर्जना करीत, महाबाहू, विशेष कर्माचे तत्त्व जाणणारा, युद्धातील आपल्या पराक्रमाचा विचार करू लागला.
5.47.26
अबालवद् बालदिवाकरप्रभः
करोत्ययं कर्म महन्महाबलः।
न चास्य सर्वाहवकर्मशालिनः
प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥ ५.४७.२६ ॥
हा बालकासारखा नाही; प्रभातीच्या सूर्यासारखा तेजस्वी, महाबलवान असून महान कर्म करत आहे. सर्व युद्धकर्मात निपुण असलेल्या याला मारण्याचा विचार येथे माझ्या मनात येत नाही.
5.47.27
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः
समाहितश्चातिसहश्च संयुगे।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं
सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥ ५.४७.२७ ॥
हा महात्मा आहे; पराक्रमात महान, युद्धात स्थिरचित्त आणि अत्यंत सहनशील आहे. निःसंशय, आपल्या कर्मगुणांच्या उदयाने हा नाग, यक्ष आणि मुनींकडूनही पूजित आहे.
5.47.28
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः-
समीक्षते मां प्रमुखोऽग्रतः स्थितः।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्
सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः ॥ ५.४७.२८ ॥
पराक्रम आणि उत्साहाने वाढलेल्या मनाने, समोर उभा राहून हा मलाच पाहत आहे. निश्चितच याचा पराक्रम शीघ्र कार्य करणाऱ्या देव आणि असुरांच्या मनांनाही कंपित करील.
5.47.29
न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः
पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते।
प्रमापणं ह्यस्य ममाद्य रोचते
न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥ ५.४७.२९ ॥
दुर्लक्ष केले तरी हा निश्चितच पराभूत होणार नाही; युद्धात याचा पराक्रम वाढत आहे. आज याला मारणेच मला योग्य वाटते, कारण वाढणाऱ्या अग्नीकडे दुर्लक्ष करता येत नाही.
5.47.30
स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान्।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा
मतिं च चक्रेऽस्य वधे तदानीम् ॥ ५.४७.३० ॥
आपल्या कर्मयोगाचे पालन करून पराक्रमी, महाबलवान त्याने तेव्हा वेग दाखवला; आणि त्याच वेळी याला मारण्याचा निश्चय केला.
5.47.31
स तस्य तानष्ट वरान् महाहयान्
समाहितान् भारसहान् विवर्तने।
जघान वीरः पथि वायुसेविते
तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः ॥ ५.४७.३१ ॥
त्या आठ उत्तम, सुसज्ज, भार वाहण्यास समर्थ अशा महाअश्वांना, वायूने सेवलेल्या मार्गावर वळवत असताना, वायुपुत्र वीर कपीने तळहाताच्या प्रहारांनी ठार केले.
5.47.32
ततस्तलेनाभिहतो महारथः
स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः।
स भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः
पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥ ५.४७.३२ ॥
तेव्हा तळहाताच्या प्रहाराने आहत झालेला तो महारथी, पिंगाधिपतीच्या मंत्र्याकडून पराभूत, तुटलेल्या चौकटीसह व उलटलेल्या कूबरासह, घोडे मारले गेल्यावर आकाशातून भूमीवर कोसळला.
5.47.33
स तं परित्यज्य महारथो रथं
सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन्।
ततोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्
विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥ ५.४७.३३ ॥
तो महारथी तो रथ सोडून, धनुष्य व खड्ग धारण करून आकाशात उसळला. तेव्हा उग्र पराक्रमी तो ऋषी, आक्रमणाने, मरुतांच्या धामाप्रमाणे आपला देह सोडून गेला.
5.47.34
कपिस्ततस्तं विचरन्तमम्बरे
पतत्त्रिराजानिलसिद्धसेविते।
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः
क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम् ॥ ५.४७.३४ ॥
तेव्हा वायूच्या वेगाचा व पराक्रमाचा तो कपी, गरुड, वायू व सिद्धांनी सेवलेल्या आकाशात संचार करणाऱ्या त्याच्याजवळ पोहोचला आणि क्रमाने त्याचे दोन्ही पाय घट्ट धरले.
5.47.35
स तं समाविध्य सहस्रशः कपि-
र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः।
मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो
महीतले संयति वानरोत्तमः ॥ ५.४७.३५ ॥
गरुड महासर्पाला धरून हजारो वेळा फिरवून वेगाने सोडतो, तसे पित्यासारख्या पराक्रमी त्या वानरोत्तमाने युद्धात त्याला हजारो वेळा फिरवून वेगाने पृथ्वीवर आपटले.
5.47.36
स भग्नबाहूरुकटीपयोधरः
क्षरन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः।
सम्भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो
हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ ५.४७.३६ ॥
वायुपुत्राने बाहू, मांड्या, कंबर व छाती मोडलेल्या, रक्त वाहणाऱ्या, हाडे व डोळे चिरडलेल्या, सांधे फुटलेल्या, बंधने विखुरलेल्या त्या राक्षसाला भूमीवर ठार केले.
5.47.37
महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं
चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम्।
महर्षिभिश्चक्रचरैः समागतैः
समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै-
र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥ ५.४७.३७ ॥
त्या महाकपीने त्याला भूमीवर दाबून राक्षसाधिपतीला मोठे भय उत्पन्न केले. कुमार मारला गेल्यावर महर्षी, आकाशचारी, भूते, यक्ष, नाग, देव व इंद्रासह सर्वांनी एकत्र येऊन अत्यंत विस्मयाने त्या वानराकडे पाहिले.
5.47.38
निहत्य तं वज्रिसुतोपमं रणे
कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम्।
तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं
कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ५.४७.३८ ॥
युद्धात इंद्रपुत्राप्रमाणे, रक्तासारख्या डोळ्यांच्या कुमार अक्षाला मारून तो वीर लगेच वेशीकडे गेला; प्रजाक्षयाच्या वेळी आपला क्षण साधणाऱ्या कालाप्रमाणे.